Fariña prohibida

Estes días correu como a pólvora a nova de que o libro de Nacho Carretero Fariña, publicado pola madrileña Libros del K.O., ficaba secuestrado como medida cautelar por orde dunha xuíza de Collado Villalba. A maxistrada respondía deste xeito a unha demanda do exalcalde do Grove, José Alfredo Bea, quen acusa a Carretero e a súa editorial dun delito de “inxurias e calumnias”.

Principiaba así un novo episodio de interdición literaria que non só está a conseguir que o conxunto social se posicione a prol de Carretero e a libre circulación da obra, senón que está logrando convertela nun bestseller cunha moi exitosa proxección televisiva.

Porque a Historia da Humanidade está chea de exemplos de libros que foron prohibidos. E isto dende hai séculos. Velaí o Index librorum prohibitorum, instituído pola Igrexa Católica a mediados do XVI e vixente ata 1966. Durante eses catrocentos anos prohibiu a lectura de obras de Erasmo de Rotterdam, Rabelais, Rousseau, Copérnico, Montaigne, Descartes, Hobbes, Hume, Diderot, Balzac, Zola, Bergson, Gide ou Sartre, tentando poñer portas ao campo e evitar que os fieis tivesen unha visión alternativa da existencia, a Arte e o pensamento.

Non mellor sorte correu A orixe das especies (1859) de Charles Darwin, censurada no seu día no Reino Unido, Grecia e na antiga Iugoslavia por razóns relixiosas e aínda hoxe albo dos negacionistas estadounidenses que rexeitan a teoría da bioloxía evolutiva.

Curiosa, cando menos, foi a prohibición nos anos trinta do pasado século en China de Alicia no País das Marabillas (1865), argüíndo que era intolerable colocar animais antropomorfizados ao mesmo nivel intelectual que os humanos. E non menos pintoresca foi a prohibición da saga de Harry Potter nos Emiratos Árabes, pois os seus mandatarios consideraron que incentivaba a práctica da bruxería.

tropicAgora ben, a maior parte das veces o devezo por ocultar unha obra ten que ver con razóns ou relixiosas ou políticas ou de moral sexual ou con varias delas a un tempo. Velaí a condena que sufriu Joyce polo Ulises antes de ser publicado en libro en 1922, cando aínda estaba a divulgarse por entregas e foi xulgado xunto ao seu editor pola Corte Penal de Manhattan ao publicaren un fragmento que describía unha masturbación de Leopold Bloom, de resultas do cal a novela foi apartada do público estadounidense por dez anos. E outro tanto ocorreu co Trópico de Cáncer (1934) de Henry Miller, xulgado pola Corte Suprema de Pensilvania e acusado por ser “un foxo de putrefacción, un feixe fétido de todo o podre na depravación humana”. Vergoñentas por outros motivos foron As uvas da ira (1939) de John Steinbeck, prohibidas e queimadas publicamente porque describían a pobreza extrema do país. Ou o 1984 (1949) de George Orwell, que en Tailandia e Cuba semellou propaganda anticomunista intolerable, con material sexual demasiado explícito, ata o punto de que no país oriental aínda segue véndose con malos ollos e no caribeño só pode lerse dende hai dous anos.

En fin, os exemplos poderían ampliarse ata a Lolita (1955) de Vladimir Nabokov, retirada do mercado polo Home Office co argumento de que era pornografía e que en Francia tamén foi prohibida ao ano seguinte; ou O código da Vinci (2003), censurado no Líbano polo sacrilexio de insinuar que Cristo tivo relacións con María Magdalena.

Agora ben, se houbese que amentar un só caso de secuestro literario a grande escala nos últimos lustros sen dúbida ningunha ese sería o dos Versos satánicos (1988) de Salman Rushdie. Prohibido en todo o Islam, Khomeini ordenou a morte do autor, que sufriu numerosos intentos de asasinato (a fatwa aínda segue vixente). É máis, durante algún tempo tamén encarceraron en Venezuela a quen tivese un exemplar.

Prohibido en galego

aires currosA medida cautelar promulgada contra o libro Fariña de Nacho Carretero ten paralizada tamén a saída en galego do libro por Xerais, que agarda poder lanzala ao mercado caso da resolución xudicial permitilo.

