Frankenstein e outros monstros

Poucas cousas estimulan tanto o ser humano como a formulación de retos. E é xustamente un desafío literario o que está na base do nacemento dunha das obras máis insólitas da literatura romántica europea: Frankenstein ou o moderno Prometeo, da escritora inglesa Mary Shelley, novela que chega agora ao seu segundo centenario.

En efecto, durante o verán de 1816, na mansión suíza de Vila Diodati (Cologny), a parella formada polo poeta Percy Bysshe Shelley e a narradora Mary Wollstonecraft Godwin (quen ao casar tomou o apelido do seu compañeiro) visitaron o seu amigo Lord Byron. Nun dos faladoiros literarios cos que entretiñan o tempo, o anfitrión retou os convidados (entre os que tamén se atopaba o seu médico persoal, John Polidori) a que compuxesen unha historia de terror. De resultas do desafío, Polidori escribiu O vampiro (1819) e Mary Shelley o seu Frankenstein, que acabou publicándose o primeiro de xaneiro de 1818.

Aquela xuntanza, por tanto, foi o xermolo da teratoloxía literaria moderna, que ten na figura de Frankenstein un dos seus máis recoñecibles monstros. O canon de horrores antropomorfos complétase co tríade que conforman os vampiros (como se ve, tamén literaturizados entón por vez primeira), os zombis e os lobishomes, todos eles mutacións témeras de humanos previos que deveñen en seres arrepiantes.

Cómpre dicir que tanto o Frankenstein de Shelley coma O vampiro de Polidori gozaron da atención lectora do seu tempo e ao pouco tempo de seren publicados viron como xurdían novos textos que continuaban os seus achados, como o titulado O esqueleto do Conde ou a amante vampiro, unha historia escrita por Elizabeth Caroline Grey en 1828 na que a moza coprotagonista, despois de morrer, regresa á vida mercé a unha descarga eléctrica (como acontece con Frankenstein), mais para permanecer viva precisa de alimentarse de sangue (o que coincide co narrado por Polidori).

Agora ben, se entre os monstros xerados a partir de corpos cadavéricos grazas a milagrosos procesos de galvanización o Frankenstein de Mary Shelley é, sen dúbida, o gran referente literario, na narrativa vampírica, máis alá do recoñecemento pioneiro de Polidori, a novela por antonomasia sería Drácula (1897) do irlandés Bram Stoker, quen abondou nun tema xa tratado por Hoffmann, Coleridge ou Le Fanu.

Canto aos mortos viventes, convertéronse en personaxe literario con Paul-Alexis Blessebois, quen en 1697 publicou O zombi do Gran Perú. Secasí, malia esta achega fundacional e sen desmerecer os relatos de ambientación zombi que poden descubrirse en Poe (velaí A caída da casa Usher ou A verdade sobre o caso do señor Valdemar) e Bierce (A morte de Halpin Frayser), o certo é que o grande instaurador do xénero foi o escritor estadounidense William Seabrook coa novela A illa máxica (1929), que retrata un Haití de omnipresente culto vodú e millenta escravos resucitados. Nesta liña sitúase tamén o sempre maxistral Lovecraft (Herbert West: Reanimador e O caso de Charles Dexter Ward) e, mais contra os nosos días, moitos outros.

Finalmente, a figura do licántropo ten tamén unha moi longa tradición literaria que se remonta á Antigüidade clásica (aí as están, poño por caso, as referencias a Licaón en As metamorfoses de Ovidio ou a historia de Nicero no Satiricón de Petronio) e que ten no século XIX cultivadores como Menzies, Marrayat, Reynolds ou mesmo Dumas. Mais o paradigma do xénero debémosllo a Guy Endore e o seu O home lobo de París (1933), ao que tempo despois regresou o xenial Boris Vian en O lobo home (1947).

Monstruario galego

O Frankenstein de Shelley, xa bicentenario, foi traducido ao galego por Fernando Tato Plaza, quen deu a coñecer unha estupenda versión no ano 2000 na Editorial Galaxia.

