De Roberto a Roberto

No ronsel posletrego chego á lectura do moi interesante Roberto Vidal Bolaño e os oficios do teatro, do estudoso e profesor da Escola Superior de Arte Dramática Roberto Pascual (O Carballiño, 1981), unha das voces máis autorizadas no campo da historiografía e a teoría dramática e escénica galegas.

A presente monografía concilia a análise da produción teatral e a peripecia vital de Vidal Bolaño cunha escolma mínima pero representativa das súas pezas. No primeiro destes bloques repásanse as súas etapas como director e factótum dos grupos Antroido e Teatro do Aquí, así como os traballos máis bufonescos ―no máis nobre sentido da palabra―, a súa dedicación á escenografía e o labor de dirección.

Agora ben, o ensaio de Pascual salienta pola acuidade coa que contextualiza a súa andaina autorial, non rexeitando a revisión de episodios espiñentos na súa traxectoria (velaí as polémicas habidas con Agasallo de sombras ou As actas escuras), así como pola lucidez coa que conecta as súas creacións coas doutros autores e teóricos galegos e foráneos.

Particularmente agradecida resulta, polo menos para o que isto escribe, a inclusión no volume dun capítulo centrado en “O oficio da crítica”, unha angueira bolañesa á que ben poucos teñen prestado atención e que revela ata que punto o santiagués era un creador total, perfectamente consciente da transcendencia e importancia de todos e cada un dos elos do circuíto cultural.

Os treitos aquí antologados de Ledaíñas pola morte do Meco, Criaturas, A burla do galo, Doentes e Animaliños son un xeitoso mostrario do global da súa produción, pois abranguen épocas diversas e complementarias da escrita bolañesa, con ambientacións, temáticas e fórmulas igualmente contrastivas.

Roberto Vidal Bolaño e os oficios do teatro é un deses libros que ofrecen ben máis do que prometen: lucidez reflexiva, capacidade sintética e didáctica xunto a amenidade expositiva e rigor no dato histórico e o pormenor sistémico. Xa que logo, outra monografía de valor que nos deixa Roberto Pascual, facéndonos máis accesible ao seu inmenso tocaio.

Alumando escuras actas

A peripecia editorial da obra de Roberto Vidal Bolaño é toda unha aventura. Como aconteceu noutros casos, houbo que agardar pola dedicatoria do Día das Letras Galegas para que un autor do seu relevo recibise a atención que dende sempre mereceu.

O caso é que finalmente o conxunto de toda a súa obra pode lerse agora en Edicións Positivas, casa capitaneada polo tan visionario como arriscado Paco Macías, quen se conxurou co máximo especialista na obra bolañesa, Xosé Manuel Fernández Castro ‘Pepes’, para editaren, man a man, os varios volumes dos que constan as Obras completas do de Compostela.

Polo de agora, foron dous (dun total de seis proxectados) os volumes de toda esta escrita escénica que viron luz. No primeiro agrupáronse media ducia de prezas que converxen no coetáneo da súa ambientación, na forte pegada cinematográfica que revelan e na inequívoca galeguidade psicosocial que as alimenta. Pode comprobarse todo isto doadamente coa lectura de Integral, Animaliños, Anxeliños!, Criaturas, Rastros e Saxo Tenor.

Da súa parte, o segundo dos volumes recolle aqueloutros textos de ambientación temporal pretérita ―por máis que remitan codificadamente a un presente alegorizado― rebordantes de personaxes e mundos ben recoñecibles e mesmo míticos (Rosalía, Prisciliano…). Forman parte desta entrega algúns dos, para o meu gusto, mellores títulos de Vidal Bolaño, como Mar revolto, A burla do galo, Doentes e, sobre todo, ese fantástico tríade que constitúen As actas escuras, Días sen gloria e Agasallo de sombras.

Non foi Vidal Bolaño un autor grato á autoridade. O seu insubornable compromiso cívico e identitario, o noxo que destilaba fronte ás mil corruptelas e componendas da clase gobernante fíxoo tan antipático a esta como querido polo pobo no que enraizaba a súa creación e ao que ía dirixida a mesma. Non cómpre máis que lembrar as polémicas que suscitou a estrea de Agasallo de sombras ou o secuestro escénico que nos privou por tempo da publicación de As actas escuras para entender do que falo.

Tamén agora semella persistir ese divorcio e, mentres estudosos como Pepes ou editores como Macías poñen nas nosas mans a súa obra dignamente editada a partir de razoables criterios de fidelidade textual, hai institucións ás que parece seguir incomodando a súa popularidade, mesmo a celebración da súa efeméride.