E é que a prohibición de textos polos xulgados non é tampouco unha historia nova entre nós. Abondará con recordar un exemplo: o procesamento de Manuel Curros Enríquez por “atentar contra do libre exercicio dos cultos” cos versos de Aires da miña terra (1880), que lle reportou unha condena de dous anos, catro meses e un día e unha multa de duascentas cincuenta pesetas, da que o librou Serafín Temes, o demócrata ourensán que pagou a súa fianza, sendo absolto o poeta despois mercé á defensa do xurista Luciano Puga.

[Faro de Vigo, 22-3-2018]

Advertisements

Cerimonias da escrita

Gómez de la Serna

Á hora de escribir, moitos autores de toda época e lugar desenvolveron costumes extravagantes cos que se sentiron seguros e que, dalgunha maneira, foron aos seus ollos imprescindibles para lograr plasmar literariamente aquilo que querían comunicar. Entre esas cerimonias da escrita contaríanse hábitos que tiñan que ver cos materiais empregados, co lugar no que se atopaban, cos alimentos ou substancias que inxerían, coas datas e horas da creación e un longo etcétera de condicionantes sen os cales se vían perdidos e incapaces de levar adiante a súa escrita.

Entre os maniáticos dos materiais estarían, por exemplo, Hemingway, que escribía sempre a lapis e con papel cebola; Kafka, que o facía case a escuras e con tinta azul ou morada; Gómez de la Serna que traballaba de amencida, con tinta vermella e con folios satinados; Neruda, que tiña que ver o mar, estar rodeado de libros e escribir con tinta verde; Steinbeck, que escribía con lapis redondo e sen arestas para que estas non o molestasen; ou Ricardo Baroja, que pegaba os folios con cola para crear unha sorte de pergameo que non detivese a súa torrencial creatividade.

Tamén a estancia e os elementos da mesma contaron moito para algúns. Así, o poeta francés Crebillon non podía compor os seus tráxicos textos sen o acompañamento de corvos; Byron precisaba do recendo das trufas, das que enchía os petos; Henry James ditaba os libros paseando incansable polo cuarto, igual que facía Chateaubriand, pero este, amais, completamente descalzo; Mann enchía o seu estudo de frascos de perfume e almofías con auga de violetas nas que lavaba as mans constantemente; Carver tivo un tempo no que, para escribir tranquilo e que ninguén o molestase, fuxía para o seu coche; Lowry, pola contra, ficaba horas a pé quieto mentres mandaba copiar á súa muller o que ía creando; Juan Ramón Jiménez forraba as paredes do cuarto para evitar calquera ruído e tapaba con cera os oídos para que nada o desconcentrase; Conrad chegou a esconderse no baño para escribir durante horas; o Conde de Buffon precisaba vestirse co seu traxe militar de gala para, sabre á cintura, idear os seus textos; a Rousseau prestáballe escribir en pleno campo e, a ser posible, baixo un sol de xustiza; Milton necesitaba verse envolveito nunha vella capa de la; Dumas pai poñía unha túnica longa e vermella e calzaba sandalias; Rimbaud deixaba de lavarse durante días e andaba pola casa espido; Balzac bebía e bebía café freneticamente toda a noite; Aleixandre e Onetti escribían estomballados no leito; Montaigne redactaba os seus pensamentos nunha torre abandonada e Rilke os seus poemas nun castelo medieval arrolado polo son do mar; Schiller só era quen de crear se tiña os pés mergullados nun barreño de auga xeada; García Márquez gustaba de ter unha flor amarela na mesa de traballo e vestirse con mono de mecánico; Proust tiña tapizado o cuarto con cortiza, tapiadas as ventás con inmensas cortinas e vaporizado todo con po medicinal Legrás para que nin os sons nin a luz nin o aire o privasen da máxima concentración; en fin, a Vargas Llosa agrádalle ter na mesa figuriñas de hipopótamos e César Aira prefire a noite e os bares, pois é no medio do maior dos boureos onde a súa musa vén visitalo.

Follas amarelas e bólas de neve

Os escritorepondals galegos non se subtraeron a esta vertixe maniática e hai rechamantes exemplos neste sentido. Entre os clásicos, o máis célebre é sen dúbida o do poeta Eduardo Pondal, quen acostumaba escribir os seus barís poemas de pé, amosando así un carácter tan rexo coma o dos famosos guerreiros celtas que imaxinou.

