Balas de tinta

Coido que é un lugar común xa dificilmente mutable que os peores inimigos dun escritor son certos críticos literarios afectados de vampirismo clínico. Non nego que nisto haxa razóns fundadas, mais penso que o máis cruel asasino está na propia casa e que son os escritores os máis terribles xuíces dos seus colegas.

A historia da literatura está chea de exemplos de tinta sanguinaria gastada a enxurradas por escritores contra colegas seus. Evitarei aquí reproducir a morea de metralla misóxina, homofóbica ou de insulto groso que leva séculos circulando entre os artistas da palabra. No seu lugar prefiro lembrar opinións e xuízos que, todo o incisivos que se queiran, foron en si mesmos tamén acabadas mostras de ferrete creativo.

Nesta extrema Europa a gran tradición de espadachíns literarios inaugurárona Lope, Cervantes e, sobre todo, Quevedo e Góngora. Lope amosou de sempre notoria animadversión por Cervantes, do que chegou a declarar: “De poetas, non digo: bo século este. Moitos están a agromar para o ano que vén, pero ningún hai tan malo como Cervantes nin tan necio que gabe a Don Quixote”. En xusta compensación, Cervantes tratábao ironicamente de “felicísimo enxeño destes reinos” e dicía que as súas comedias estaban cheas de disparates e que eran unha xeitosa “mercadoría vendible”.

O rancor que destilaron Quevedo e Góngora non tivo fin e traspasou o estritamente literario para chegar ao persoal, ata o punto de que o aristócrata mercou a casa do seu rival no actual Barrio das Letras madrileño só para que ficase na rúa. Amais do celebérrimo soneto “A un nariz”, no que Quevedo escarniaba a Góngora polo seu prominente naso, dedicoulle varias outras composicións non menos sarcásticas, que foron puntualmente respondidas, con igual inventiva e mala baba por Góngora. Este pensaba de Quevedo que era un paifoco ignorante do grego, que se empeñaba en maltratar ao tentar traducilo, ademais dun catador de purrela que ben merecía o nome de Francisco de Quebebo. Da súa parte, Quevedo opinaba de Góngora que era un crego túzaro, ludópata dos naipes e outras lindezas irreproducibles e aseguraba que non lía os versos do poeta andaluz nestes termos: “Non os tomei, porque temín cortarme/ polo sucio, moito máis que polo agudo,/ nin os quixen ler, por non ensuciarme”.

A esgrima versal que ambos gastaron está lonxe de ser un caso illado, pois foron moitos os que dende aquela ata os nosos días se dedicaron cruzadamente terribles cualificativos ou foron xulgados cainitamente por colegas seus posteriores. Velaí o caso do poeta inglés do XVIII Alexander Pope, do que Oscar Wilde dicía: “Hai dous xeitos de sentir aversión pola poesía: a primeira é ter antipatía por ela; a segunda é ler a Pope”.

En vida Mark Twain foi tan popular e querido que era adorado case coma un deus literario. Mais a posteridade non sempre é amable e a inmensa Virginia Woolf tiña outro concepto moi distinto del, pois víao como: “Un periodistucho que en Europa non tería pasado de quinta división. Tomoulles o pelo a unhas cantas momias literarias salpicando os seus textos aquí e acolá con algunhas doses de cor local, as suficientes para intrigar a frívolos e frouxos”.

De todo un clásico como Henry James dixo T. S. Eliot que “tiña unha mente tan perfecta que ningunha idea podía profanala”, ao que engadiu Wilde que “escribía narrativa como se fose unha obriga desagradable”.

Nas letras rusas Dostoievski foi xulgado por Nabokov como “un escritor bastante mediocre; con luzadas de excelente humor, separadas, desgraciadamente, por desertos de vulgaridade literaria”. Claro que Nabokov non perdía a ocasión de acoitelar os seus paisanos, pois do Doutor Zhivago de Boris Pasternak asegurou que era “unha obra lamentable, chambona, trivial, melodramática, chea de situacións tópicas, avogados voluptuosos, mulleres pouco cribles e coincidencias máis que vistas”.