Doutra parte, vampiros, zombis e, sobre todo, licántropos son monstruario adoito nas nosas letras. Concomitante co mundo propio da literatura vampírica (aínda que con personalísimo selo) amósase Un ollo de vidro (1922) de Castelao, relato de seres de ultratumba, entre o terror e o humor de agre lucidez. O rianxeiro aproveita esta atmosfera para a máis debeladora crítica social: “Quixen saber quen fora o vampiro nos mundos dos homes. Fora un canalla que roubara para dar regalía ó seu bandullo de porco, dono da xustiza, roubaba desde a súa confortable casa. ¿Para que dicir máis? Era, ¡era un cacique!”.

lobo da xenteMortos viventes habitan tamén as páxinas de, por exemplo, Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros (1919) de Vicente Risco, o protagonista da cal acaba por compartir unha danza macabra coa mesmísima momia de Tutankamón.

Tamén foi o escritor ourensán un dos que mellor abordou entre nós a licantropía literaria, como demostra O lobo da xente (1925), ficción narrativa sobre o mundo do lobishome que logo tratou ensaisticamente en Un caso de lycantropía. O home lobo (1929), onde estudou a vida de Manuel Blanco Romasanta, o célebre lobishome de Allariz.

Nos últimos anos, salienta a obra de Paula Carballeira por ser a única que compuxo un ciclo teratolóxico completo coas tres figuras: o vampiro da novela O ganso pardo (2002); os zombis do relato A era de Lázaro (2004) e o licántropo da narración O lobishome de Candeán (2009).

[Faro de Vigo, 11-1-2018]

Advertisements

Fariña prohibida

Estes días correu como a pólvora a nova de que o libro de Nacho Carretero Fariña, publicado pola madrileña Libros del K.O., ficaba secuestrado como medida cautelar por orde dunha xuíza de Collado Villalba. A maxistrada respondía deste xeito a unha demanda do exalcalde do Grove, José Alfredo Bea, quen acusa a Carretero e a súa editorial dun delito de “inxurias e calumnias”.

Principiaba así un novo episodio de interdición literaria que non só está a conseguir que o conxunto social se posicione a prol de Carretero e a libre circulación da obra, senón que está logrando convertela nun bestseller cunha moi exitosa proxección televisiva.

Porque a Historia da Humanidade está chea de exemplos de libros que foron prohibidos. E isto dende hai séculos. Velaí o Index librorum prohibitorum, instituído pola Igrexa Católica a mediados do XVI e vixente ata 1966. Durante eses catrocentos anos prohibiu a lectura de obras de Erasmo de Rotterdam, Rabelais, Rousseau, Copérnico, Montaigne, Descartes, Hobbes, Hume, Diderot, Balzac, Zola, Bergson, Gide ou Sartre, tentando poñer portas ao campo e evitar que os fieis tivesen unha visión alternativa da existencia, a Arte e o pensamento.

Non mellor sorte correu A orixe das especies (1859) de Charles Darwin, censurada no seu día no Reino Unido, Grecia e na antiga Iugoslavia por razóns relixiosas e aínda hoxe albo dos negacionistas estadounidenses que rexeitan a teoría da bioloxía evolutiva.

Curiosa, cando menos, foi a prohibición nos anos trinta do pasado século en China de Alicia no País das Marabillas (1865), argüíndo que era intolerable colocar animais antropomorfizados ao mesmo nivel intelectual que os humanos. E non menos pintoresca foi a prohibición da saga de Harry Potter nos Emiratos Árabes, pois os seus mandatarios consideraron que incentivaba a práctica da bruxería.

tropicAgora ben, a maior parte das veces o devezo por ocultar unha obra ten que ver con razóns ou relixiosas ou políticas ou de moral sexual ou con varias delas a un tempo. Velaí a condena que sufriu Joyce polo Ulises antes de ser publicado en libro en 1922, cando aínda estaba a divulgarse por entregas e foi xulgado xunto ao seu editor pola Corte Penal de Manhattan ao publicaren un fragmento que describía unha masturbación de Leopold Bloom, de resultas do cal a novela foi apartada do público estadounidense por dez anos. E outro tanto ocorreu co Trópico de Cáncer (1934) de Henry Miller, xulgado pola Corte Suprema de Pensilvania e acusado por ser “un foxo de putrefacción, un feixe fétido de todo o podre na depravación humana”. Vergoñentas por outros motivos foron As uvas da ira (1939) de John Steinbeck, prohibidas e queimadas publicamente porque describían a pobreza extrema do país. Ou o 1984 (1949) de George Orwell, que en Tailandia e Cuba semellou propaganda anticomunista intolerable, con material sexual demasiado explícito, ata o punto de que no país oriental aínda segue véndose con malos ollos e no caribeño só pode lerse dende hai dous anos.