Agora ben, entre os nosos coetáneos hai tamén hábitos singulares. Mirado do material érao Agustín Fernández Paz, quen adoitaba escribir en cadernos de follas amarelas. Tamén Luís Valle precisa facelo con algunha pluma ou bolígrafo que teña para el un significado especial; Miguel Sande escribe nas marxes dos libros doutros autores se estes lle gustaron, do contrario fican intactos, e Xosé María Álvarez Cáccamo emprega decote bolígrafos de tinta cor violeta e cadernos de papel cuadriculado que vai numerando.

Xenuínas pola atmosfera que dispoñen ao seu redor á hora da escrita sono Ánxela Gracián, que chama polo can Argos ao seu carón, come mazás a moreas e toma moito café; Berta Dávila, quen pendura os textos das paredes da casa para poder manipulalos fisicamente e retocalos a vontade; Iolanda Zúñiga, á que non é preciso preguntarlle se está escribindo algo porque a súa onicofaxia creativa xa a delata; ou Xina Vega, que se fai cunha bóla de neve por cada libro que comeza e, cando está atoada na redacción, abanea esta, contempla o caer das folerpas e deixa que a maxia da inspiración volva a ela tan cunqueirianamente.

[Faro de Vigo, 30-11-2017]

Trampas literarias

Hai veces en que os escritores, como o resto dos mortais, tamén se ven tentados a camiñar por vieiros tortos, a coller atallos. Entre as “trampas” literarias máis habituais destacan, sen dúbida, aquelas que incorren, dunha ou doutra maneira, nunha impostura autorial, ben por ocultación (do verdadeiro escritor da obra, caso dos negros literarios), ben por apropiación indebida (dun texto doutro escritor, como acontece nos plaxios). Ambas “trampas” están presentes en todas as tradicións literarias occidentais desde vello.

O negro literario non sempre se denominou así. En Francia, país no que abundaron, chamábanse ata o século XVIII teinturiers, pero dende que Alexandre Dumas Pai (que era mulato, por ser neto dunha ex-escrava das colonias) se serviu deles no XIX pasaron a denominarse negres, aínda que a tradición inglesa reservou para estes un nome ben máis poético: ghost writers.

O “negreiro” máis célebre da Historia da Literatura talvez sexa o amentado Dumas Pai. Sábese que, en moitos casos, compilaba a información das obras, trazaba o esquema xeral e esbozaba a trama, pero o resto do traballo corría por man dos seus “axudantes”. Neste sentido, cóntase del que nunha ocasión se atopou co seu fillo ―outro grande das letras, de nome homónimo, ao que debemos títulos como A dama das camelias― e preguntou: “Fillo, ¿liches xa a miña última novela?”, ao que este contestou retranqueiro: “Non, ¿e ti, papá?”. Parece ser que tal rexoubar foi frecuente entre eles e mesmo houbo outra vez en que o pai, aguilloado polo fillo que lle afeaba a gran cantidade de “colaboradores” dos que se servía, houbo de contestarlle: “Fillo, todas as grandes obras da Humanidade se fixeron en colaboración… por exemplo, ti”.

Alén do burlateiro Dumas (que debe parte das célebres novelas O conde de Montecristo e Os tres mosqueteiros a Auguste Maquet e que mesmo chegou a ter ao seu servizo a outro grande como foi Gerard de Nerval), figuran tamén na nómina de “empregadores” doutros escritores Rubén Darío (quen se aproveitou do xenio de Alejandro Sawa para algúns dos seus poemas); Gregorio Martínez Sierra (o famoso dramaturgo español do XIX que publicaba co seu nome as obras que en realidade escribía a súa muller María Lejarreta); H. P. Lovecraft (que chegou a escribir relatos que logo asinou como seus o ilusionista Harry Houdini na revista Weird Tales); Vicente Blasco Ibáñez (quen fixo de escritor fantasma do esquecido Manuel Fernández y González) ou Sinclair Lewis, premio Nobel de Literatura, quen no seu día redactou, pro pane lucrando, un manual deportivo do tenista Maurice McLoughlin.

Pola súa banda, teñen recoñecido ser negros literarios autores hoxe consagrados co seu propio nome, como Paul Auster (que exerceu de tal cando vivía en París), Santiago Roncagliolo ou o periodista Carlos Luís Álvarez “Cándido”.