Dos dardos pezoñosos non se librou tampouco Hemingway, de quen Faulkner dicía que “xamais utilizou unha soa palabra que puidese mandar o lector na procura do dicionario” e Nabokov profería con desidia que o lera “por primeira vez a mediados dos corenta, algo sobre touros, pelotas e campás; repugnoume”.

Nas irmás letras portuguesas as labazadas tamén veñen de vello. Velaí en pleno XIX a ‘Questão Coimbra’ con António Feliciano de Castilho acusando a Antero de Quental de “falto de calquera bo senso e bo gusto” e a este último respostándolle que a súa escrita era “absurda, inútil e fútil”.

En fin, a lista é interminable e poderían engadirse aínda a Truman Capote explicando que Jack Kerouac “non escribe, mecanografa”; a Dalí e Buñuel mandándolle unha carta a Juan Ramón Jiménez na que lle confiaban que sentían “o deber de dicirlle —si, desinteresadamente— que a súa obra nos repugna profundamente por inmoral, por histérica, por cadavérica, por arbitraria”; a Vicente Huidobro sentenciando que Pablo Neruda escribía “unha poesía fácil, badoca, ao alcance de calquera plumífero” ou a Camilo José Cela xulgado por Italo Calvino como “un dos escritores máis vacuos e insoportables da literatura internacional”, razón pola que Rafael Sánchez Ferlosio confesaba que “hai trinta anos que non o leo; é un repunante” e Juan Marsé opinaba do de Iria Flavia que había que “distinguir entre narradores e intelectuais e outros que non son nin narradores nin intelectuais, que só escriben trangalladas e retórica, como Cela, que é un plúmbeo”.

Ben se ve que, cando se fala de escritores, disparan con bala e a tinta envelena o sangue. Para os que lles preste saber máis sobre esta lacerante arte do improperio literario, recoméndolles a lectura de Escritores contra escritores (2006) de Albert Angelo e mais Escritores a la greña (2014) de Julián Moreiro, dúas estupendas recompilacións das letras máis ferintes de todo tempo e lugar.

[Faro de Vigo, 17-9-2020]

Autoconfinamentos literarios

Unha das cousas que máis adoitan marabillarnos dos escritores é a súa capacidade superior para ollar a explosión de vida que nos rodea, a natureza camaleónica e os seus seres millenta, toda a admirable precisión do cosmos e do fluír dos días humanos mergullado en tan abraiante espectáculo. Por iso sorprende máis, se cabe, que haxa artistas da palabra que, de xeito voluntario, se arreden de todo e de todos, desenvolvendo unha sorte de particular misantropía que os fai descrer do mundo e das xentes, aborrecendo o seu trato e as súas miudallas consuetudinarias, autoconfinándose a perpetuidade.

Un caso paradigmático foi o da gran poeta estadounidense Emily Dickinson. Namorou dúas veces e en ambas ocasións a vida arrebatoulle ben cedo os seus amados, así que, doída co infausto destino, decidiu recluírse na casa de seu pai e non saír do cuarto, ao que tampouco deixaba entrar a ninguén, falando coas persoas por medio de notas e cartas que deslizaba coa porta medio pechada. A derradeira vez que saíu fíxoo para ir ao oculista e logo nada durante tres lustros. Ao morrer, con cincuenta e cinco anos, houbo a sorte de que súa irmá Lavinia atopase nun baúl pechado case dous milleiros de poemas seus que se publicaron postumamente, pois en vida apenas se conseguiran as amizades que accedese a dar ao prelo catro ou cinco textos contados.

Apartadizo e maniático coma poucos foino tamén Marcel Proust. Nacido nunha familia acomodada, medrou como un neno enfermizo e moi protexido, sempre baixo o amparo de súa nai. Ao morrer esta, cando el tiña trinta e catro anos, caeu nunha profunda depresión e tomou a determinación de dedicarse por completo á escrita de Na procura do tempo perdido, polo que non volveu saír da súa vivenda no 102 do Boulevard Haussmann de París nos seguintes quince anos. Alí traballaba de noite e durmía de día, bebía café a caldeiros e case non comía, corrixindo e revisando a súa obra ata que unha pneumonía acabou con el aos cincuenta e un anos.