En fin, os exemplos poderían ampliarse ata a Lolita (1955) de Vladimir Nabokov, retirada do mercado polo Home Office co argumento de que era pornografía e que en Francia tamén foi prohibida ao ano seguinte; ou O código da Vinci (2003), censurado no Líbano polo sacrilexio de insinuar que Cristo tivo relacións con María Magdalena.

Agora ben, se houbese que amentar un só caso de secuestro literario a grande escala nos últimos lustros sen dúbida ningunha ese sería o dos Versos satánicos (1988) de Salman Rushdie. Prohibido en todo o Islam, Khomeini ordenou a morte do autor, que sufriu numerosos intentos de asasinato (a fatwa aínda segue vixente). É máis, durante algún tempo tamén encarceraron en Venezuela a quen tivese un exemplar.

Prohibido en galego

aires currosA medida cautelar promulgada contra o libro Fariña de Nacho Carretero ten paralizada tamén a saída en galego do libro por Xerais, que agarda poder lanzala ao mercado caso da resolución xudicial permitilo.

E é que a prohibición de textos polos xulgados non é tampouco unha historia nova entre nós. Abondará con recordar un exemplo: o procesamento de Manuel Curros Enríquez por “atentar contra do libre exercicio dos cultos” cos versos de Aires da miña terra (1880), que lle reportou unha condena de dous anos, catro meses e un día e unha multa de duascentas cincuenta pesetas, da que o librou Serafín Temes, o demócrata ourensán que pagou a súa fianza, sendo absolto o poeta despois mercé á defensa do xurista Luciano Puga.

[Faro de Vigo, 22-3-2018]

Cerimonias da escrita

Gómez de la Serna

Á hora de escribir, moitos autores de toda época e lugar desenvolveron costumes extravagantes cos que se sentiron seguros e que, dalgunha maneira, foron aos seus ollos imprescindibles para lograr plasmar literariamente aquilo que querían comunicar. Entre esas cerimonias da escrita contaríanse hábitos que tiñan que ver cos materiais empregados, co lugar no que se atopaban, cos alimentos ou substancias que inxerían, coas datas e horas da creación e un longo etcétera de condicionantes sen os cales se vían perdidos e incapaces de levar adiante a súa escrita.

Entre os maniáticos dos materiais estarían, por exemplo, Hemingway, que escribía sempre a lapis e con papel cebola; Kafka, que o facía case a escuras e con tinta azul ou morada; Gómez de la Serna que traballaba de amencida, con tinta vermella e con folios satinados; Neruda, que tiña que ver o mar, estar rodeado de libros e escribir con tinta verde; Steinbeck, que escribía con lapis redondo e sen arestas para que estas non o molestasen; ou Ricardo Baroja, que pegaba os folios con cola para crear unha sorte de pergameo que non detivese a súa torrencial creatividade.

Tamén a estancia e os elementos da mesma contaron moito para algúns. Así, o poeta francés Crebillon non podía compor os seus tráxicos textos sen o acompañamento de corvos; Byron precisaba do recendo das trufas, das que enchía os petos; Henry James ditaba os libros paseando incansable polo cuarto, igual que facía Chateaubriand, pero este, amais, completamente descalzo; Mann enchía o seu estudo de frascos de perfume e almofías con auga de violetas nas que lavaba as mans constantemente; Carver tivo un tempo no que, para escribir tranquilo e que ninguén o molestase, fuxía para o seu coche; Lowry, pola contra, ficaba horas a pé quieto mentres mandaba copiar á súa muller o que ía creando; Juan Ramón Jiménez forraba as paredes do cuarto para evitar calquera ruído e tapaba con cera os oídos para que nada o desconcentrase; Conrad chegou a esconderse no baño para escribir durante horas; o Conde de Buffon precisaba vestirse co seu traxe militar de gala para, sabre á cintura, idear os seus textos; a Rousseau prestáballe escribir en pleno campo e, a ser posible, baixo un sol de xustiza; Milton necesitaba verse envolveito nunha vella capa de la; Dumas pai poñía unha túnica longa e vermella e calzaba sandalias; Rimbaud deixaba de lavarse durante días e andaba pola casa espido; Balzac bebía e bebía café freneticamente toda a noite; Aleixandre e Onetti escribían estomballados no leito; Montaigne redactaba os seus pensamentos nunha torre abandonada e Rilke os seus poemas nun castelo medieval arrolado polo son do mar; Schiller só era quen de crear se tiña os pés mergullados nun barreño de auga xeada; García Márquez gustaba de ter unha flor amarela na mesa de traballo e vestirse con mono de mecánico; Proust tiña tapizado o cuarto con cortiza, tapiadas as ventás con inmensas cortinas e vaporizado todo con po medicinal Legrás para que nin os sons nin a luz nin o aire o privasen da máxima concentración; en fin, a Vargas Llosa agrádalle ter na mesa figuriñas de hipopótamos e César Aira prefire a noite e os bares, pois é no medio do maior dos boureos onde a súa musa vén visitalo.