Unha outra impostura literaria consiste na subtracción de material literario alleo para facelo pasar por propio máis alá do xogo literario da intertextualidade. E tamén neste caso hai bastantes nomes de plaxiadores no pasado que, porén, son clásicos indiscutibles. Entre eles cóntanse o Conde de Lautreamont (que nos seus Cantos de Maldoror inseriu textos de Pascal, Rouchefoucauld, La Bruyère e incluso Dante); Pablo Neruda (quen en Veinte poemas de amor y una canción desesperada incorporou unha tradución dun texto de Tagore nunha versión realizada por Juan Ramón Jiménez e Zenobia Camprubí) ou, máis próximo aos nosos días, Manuel Vázquez Montalbán (que calcou unha tradución do Xulio César de Shakespeare a Ángel Luis Pujante e tivo que retirala do mercado tras sentenza xudicial).

Nos nosos días foron tamén acusados de plaxio Luis Racionero (polos préstamos da obra O legado de Grecia de Gilbert Murray ao seu La Atenas de Pericles); Cela (polos parecidos de La cruz de San Andrés coa novela de Carmen Formoso Carmen, Carmela, Carmiña); Juan Manuel de Prada (quen parece que utilizou un artigo de Javier Marías en pasaxes da súa novela La tempestad) ou Lucía Etxeberría (quen seica fagocitou os versos de Blake, Gimferrer, Pizarnik e, sobre todo, Antonio Colinas para o seu Estación de infierno e logo volveu ás andadas servíndose dun artigo do psiquiatra valenciano Jorge Castelló para a súa obra Ya no sufro por amor).

Letras que van e veñen

Como non podía ser doutra maneira, tamén entre nós o fenómeno da “inspiración sospeitosa” tivo cabida, mesmo entre grandes, como ocorreu cando Álvaro Cunqueiro imitou páxinas enteiras da novela de 1934 de Ramón Otero Pedrayo A romaría de Xelmírez no seu San Gonzalo de 1945 e, con posterioridade, tamén nalgunhas pasaxes de Flores del año mil y pico de ave (1968). E velaí como, se un compara os capítulos cunqueirianos “La romería de San Gonzalo” e “Roma” do seu San Gonzalo coas páxinas oterianas, é doado detectar ata que punto a romaría do ourensán e a do mindoniense converxen, como xa no seu día sinalara R. Carballo Calero e logo demostrou C. Rodríguez Fer.

[Faro de Vigo, 16-11-2017]

Amores literarios

Andamos xa estreando febreiro e en nada sentiranse voar polo aire as frechas de Cupido, que na tradición occidental moderna ten na conmemoración do día de San Valentín a súa festa maior. Con esta escusa quero hoxe traer aquí o lembradoiro daqueles que viviron por xunto o mundo da escrita, autoras e autores que compartiron non só a palabra, senón os afectos.

As relacións amorosas entre escritores teñen sido, dende sempre, abondo frecuentes. Talvez a explicación a este feito haxa que procurala na especial complicidade artística que entre estes creadores se produce, pois, á fin, viven un mesmo mundo, compartindo angueiras e ilusións literarias.

Son numerosos os exemplos dos que mantiveron relacións estables entre si. Cinguíndonos á historia máis recente, a dos séculos XIX e XX, foron célebres os amores entre Mary Godwin Wollstonecraft (Shelley de casada) e Percy Bysshe Shelley. Tan intenso foi o seu amor que, logo de morto Shelley por mor dunha terrible tormenta mentres navegaba nun veleiro, Mary, antes de incinerar o seu corpo e ciscar as cinzas nunha praia italiana, como el deixara pedido, mandou que lle extraesen o corazón e gardou con ela a reliquia ata a súa propia morte, que aconteceu vinte e nove anos despois.

No século XX os exemplos multiplícanse, pero por citar só algúns dos máis coñecidos velaí están as unións da poeta estadounidense Sylvia Plath e o inglés Ted Hughes (que acabaron tan tristemente, pois ela suicidouse inhalando gas da

cociña cando el a deixou pola tamén poeta Assia Wevill), da libérrima relación entre os franceses Jean Paul Sartre e Simone de Beauvoir (parella aberta que mesmo chegou a compartir amante) ou da turbulenta paixón da francesa Anais Nin e o neoiorquino Henry Miller e, xa na Península, dos amores entre Zenobia Camprubí e Juan Ramón Jiménez, Rafael Alberti e María Teresa León ou os narradores Rafael Sánchez Ferlosio e Carmen Martín, entre moitos outros.