Non menos esquivo se amosou o extraordinario novelista uruguaio Juan Carlos Onetti. Insociable e mesmo arisco, en plena madurez optou por encamarse e retirarse do mundo. Deitado no leito lía e escribía, esquivando o trato con ninguén, ata o punto de que algún dos seus escasísimos amigos chegou a dicir del que era un auténtico ‘xuntasilencios’. Tal desprezo polo trato cos semellantes levouno nunha ocasión a non asistir na Sorbona a unha homenaxe que se lle rendía, a presidir o I Congreso Internacional de Escritores pechado no seu cuarto de hotel (do que non saía agás para ir ao bar beber co seu amigo Juan Rulfo, outro apartadizo) e a non acudir á cea de honra que se organizou cando lle concederon o Premio Cervantes en 1980, deixando os reis de España a esperar in aeternum.

Probablemente o máis lendario dos escritores asilvestrados da contemporaneidade sexa o neoiorquino J. D. Salinger, autor da celebérrima O vixía entre o centeo. A fama que lle proporcionou a súa escrita desagradábao ao extremo, así que decidiu retirarse á súa mansión en New Hampshire, da que case non saíu en décadas e, cando o fixo, a súa presenza ergueu unha expectación parella á dunha nova revelación mariana. Cando morreu en xaneiro do 2010, con noventa e un anos, levaba case medio século sen publicar un libro e trinta anos sen conceder unha entrevista, pechado a cal e canto na súa vivenda, facéndolle a vida imposible á súa filla Margaret, que o describiu como un pai tiránico e obsesivo, ao que lle daba por beber os ouriños propios para, aseguraba el, depurar o organismo.

Moito e moi bravo carácter é o que amosa Cormac McCarthy. O escritor de Providence, de oitenta e seis anos, ten por norma conceder unha entrevista cada dez anos, máis ou menos. A última vez que o fixo foi no 2007 no popular programa televisivo de Oprah Winfrey. A conversa foi un desastre. McCarthy mantívose xoto e obviou responder a maioría do que se lle preguntaba. Vive arredado da brillantina literaria en Tesuque, Novo México, ao norte de Santa Fe, e evita coincidir con ninguén que lle recorde as arañeiras que tece a fama.

No espectro do patolóxico habería que considerar tamén o comportamento de Thomas Pynchon. Coa súa memorable novela O arco da vella da gravidade recibiu o National Book Award en 1974, pero na vez de ir el polo premio mandou un pallaso a que o recollese no seu nome e, ao ano seguinte, declinou a medalla William Dean Howells da Academia Americana de Artes e Letras. Estes feitos, así como o non conceder nunca entrevistas; que desaparecese o seu, seica, brillante expediente; que ardese o expediente do seu servizo militar; que non figure sequera o seu nome nos rexistros da empresa Boeing para a que traballou cando novo; ou que non se saiba, exactamente, en que lugar entre México e o norte de California vive, fan de Pynchon un perfecto exemplar de fóbico social.

Rematarei con outro notable caso de intratable: o escritor e guionista bávaro Patrick Süskind, autor da moi afamada O perfume, que se converteu nun best-seller internacional traducido a máis de corenta idiomas, levado con moito éxito á grande pantalla. E, malia a todo, Süskind logrou manterse alleo á marabunta de entrevistas que se lle solicitaron, rexeitou numerosos premios e esquivou calquera aparición pública, polo que case non existen imaxes súas e, cando alguén intenta reproducir unha instantánea del, rapidamente ten noticias do seu avogado.            

Insociables ou apartadizos, esquivos e ariscos, túzaros ou salvaxes, bravos e asilvestrados, fóbicos sociais ou misántropos, está claro que, para certos escritores, a única realidade digna de vivirse é a das súas propias obras. O demais é vertixe e repulsión. E para estas a mellor vacina é, sen dúbida, o autoconfinamento.

[Faro de Vigo, 7-5-2020]

Palabras que sandan

A todas as persoas que dende o mundo sanitario

 coidan de nós heroicamente

Nas últimas semanas fíxose máis presente ca nunca nas nosas vidas o labor heroico de sanitarias e sanitarios. Os hospitais son campos de batalla onde se libra unha guerra sen cuartel contra o coronavirus e todas as persoas que por nós velan neles son as nosas mellores amazonas e espartanos, loitando en condicións ben duras contra un inimigo que a súa profesionalidade e xenerosidade vencerá, non me cabe ningunha dúbida.