Follas amarelas e bólas de neve

Os escritorepondals galegos non se subtraeron a esta vertixe maniática e hai rechamantes exemplos neste sentido. Entre os clásicos, o máis célebre é sen dúbida o do poeta Eduardo Pondal, quen acostumaba escribir os seus barís poemas de pé, amosando así un carácter tan rexo coma o dos famosos guerreiros celtas que imaxinou.

Agora ben, entre os nosos coetáneos hai tamén hábitos singulares. Mirado do material érao Agustín Fernández Paz, quen adoitaba escribir en cadernos de follas amarelas. Tamén Luís Valle precisa facelo con algunha pluma ou bolígrafo que teña para el un significado especial; Miguel Sande escribe nas marxes dos libros doutros autores se estes lle gustaron, do contrario fican intactos, e Xosé María Álvarez Cáccamo emprega decote bolígrafos de tinta cor violeta e cadernos de papel cuadriculado que vai numerando.

Xenuínas pola atmosfera que dispoñen ao seu redor á hora da escrita sono Ánxela Gracián, que chama polo can Argos ao seu carón, come mazás a moreas e toma moito café; Berta Dávila, quen pendura os textos das paredes da casa para poder manipulalos fisicamente e retocalos a vontade; Iolanda Zúñiga, á que non é preciso preguntarlle se está escribindo algo porque a súa onicofaxia creativa xa a delata; ou Xina Vega, que se fai cunha bóla de neve por cada libro que comeza e, cando está atoada na redacción, abanea esta, contempla o caer das folerpas e deixa que a maxia da inspiración volva a ela tan cunqueirianamente.

[Faro de Vigo, 30-11-2017]

Trampas literarias

Hai veces en que os escritores, como o resto dos mortais, tamén se ven tentados a camiñar por vieiros tortos, a coller atallos. Entre as “trampas” literarias máis habituais destacan, sen dúbida, aquelas que incorren, dunha ou doutra maneira, nunha impostura autorial, ben por ocultación (do verdadeiro escritor da obra, caso dos negros literarios), ben por apropiación indebida (dun texto doutro escritor, como acontece nos plaxios). Ambas “trampas” están presentes en todas as tradicións literarias occidentais desde vello.

O negro literario non sempre se denominou así. En Francia, país no que abundaron, chamábanse ata o século XVIII teinturiers, pero dende que Alexandre Dumas Pai (que era mulato, por ser neto dunha ex-escrava das colonias) se serviu deles no XIX pasaron a denominarse negres, aínda que a tradición inglesa reservou para estes un nome ben máis poético: ghost writers.

O “negreiro” máis célebre da Historia da Literatura talvez sexa o amentado Dumas Pai. Sábese que, en moitos casos, compilaba a información das obras, trazaba o esquema xeral e esbozaba a trama, pero o resto do traballo corría por man dos seus “axudantes”. Neste sentido, cóntase del que nunha ocasión se atopou co seu fillo ―outro grande das letras, de nome homónimo, ao que debemos títulos como A dama das camelias― e preguntou: “Fillo, ¿liches xa a miña última novela?”, ao que este contestou retranqueiro: “Non, ¿e ti, papá?”. Parece ser que tal rexoubar foi frecuente entre eles e mesmo houbo outra vez en que o pai, aguilloado polo fillo que lle afeaba a gran cantidade de “colaboradores” dos que se servía, houbo de contestarlle: “Fillo, todas as grandes obras da Humanidade se fixeron en colaboración… por exemplo, ti”.