Tormentosas e apaixonadas en extremo teñen sido as relacións do maduro Verlaine co mozo Rimbaud (que acabou co primeiro no cárcere por lle pegar un tiro ao segundo) ou o amor entre o narrador inglés Eduard Morgan Forster e o poeta Richard Ackerley. Igualmente, da paixón entre escritoras son testemuña os complicados e avoltos triángulos amorosos vividos entre Virginia Woolf, Vita Sackville-West e Violet Trefusis (novelados pola primeira no seu Orlando) ou entre Djuna Barnes, Natalie Barney e Renée Vivien, dos que fica abonda correspondencia.

Xa non de tempestuosos, senón de curiosos, cómpre cualificar os amores de Louise Colet, escritora de moderado talento que mantivo relacións con Alfred de Musset, Alfred de Vigny e Gustave Flaubert e que gañou en varias ocasións o premio de poesía da Academia Francesa mercé aos textos que estes escribían para ela. Sábese que nunca ocasión pechou nun cuarto a Bouilhet e Flaubert e non os deixou saír ata que lle prepararon para o concurso os preceptivos douscentos versos, que estes copiaron dun libro de Lamartine, pero que, para sorpresa de propios e alleos, foron galardoados igual, sen que ninguén se decatase do forzado plaxio.

Na mesma liña de amoríos complexos está o de Ford Madox Ford e Violet Hunt, que eran amantes e querían ser máis, pero tiñan como obstáculo o feito de que el estaba xa casado, o que non os arredou para celebraren un remedo de voda oficiado por un ex-sacerdote, o que acabou cunha denuncia da esposa que levou a Ford uns días ao cárcere e a Hunt a ter que pór terra por medio e marchar do país.

En fin, a lista de amores insólitos podería ampliarse grandemente con casos como o de Sidonie-Gabrielle Colette, casada de adolescente cun vividor parisino chamado Henry Gauthier-Villars, autor de segunda que a aguilloaba para que escribise obras que logo el asinaba, unha escritora que non comezaría a brillar ata que, cansa de aturar infidelidades e burlas, se separou do indesexable esposo.

No extremo contrario, por poñer un só exemplo, estaría a parella formada pola escritora irlandesa Iris Murdoch e o novelista e crítico John Bayley, quen coidou dela tenramente ata que esta desapareceu logo de convivir durante anos co alzheimer e a quen dedicou dous libros lembrando a súa vida xuntos: Iris: memorias de Iris Murdoch e Elexía para Iris.

Compartindo verbas e afectos

Tamén na historia da literatura galega hai casos de famosas unións entre escritores. Paradigmática sería a de Manuel Murguía e Rosalía de Castro, que compartiron vida e escrita fundando a nosa literatura moderna. E, mais contra os nosos días, aí o está o amor entre Xosé Neira Vilas e Anisia Miranda, quen coasinaron diversos textos e viviron por xunto iniciativas literarias de todo xorne. Igual de memorable é a romántica paixón que alentou entre Luz Pozo Garza e Eduardo Moreiras, que mesmo foi novelada nalgunha ocasión, e, felizmente contempladas, tamén as unións actuais dos poetas e narradores Helena Villar Janeiro e Xesús Rábade Paredes ou Xoán Babarro e Ana María Fernández, por amentar só algúns exemplos.

[Faro de Vigo, 1-2-2018]

Entre distopías e ucronías

A expectación xerada pola aparición de Blade Runner 2049, a secuela da mítica película de Ridley Scott protagonizada por Harrison Ford en 1982, confirma que as distopías e ucronías son fórmulas narrativas de todo tempo, tamén do noso, e que este modelo literario convive e se retroalimenta coa súa plasmación cinematográfica e, en non poucas ocasións, a súa adaptación ao mundo dos videoxogos e teleseries ou a súa lectura en clave de banda deseñada e outras vías creativas.

A Blade Runner orixinal foi guionizada a partir dun clásico da ciencia ficción escrito por un dos mestres indiscutibles desta literatura: Soñan os androides con ovellas eléctricas?, de Philip K. Dick. Este relato de 1968 imaxinaba o planeta no escenario de guerra posnuclear mundial en 1992, que foi adaptado á gran pantalla nunha localización posterior, o 2019, e que na nova cinta que agora se anuncia ten a súa continuación tres décadas máis tarde.