O mundo da medicina e a figura da sandadora ou sandador formaron parte da literatura dende a noite dos tempos. Certamente, dende a Antigüidade son innúmeras as aparicións literarias desta temática e personaxes, aínda que, xaora, no pasado con outros nomes: druídas, meigas, físicos, esculapios, compostoras, galenos, menciñeiros…

A medicina moderna, tal como hoxe a entendemos, enraíza no século XIX. Dende aquela ata hoxe moitos grandes escritores exerceron ou se formaron como doutores: Keats, Chekov, Conan Doyle, Ibsen, Joyce, Brech, Cronin, Baroja, Celine, Maugham ou Martín Santos, por poñer só algúns exemplos que se me veñen agora á memoria.

Tan estreita ten sido esta relación medicina-literatura que hai obras clásicas que incorporan descricións ou pasaxes que se estudan nas facultades de Medicina como paradigma para mellor coñecer a percepción sintomatolóxica dalgunhas doenzas e fomentar a empatía dos profesionais da medicina cos enfermos. Así acontece, poño por caso, coa lectura do capítulo de Anna Karenina de Tolstoi que describe a morte por tuberculose do irmán do heroe da novela, Lëvin, un episodio baseado na morte do irmán do propio Tolstoi; ou A morte de Iván Ilyich, tamén de Tolstoi, que axuda aos estudantes a entender o que pasa polas mentes dos pacientes terminais e os seus familiares.

Mesmo ten ocorrido que a profesión médica e a plasmación dos seus saberes acabe contribuíndo a asentar un xénero literario. É o caso da novela detectivesca dun fundador como Conan Doyle, un excelente médico que puxo os seus dotes de observador forense e patolóxico ao servizo dunha narrativa que mudou a bata branca e o fonendoscopio pola gorra con viseira e a cachimba meditativa.

Déronse casos tamén de obras literarias que provocaron que a medicina do seu tempo avanzase e cambiase de rumbo. Pénsese, por exemplo, en A cidadela de A. J. Cronin, unha narración que describe con admirable transparencia a terrible realidade social e sanitaria que padecían os mineiros galeses de principios do pasado século. O impacto que causou a súa lectura foi tan grande que obrigou ao goberno do Reino Unido a crear os National Healt Services (NHS), a primeira organización gobernamental que ofreceu asistencia sanitaria á poboación.

Outro exemplo: John Le Carré publicou no 2001 O xardineiro fiel, unha novela que foi levada ao cinema no 2005 por Fernando Meirelles e que gozou de grande éxito. A historia relata as intrigas das multinacionais farmacéuticas que empregan as doenzas endémicas dos africanos como campo de probas para os seus experimentos. Pois ben, tan estarrecedora narración logrou remover as conciencias ata o punto de que na Declaración de Helsinqui, guía ética para a comunidade médica mundial, na súa revisión do 2013, acabou incorporándose un parágrafo para evitar que os feitos descritos na obra poidan afectar á poboación do terceiro mundo.

Capítulo á parte merecerían aquelas obras nas que o mundo médico e/ou hospitalario cobran protagonismo principal, autenticamente incontables. En centurias precedentes e na pasada, son celebérrimos os casos de Molière, moi crítico cos galenos en O enfermo imaxinario e, sobre todo, en O médico a paus; as patoloxías psiquiátricas que están na base de O estraño caso do doutor Jekyll e Mr. Hyde de Stevenson; O tío Vania de Chekov, que narra o día a día do doutor Ástrov; A montaña máxica de Thomas Mann, que ocorre toda ela nun sanatorio de montaña en Davos, Suíza; A árbore da ciencia de Baroja, delongada conversa entre o protagonista Andrés Hurtado e seu tío o doutor Iturrioz; a difícil vida de Pedro, o investigador sobre o cáncer protagonista de Tempo de silencio de Martín Santos; ou, por rematar cun par de exemplos máis recentes, o bestseller O médico de Noah Gordon, moi coñecido tras o seu paso pola gran pantalla, e Sobre os ríos que van, do portugués António Lobo Antunes, protagonizada por un tal António Antunes dende a cama dun hospital no que está recuperándose dun cáncer de colon, enfermidade que acababa de superar o propio escritor.