Alén do burlateiro Dumas (que debe parte das célebres novelas O conde de Montecristo e Os tres mosqueteiros a Auguste Maquet e que mesmo chegou a ter ao seu servizo a outro grande como foi Gerard de Nerval), figuran tamén na nómina de “empregadores” doutros escritores Rubén Darío (quen se aproveitou do xenio de Alejandro Sawa para algúns dos seus poemas); Gregorio Martínez Sierra (o famoso dramaturgo español do XIX que publicaba co seu nome as obras que en realidade escribía a súa muller María Lejarreta); H. P. Lovecraft (que chegou a escribir relatos que logo asinou como seus o ilusionista Harry Houdini na revista Weird Tales); Vicente Blasco Ibáñez (quen fixo de escritor fantasma do esquecido Manuel Fernández y González) ou Sinclair Lewis, premio Nobel de Literatura, quen no seu día redactou, pro pane lucrando, un manual deportivo do tenista Maurice McLoughlin.

Pola súa banda, teñen recoñecido ser negros literarios autores hoxe consagrados co seu propio nome, como Paul Auster (que exerceu de tal cando vivía en París), Santiago Roncagliolo ou o periodista Carlos Luís Álvarez “Cándido”.

Unha outra impostura literaria consiste na subtracción de material literario alleo para facelo pasar por propio máis alá do xogo literario da intertextualidade. E tamén neste caso hai bastantes nomes de plaxiadores no pasado que, porén, son clásicos indiscutibles. Entre eles cóntanse o Conde de Lautreamont (que nos seus Cantos de Maldoror inseriu textos de Pascal, Rouchefoucauld, La Bruyère e incluso Dante); Pablo Neruda (quen en Veinte poemas de amor y una canción desesperada incorporou unha tradución dun texto de Tagore nunha versión realizada por Juan Ramón Jiménez e Zenobia Camprubí) ou, máis próximo aos nosos días, Manuel Vázquez Montalbán (que calcou unha tradución do Xulio César de Shakespeare a Ángel Luis Pujante e tivo que retirala do mercado tras sentenza xudicial).

Nos nosos días foron tamén acusados de plaxio Luis Racionero (polos préstamos da obra O legado de Grecia de Gilbert Murray ao seu La Atenas de Pericles); Cela (polos parecidos de La cruz de San Andrés coa novela de Carmen Formoso Carmen, Carmela, Carmiña); Juan Manuel de Prada (quen parece que utilizou un artigo de Javier Marías en pasaxes da súa novela La tempestad) ou Lucía Etxeberría (quen seica fagocitou os versos de Blake, Gimferrer, Pizarnik e, sobre todo, Antonio Colinas para o seu Estación de infierno e logo volveu ás andadas servíndose dun artigo do psiquiatra valenciano Jorge Castelló para a súa obra Ya no sufro por amor).

Letras que van e veñen

Como non podía ser doutra maneira, tamén entre nós o fenómeno da “inspiración sospeitosa” tivo cabida, mesmo entre grandes, como ocorreu cando Álvaro Cunqueiro imitou páxinas enteiras da novela de 1934 de Ramón Otero Pedrayo A romaría de Xelmírez no seu San Gonzalo de 1945 e, con posterioridade, tamén nalgunhas pasaxes de Flores del año mil y pico de ave (1968). E velaí como, se un compara os capítulos cunqueirianos “La romería de San Gonzalo” e “Roma” do seu San Gonzalo coas páxinas oterianas, é doado detectar ata que punto a romaría do ourensán e a do mindoniense converxen, como xa no seu día sinalara R. Carballo Calero e logo demostrou C. Rodríguez Fer.

[Faro de Vigo, 16-11-2017]

Amores literarios

Andamos xa estreando febreiro e en nada sentiranse voar polo aire as frechas de Cupido, que na tradición occidental moderna ten na conmemoración do día de San Valentín a súa festa maior. Con esta escusa quero hoxe traer aquí o lembradoiro daqueles que viviron por xunto o mundo da escrita, autoras e autores que compartiron non só a palabra, senón os afectos.

As relacións amorosas entre escritores teñen sido, dende sempre, abondo frecuentes. Talvez a explicación a este feito haxa que procurala na especial complicidade artística que entre estes creadores se produce, pois, á fin, viven un mesmo mundo, compartindo angueiras e ilusións literarias.

Son numerosos os exemplos dos que mantiveron relacións estables entre si. Cinguíndonos á historia máis recente, a dos séculos XIX e XX, foron célebres os amores entre Mary Godwin Wollstonecraft (Shelley de casada) e Percy Bysshe Shelley. Tan intenso foi o seu amor que, logo de morto Shelley por mor dunha terrible tormenta mentres navegaba nun veleiro, Mary, antes de incinerar o seu corpo e ciscar as cinzas nunha praia italiana, como el deixara pedido, mandou que lle extraesen o corazón e gardou con ela a reliquia ata a súa propia morte, que aconteceu vinte e nove anos despois.