Con independencia do plausible da súa formulación argumental, semella evidente que entre as historias de ciencia ficción teñen lugar preferente estas distopías, narracións que suceden nun futuro caótico, opresivo, indesexable e moitas veces mesmo apocalíptico. Do mesmo xeito, tamén teñen un cultivo notorio as ucronías, novelas históricas alternativas que desenvolven unha trama preguntándose qué tería ocorrido se algún feito do pasado non acontecese da maneira en que sucedeu. Xa que logo, os exemplos destes dous tipos de escrita e a súa feliz maridaxe cinematográfica son abondosos.

Velaí, poño por caso, distopías como A máquina do tempo de H. G. Wells (onde un aventureiro viaxa ao futuro nun enxeño mecánico e descobre o caos tribal de loitas xenocidas que padece a humanidade); Un mundo feliz de Aldous Huxley (novela na que se imaxina unha sociedade de castes xeneticamente predeterminadas); 1984 de George Orwell (coa súa crítica feroz á manipulación da verdade por parte das clases políticas dirixentes); Fahrenheit 451 de Ray Bradbury (reveladora historia sobre a perigosidade que encerra para os totalitarismos a alfabetización e, por tanto, a capacidade persoal para desenvolver unha opinión propia) ou A laranxa mecánica de Anthony Burgess (narración que reflexiona sobre a extrema violencia e a deshumanización do individuo), novelas todas, por certo, levadas ao cinema con grande éxito.

Da súa parte, son boa mostra de ben curiosas ucronías O home no castelo, tamén de Philip K. Dick (que novela un mundo no que Hitler tería gañado a Segunda Guerra Mundial); Britania conquistada de Harry Turtledove (que novela a partir dunha hipotética vitoria da Armada Invencible), No día de hoxe de Jesús Torbado (quen fai arrincar a súa narración coa vitoria do exército republicano na Guerra Civil); Danza de Tebras de Eduardo Vaquerizo (que especula coa morte prematura de Felipe II e como o tería sucedido Don Xoán de Austria); O que o tempo levou de Ward Moore (obra na que o exército confederado sae vitorioso); Tempos de arroz e sal de Kim Stanley Robinson (cunha trama na que a peste negra arrasa o medievo europeo e o orbe é dominado por árabes e chineses) ou a recente Submisión de Michel Houellebecq (cunha Francia sometida a unha sorte de neo-estado totalitarista islámico).

Galicia outra

Na literatura galega téñense publicado tamén ben interesantes distopías e ucronías. É o caso, por citar só algúns títulos, do futurismo telecontrolado de Suso de Toro na súa novela A sombra cazadora; o mundo domesticado e opiáceo da Bailarina de Manuel Seixas; as revisións histórico-temporais de Xoán Bernárdez Vilar en Big bang; a Europa homoxeneizada e unitarista de Agustín Fernández Paz en O centro do labirinto; o apartheid dun estado omnipresente e controlador do Valdamor de Beatriz García Turnes; as cargas distópicas que, con derivacións diversas, conteñen Costa Norte/ZFK de Xurxo Borrazas, Delimvois de Rubén Ruibal, Stratos de Miguelanxo Prado ou Obediencia de Antón Lopo e, xaora, os aires ucrónicos do Hipógrifo de Antón Risco ou a intriga sobre a non morte temperá de Manuel Antonio coa que fabulou Xesús González Gómez na súa narración xustamente titulada Ucronía.

A maior parte destas obras comparten co Blade Runner 2049 que chama ás portas unha denuncia do presente que se configura nun futuro alegórico; isto é: chámase a atención do camiño errado que estamos a andar para facernos ver a Galicia, a Europa, o mundo que será se, teimudamente, nos empeñamos en esfarelalo. Trátase, pois, de revisitar criticamente un sistema presente-futuro que nega a liberdade do individuo en aras dun mal interpretado ben social común, asentando nun dirixismo extremo e feroz onde non queda marxe ningunha para a decisión persoal, para o camiño propio, para o albedrío que nos humaniza. Unha sociedade onde os que dirixen os destinos fomentan a desaparición dos lazos afectivos, a robotización do carácter, illando as persoas e negando a complicidade das relacións interpersoais, principalmente as familiares, na procura devecida da instauración do Pensamento Único como o novo Moloch ao que adorar.

[Faro de Vigo, 7-9-2017]