Escola de menciñeiros

A literatura sanda o espírito e a medicina os corpos, mais no caso da literatura galega tal parece que ambas as dúas foron decote de mans dadas. Poderían multiplicarse os exemplos, pero abondará agora con lembrar que Pondal foi médico e que tamén o foi Castelao, quen confesaba que cursara a carreira por amor a seu pai e non exercera por amor á Humanidade. E as dúas dedicacións son igualmente a cerna do médico poeta Manuel Leiras Pulpeiro e do narrador Manuel Reimóndez Portela, dos farmacéuticos Florentino López Cuevillas e Antón Vilar Ponte e do saber milenario do pobo sandador recolleito en Escola de menciñeiros e noutros relatos de Cunqueiro.

[Faro de Vigo, 30-4-2020]

Literatura hixiénica

faro (II)Nestes días de treboada vírica puidemos asistir a un espectáculo inusitado e de non moi doada explicación: os lineais dos supermercados víronse arrasados e non ficou neles nin un só rolo de papel hixiénico. Destarte, o papel de váter acabou por se converter nun produto cobizado, un valor de mercado en alza, sorte de ouro de celulosa que tal semella estivo a un tris de cotizar por riba do prezo do petróleo.

Sabe Deus ou o Demo cal sería o destino de tantiño papel, pero, postos a darlle voltas e procurarlle utilidade a tamañas reservas que han de durar nos fogares un eón, ocorréuseme que talvez non estaría mal que a alguén entre nós lle dese por proseguir a nobre arte da escrita literaria en soporte papel hixiénico.

E si, lestes ben: aplicarse á escrita en rolo de papel, á arte en celulosa para inodoro, ou sexa, á literatura hixiénica. Porque a Historia Universal da Literatura, dende as súas orixes ata o noso tempo, tivo e ten moitos soportes alén do papel convencional e cómpre saber que arredor do rolo hixiénico existe un ben curioso microcosmos literario, que abrangue dende ensaios teóricos sobre este ata revistas con tal nome, pasando por editoriais que o levan por bandeira.

Ben claro o tiña o pensador R. H. Nieber, quen chegou a escribir unha longa disertación titulada “The Toilet Paper” reflexionando nestes termos: “Publicáronse mil e un ensaios sobre a inmortalidade dos efemerópteros, sobre os riscos da escopeta, sobre a controvertida teoría da orixe das especies de Darwin. Por que un ensaio sobre o papel hixiénico non podería recibir coñecemento nin ser premiado?”.

Singular é tamén a existencia da revista Papel higiénico, que dirixiu a comezos dos oitenta do pasado século o poeta boliviano Humberto Quino Márquez (director así mesmo doutras non menos orixinais cabeceiras como Humus literario, Tiro al aire, La torre de los locos ou Camarada Mauser), por non falar do Bathroom Readers’ Institute, fundado nesa mesma década e no que se publicou un número importante de títulos ideados para a súa lectura no escusado, tal como acontece coa serie Uncle John’s Bathroom Readers, que xa superou a trintena de entregas.

E para os que pensen que isto non deixan de ser extravagancias ianquis é ben lembrarlles que no 2008 unha empresa española (Literaturaenpapelhigienico) lanzou ao mercado rolos de papel nos que aparecían, entre outros, o Romancero gitano de Lorca, as Rimas y leyendas de Bécquer, fragmentos da Biblia e contos de Poe, lecturas coas que un podía marchar ao retrete ao módico prezo de 3,9 euros rolo.

Quen chegase lendo ata aquí pode que estea a pensar: si, todo ben excéntrico, pero literatura, o que se di literatura escrita en papel hixiénico, non hai. Pois vén a propósito recordar agora que o derradeiro que escribiu o poeta Miguel Hernández cando estaba recluído no Reformatorio de Adultos de Alacante foron catro contos para que a súa muller llos dese ao seu filliño: “El potro oscuro”, “El conejito”, “Un hogar en el árbol” e “La gatita Mancha y el ovillo rojo”. Entre xuño e outubro de 1941 escaravellounos como puido sobre seis pequenas follas de papel hixiénico, cosidas na súa parte superior por un fío de cor ocre. Foron o seu testamento literario, no marzo seguinte deixounos para sempre.