No século XX os exemplos multiplícanse, pero por citar só algúns dos máis coñecidos velaí están as unións da poeta estadounidense Sylvia Plath e o inglés Ted Hughes (que acabaron tan tristemente, pois ela suicidouse inhalando gas da

cociña cando el a deixou pola tamén poeta Assia Wevill), da libérrima relación entre os franceses Jean Paul Sartre e Simone de Beauvoir (parella aberta que mesmo chegou a compartir amante) ou da turbulenta paixón da francesa Anais Nin e o neoiorquino Henry Miller e, xa na Península, dos amores entre Zenobia Camprubí e Juan Ramón Jiménez, Rafael Alberti e María Teresa León ou os narradores Rafael Sánchez Ferlosio e Carmen Martín, entre moitos outros.

Tormentosas e apaixonadas en extremo teñen sido as relacións do maduro Verlaine co mozo Rimbaud (que acabou co primeiro no cárcere por lle pegar un tiro ao segundo) ou o amor entre o narrador inglés Eduard Morgan Forster e o poeta Richard Ackerley. Igualmente, da paixón entre escritoras son testemuña os complicados e avoltos triángulos amorosos vividos entre Virginia Woolf, Vita Sackville-West e Violet Trefusis (novelados pola primeira no seu Orlando) ou entre Djuna Barnes, Natalie Barney e Renée Vivien, dos que fica abonda correspondencia.

Xa non de tempestuosos, senón de curiosos, cómpre cualificar os amores de Louise Colet, escritora de moderado talento que mantivo relacións con Alfred de Musset, Alfred de Vigny e Gustave Flaubert e que gañou en varias ocasións o premio de poesía da Academia Francesa mercé aos textos que estes escribían para ela. Sábese que nunca ocasión pechou nun cuarto a Bouilhet e Flaubert e non os deixou saír ata que lle prepararon para o concurso os preceptivos douscentos versos, que estes copiaron dun libro de Lamartine, pero que, para sorpresa de propios e alleos, foron galardoados igual, sen que ninguén se decatase do forzado plaxio.

Na mesma liña de amoríos complexos está o de Ford Madox Ford e Violet Hunt, que eran amantes e querían ser máis, pero tiñan como obstáculo o feito de que el estaba xa casado, o que non os arredou para celebraren un remedo de voda oficiado por un ex-sacerdote, o que acabou cunha denuncia da esposa que levou a Ford uns días ao cárcere e a Hunt a ter que pór terra por medio e marchar do país.

En fin, a lista de amores insólitos podería ampliarse grandemente con casos como o de Sidonie-Gabrielle Colette, casada de adolescente cun vividor parisino chamado Henry Gauthier-Villars, autor de segunda que a aguilloaba para que escribise obras que logo el asinaba, unha escritora que non comezaría a brillar ata que, cansa de aturar infidelidades e burlas, se separou do indesexable esposo.

No extremo contrario, por poñer un só exemplo, estaría a parella formada pola escritora irlandesa Iris Murdoch e o novelista e crítico John Bayley, quen coidou dela tenramente ata que esta desapareceu logo de convivir durante anos co alzheimer e a quen dedicou dous libros lembrando a súa vida xuntos: Iris: memorias de Iris Murdoch e Elexía para Iris.

Compartindo verbas e afectos

Tamén na historia da literatura galega hai casos de famosas unións entre escritores. Paradigmática sería a de Manuel Murguía e Rosalía de Castro, que compartiron vida e escrita fundando a nosa literatura moderna. E, mais contra os nosos días, aí o está o amor entre Xosé Neira Vilas e Anisia Miranda, quen coasinaron diversos textos e viviron por xunto iniciativas literarias de todo xorne. Igual de memorable é a romántica paixón que alentou entre Luz Pozo Garza e Eduardo Moreiras, que mesmo foi novelada nalgunha ocasión, e, felizmente contempladas, tamén as unións actuais dos poetas e narradores Helena Villar Janeiro e Xesús Rábade Paredes ou Xoán Babarro e Ana María Fernández, por amentar só algúns exemplos.

[Faro de Vigo, 1-2-2018]