Moi errados andan. A escrita de Vidal Bolaño sobreviviraos a tod@s e a súa vaidade de ineptos dirixentes e nefastos representantes aseguraralles o esquecemento perpetuo polos séculos dos séculos.

Porque Roberto Vidal Bolaño é un clásico e, como tal, está por riba dos ‘animaliños’, coitados ‘anxeliños’ e ‘criaturas’ bechas que tanto abundan neste ‘mar revolto’ de iniquidade.

Beizón a Paco Macías e Xosé Manuel Fernández Castro Pepes por esta valiosa e oportuna edición das súas Obras completas, sobresaliente empresa de Edicións Positivas que ficará como referente máis alá do boureo da feira maiega e asegurará aos afectos bolañistas o acceso a unha escrita teatral por sempre admirable.

[Publicado en Galicia Confidencial, 17-5-2013]

Visolectura bolañesa

Nesta ponte das Letras Galegas na que andamos vén máis ao caso que nunca recomendarlles unha lectura sobre Roberto Vidal Bolaño, o autor homenaxeado, pois ben está que, pasado o vendaval festivo, fique nun algo desa maxia literaria coa que anualmente comungamos.

Así pois, hoxe o libro do que lles quero falar non é outro que Un chapeu negro e un nariz de pallaso, da autoría da crítica e estudosa Montse Pena Presas e mais o ensaísta e director de documentais Gonzalo Enríquez Veloso.

E escribo ‘libro’ e mellor debería escribir ‘libro-cd’ ou mesmo ‘videolibro’, pois iso é o que ofrece Un chapeu negro…: dunha banda, un ameno á par que informado perfil biográfico de Vidal Bolaño no que tamén hai espazo para a análise panorámica dos principais fitos e características da súa produción teatral, contribución que redacta e asina Pena Presas, e, doutra parte, esta publicación inclúe tamén un cd cun moi interesante documental sobre o universo bolañés do que se responsabilizou Enríquez Veloso.

Na parte escrita, quero salientar o oficio de Pena Presas para, dun xeito moi accesible para calquera público —non hai que perder de vista que a obra se publica nunha colección de audiencia potencialmente escolar—, ir espigando os máis decisivos socalcos vitais e referentes literarios que conforman o mundo de Vidal Bolaño. Mesmo a arquitectura capitular, deliberadamente escénica, acae ben a esta achega, alicerzada en apartados breves, espidos de vacuo academicismo e contaxiosos na súa ilusionante aposta por (re)descubrir o autor, a obra e o tempo no que foi.

Tamén si, merece destacarse, e moito, o labor documental de Enríquez Veloso, quen soubo dar á súa aproximación visual un ton entre o divulgativo e o informado máis que pertinente, pois contou con estudos@s, compañeir@s de profesión e familiares do escritor que iluminaron reveladoramente moitas das facetas dese poliedro creativo que Vidal Bolaño foi.

Neste sentido, as palabras dedicadas polo seu fillo Roi Vidal á memoria do pai ou polas súas dúas compañeiras en vida —Laura Ponte e mais Belén Quintáns— proporcionan o coñecemento máis próximo de quen foi o cidadán, saber que se complementa co retrato ‘intra bambalinas’ de actores ou técnicos das que foron as súas compañías teatrais (caso de X. C. Mejuto ou Rubén Ruibal, por exemplo), alén doutras voces autorizadas que achegan pulo analítico, como as dos editores das súas Obras completas, Paco Macías —director de Edicións Positivas— e mais Xosé Manuel Fernández Castro ‘Pepes’, o máximo especialista na súa figura.

Atinada aposta, por tanto, a daqueles que se deixen introducir no cativador mundo de Roberto Vidal Bolaño da man deste Un chapeu negro e un nariz de pallaso de Montse Pena Presas e Gonzalo Enríquez Veloso, unha contribución de valor da que presta dar noticia.

[Publicado nos xornais El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de Arousa e Diario de Bergantiños, 19-5-2013]

Francisco Piñeiro e o teatro mariñao

Nunca cansarei de repetir que hai deficientes distribucións de determinadas publicacións que moito mal lle fan a algúns excelentes libros. Estou convencido de que dese andazo padece tamén a monografía Historia do teatro afeccionado na Mariña Lucense, do escritor, actor, director e autor dramático Francisco Piñeiro González.