Hai máis exemplos de literatura hixiénica en tempos de guerra e confinamento. Abondará con traer aquí a memoria de Edward Sigrist, o soldado da I Guerra Mundial que con apenas vinte anos redactou un diario bélico nunha codificación taquigráfica que foi descifrada e publicada no 2012. Ou o caso de Petter Moen, quen escribiu en 1944 unhas memorias sobre o estarrecedor cativerio que sufriu no cuartel da Gestapo en Oslo. Unhas memorias, por certo, que se fixeron coñecidas sobre todo logo de ser publicadas en 1952 na revista Le Temps Modernes que dirixía Jean-Paul Sartre.

Poderían aínda aducirse outras mostras que confirman os nobres servizos que o papel hixiénico prestou a todo tipo de literatura (pénsese no célebre Habeas Corpus que o boliviano Reynaldo Peters escribiu en maio de 1972 cando, preso durante a ditadura militar de Hugo Banzer, loitaba pola liberdade, un documento legal do que se ten ocupado o Premio Nobel da Paz Adolfo Pérez Esquivel, verbo do que se fixeron estudos e escribiron monografías e que forma parte do Rexistro Memoria do Mundo de América Latina e do Caribe), mais conformareime con achegar un último exemplo coido que abondo ilustrativo: no ano 2009 unha das obras que causou sensación en Xapón foi a novela Pinga de Koji Suzuki, que chegou a vender máis de 80.000 rolos converténdose nun auténtico best-seller. A novela, que se comercializou tanto na sección de produtos do fogar coma nas librerías, narraba ao longo de oitenta e oito centímetros de follas hixiénicas —que se repetían trinta e catro veces ata completar o rolo— unha historia de terror psicolóxico vivida, precisamente, nun baño.

E el haberá alguén por estes lares a quen lle dea por facer algo parecido? Digo eu que con tanto papel hixiénico bunkerizado nas casas aínda dará para varias escritas e reescritas…

[Faro de Vigo, 16-4-2020]

Trens literarios

trensPoucos espazos teñen sido tan literaturizados nos últimos dous séculos coma os trens. O mundo ferroviario foi, de sempre, pródigo en simbolismos e motivos propicios para a escrita e son innumerables os autores de todo lugar e condición que fixeron do territorio dos raís o seu particular reino literario.

Aínda que dende a Antigüidade se desenvolveron sistemas de transporte sobre raís, tal e como modernamente o coñecemos o ferrocarril naceu en 1830 coa primeira liña estable Liverpool-Manchester. Dende entón ata hoxe un mar de obras incorporaron o tren ás súas páxinas, facendo da vida entre locomotoras a protagonista de mil recreacións.

O poeta prerromántico William Wordsworth (1772-1850) pasa por ser o primeiro introdutor de imaxes ferroviarias en cinco composicións que escribiu de 1833 en diante (as máis coñecidas as tituladas “Barcos de vapor, viadutos e ferrocarrís” e “A propósito da proxectada liña ferroviaria entre Kendal e Windermere”), mais logo del foron moitos outros os que continuaron a incorporar o fascinio que causaba o novo medio de transporte ás súas creacións. Velaí, poño por caso, Charles Dickens, que escribiu o relato “O garda ferroviario” en 1866; ou Arthur Conan Doyle e o seu “O tren especial desaparecido” (1893); é, entre medias, outros dous títulos referenciais nos que o ferrocarril traza o Destino dos humanos: Ana Karenina (1877) de Leon Tolstoi, que vencella o sino tráxico da protagonista á estación de Moscova, principio e fin para ela do seu particular Eros e Tánatos; e A besta humana (1890) de Émile Zola, que describe con pormenor os claroscuros dun mundo poboado por maquinistas, gardabarreiras e factores.

No século pasado, unha das narracións máis populares é a arquicoñecida Asasinato no Orient Express (1934), da escritora británica Agatha Christie, obra mestra do suspense protagonizada polo célebre detective Hércules Poirot no mítico tren de longa distancia que unía París con Istanbul. Desta mesma autora é O misterio do Tren Azul (1928), na que Poirot tiña que resolver outro intricado caso subido aos vagóns do non menos coñecido Expreso Calais-Mediterráneo, luxoso tren que cruzaba toda Francia dende Calais ata Niza pasando por París.

Ás obras de Christie habería que sumar aínda O tren de Istanbul (1932) de Graham Greene, outro thriller a bordo do Orient Express; a traumática experiencia da II Guerra Mundial que recolle O tren chegou puntual (1949) de Heinrich Böll; os crimes cruzados dos Estraños nun tren (1950) de Patricia Highsmith; a vagarosa A modificación (1957) de Michel Butor, co atribulado Leon viaxando en tren de París a Roma; ou os Trens rigorosamente vixiados (1965) de Bohumil Hrabal, relato de aprendizaxe nunha estación entre a vella Checoslovaquia e Alemaña. E, entre os clásicos hispánicos, cómpre lembrar as Memorias dun vagón de ferrocarril (1924) de Eduardo Zamacois, que tiveron como antecedente os versos de Campoamor en “El tren expreso” (1872) ou o inesquecible tren de “¡Adiós, Cordera!” (1893) de Clarín, entre outros.

Lonxe de entrar en devalo, nos últimos anos teñen volto á fascinante realidade dos trens voces como as de Pascal Mercier co seu Tren nocturno a Lisboa (2004), unha historia na que pictórico e o poético cobran protagonismo no tránsito ferroviario; a afamada escritora mexicana Elena Poniatowska con O tren pasa primeiro (2006), biografía ficcionalizada dun líder do movemento ferrocarrileiro mexicano de fins dos cincuenta; o internacionalmente aplaudido Haruki Murakami en Os anos de peregrinación do rapaz sen cor (2013), historia dun solitario enxeñeiro de estacións que procura recuperar o pasado iniciando unha viaxe de tren para se reencontrar cos antigos compañeiros de universidade; ou Paula Hawkins co moi traducido A rapaza do tren (2015), historia de intriga entre trens que deu o salto ao cinema con grande éxito.

Como se bota a ver, o mundo das locomotoras, agullas, raís e revisores segue a ser prezada materia literaria. Son, evidentemente, outros trens, ben diferentes aos que Rimbaud imaxinaba en “Soñando con vistas ao inverno” (“Cando chegue o inverno marcharemos os dous/ nun vagón cor de rosa/ con coxíns azuis”), un tanto diferentes ao “vagón de terceira” no que Machado viaxaba “lixeiro de equipaxe” e, dende logo, talvez menos heroicos que os “trens do Sur, pequenos/ entre/ os volcáns,/ deslizando/ vagóns/ sobre/ raís/ mollados/ pola chuvia vitalicia,/ entre montañas/ esgrevias/ e pesadume/ de paus queimados” de Pablo Neruda, pero igual de suxestivos e abertos á aventura, ao longo percorrido que é a nosa vida cara a quen sabe que fin de estación.

As vías galegas

Tamén na literatura galega os trens teñen unha presenza decisiva, dende os clásicos do XIX ata hoxe mesmo. Velaí o está para confirmalo Manuel Curros Enríquez, pai e avó de ferroviarios e autor do poema “Muiñeira monorrítmica” (1876), onde se queixaba do retraso da chegada do tren a Galicia, e, sobre todo, creador de O divino sainete (1888), peregrinación á Roma papal imitante á Divina Comedia de Dante, con Añón guiando a Curros por entre os vagóns dos sete pecados capitais.

Non menos memorable é “O vello que quería ver o tren”, incluído por Rafael Dieste en Dos arquivos do trasno (1926), con ese velliño montañés que non quere morrer sen ver o ferrocarril e, ao ollalo, fica transido pola melancolía de tantos lugares que nunca coñecerá.

 Tal querenza polos camiños de ferro chega ata a actualidade, como demostra a recente aparición do colectivo O libro dos trens (2019), con relatos arredor deste mundo de Ana Cabaleiro, Anna R. Figueiredo, Antonio Piñeiro, Arantza Portabales, Daniel Asorey, Diego Giráldez, Iria Collazo López, María Alonso Alonso, Miguel Anxo Fernández e Víctor F. Freixanes.

[Faro de Vigo, 12-3-2020]