Publicada con innegable corrección material pola Deputación de Lugo, esta obra ben merecía unha maior visibilidade nos andeis das nosas librerías, ás que ben seguro que chegou escasamente.

Mais como estas penas son endémicas entre nós e, malia o que aquí se diga, seguramente non van corrixirse en breve, dedicarei os seguintes parágrafos ao moito máis fértil empeño de descubrir e valorar a importante achega de Piñeiro González.

No cuarto de século que este mindoniense leva entregado en corpo e alma ao teatro amador mariñao (entendo aquí o xentilicio como designación da pertenza á actual demarcación comarcal e, polo mesmo, insiro nela non só a costa norlucense senón tamén as terras interiores valecas ata os seus lindeiros coas serras da Corda e o Xistral) foi documentando gráfica e textualmente toda a actividade producida por grupos afeccionados nesas zonas, labor que está na base do presente título, no que foi axudado por María Paz Rodríguez Silva.

O resultado deste inxente traballo é un volume de case trescentas páxinas onde se dá conta da práctica totalidade dos espectáculos, grupos, actores, institucións, escenógrafos, músicos, alfaiates, directores e escritores teatrais da Mariña dende os seus comezos históricos ata o presente. Desfilan, así, por estas páxinas centos de títulos e ducias de grupos que representaron en Mondoñedo, Ribadeo, Viveiro, Foz, Lourenzá, Ourol, Alfoz, A Pontenova, Riotorto, Burela, Xove, O Vicedo, O Valadouro, Barreiros, Trabada, Cervo e San Cibrao obras algunhas —as menos— editadas como novidades da escrita de noso, se ben a grande maioría permanecen inéditas e, en bastantes outros casos, son pezas doutras latitudes que foron traducidas e adaptadas para a súa representación por compañías non profesionais como O Bordelo de Cervo, A Adala de Fazouro, Ardora de San Cibrao ou O Batán de Cangas de Foz, todas elas vencelladas (cando non dirixidas) polo propio Piñeiro González, asombroso factótum do dramático mariñao.

Historia do teatro afeccionado na Mariña Lucense leva un breve pero substancioso prólogo do admirado Manuel Lourenzo, tamén el conterráneo do autor na súa república de Vilaúde, quen salienta o valor destas páxinas, ao seu ver non só un completísimo dicionario de grupos, actuacións, actores, directores e demais —que tamén—, senón “unha auténtica ‘revista’ posible ao que foi e é o teatro na comarca mariñá”, apreciación que comparto sen fisuras.

Con Francisco Piñeiro González, mindoniense do 56, tiña que isto escribe unha débeda, pois por descoñecemento da súa persoa e traxectoria non o incluín, como debera, entre o máis dun cento de autores historiados en Escritores mindonienses (1998). Moito me temo que coa publicación desta meritoria obra esa débeda medrou considerablemente, mais non perdo a esperanza de, algún día, o compensar. Non entanto, vaian dende estas liñas o meu recoñecemento e beizóns como mindoniense e amador do noso teatro polo seu impagable labor a prol da popularización e vivificación desta arte de artes entre as nosas xentes ao longo de máis de vinte anos; xa que logo, caia o pano e sigan millenta aplausos, con bises innúmeras.

[Publicado no xornal dixital Galicia Confidencial, 9-1-2013]

Teatro recuperado

Da man de Antonio Rey Somoza, máximo especialista na biobibliografía de Xesús San Luís Romero, publícase na Editorial Toxosoutos a peza de teatro Foliada no rueiro, paso cómico folclórico en dous actos que o autor de Carballo escribira en 1959 e que permanecía ata hoxe inédita.

No breve pero documentado estudo introdutorio que precede á obra, Rey Somoza dá conta dos principais riscos da vida e produción do autor para deterse, con maior detalle, na descrición da súa escrita teatral e, máis particularmente, da peza editada e a súa relación co drama costumista e de crítica social Rosiña, tamén da súa autoría.

Unha recuperación acaída esta de Foliada no rueiro, realizada por un competente Rey Somoza, grazas ao cal hoxe figura en volume tamén a amentada Rosiña, ás que aínda habería que sumar as recentes edicións de Alfonso Rey López do drama Xenreira e mais os Versos escritos en Buenos Aires e outros poemas de San Luís Romero.

Como queira que aínda fica abonda obra teatral do escritor por recuperar, non ha ser mala idea a de ir debrocándose na lectura desta divertida Foliada no rueiro na espera de futuras exhumacións tan oportunas como a presente.