Literatura ecoguerreira

literatura ecoguerreiraTeño escrito nalgunha outra ocasión que a gran literatura infantoxuvenil portuguesa converxe en João Manuel Ribeiro polos catro puntos cardinais. Poeta, narrador, filósofo, conferenciante, antólogo, ensaísta, tradutor, profesor universitario e animador cultural, este crossover da escrita lusa ten sido traducido a diferentes linguas e atesoura no seu haber varias ducias de libros entre os cales se encontran títulos referenciais da literatura para o lectorado novo do país veciño.

Afortunadamente, tamén en galego se teñen vertido textos de Ribeiro. Recentemente anosouse Meu avó, rei das pequenas cousas e agora ve luz O señor Pésimo é o Máximo, relato publicado novamente pola editorial Hércules e outra volta trasladado pola tamén escritora e tradutora Ánxela Gracián.

Este mes de novembro cumpríronse tres lustros dende o mouro afundimento do Prestige. Moita foi a literatura que aquel aciago accidente fixo correr entre os autores galegos, mais tamén fóra das nosas fronteiras houbo voces solidarias que ficcionaron sobre o feito tentando exorcizar o fantasma de futuros desastres, uníndose cordialmente ao noso “nunca máis”.

Entre eses creadores de sensibilidade comprobada atópase Ribeiro, quen principia a historia do seu señor Pésimo na Costa da Morte, onde el e a súa familia veñen de vacacións no outono do 2002 e acaban por vivir, en primeira persoa, a terrible traxedia do asfaltado das nosas praias.

pesimo e maximo

Pésimo, de primeiras, é un tipo un tanto despreocupado, sumido no seu traballo e pouco empático cos que o rodean. Mais o drama do Prestige acaba por desarmalo e prodúcese nel unha transformación que o levará a tomar conciencia da vertixe destrutiva que os humanos exercemos sobre o planeta e, logo de pasar todas as vacacións exercendo como voluntario recolledor de chapapote, regresa a Portugal cambiado e comeza a ler sobre ecoloxía, sostibilidade e respecto ao Medio e decide mudar o rumbo da súa vida e da da súa familia converténdose nun “ecoguerreiro” que pon en práctica todo aquilo que entende vai facer dos seus días unha convivencia harmónica coa natureza e os seus seres.

Pésimo convence pouco a pouco a súa muller e os seus dous fillos para que aposten polo aforro enerxético, que acollan animais desamparados, que se animen a cultivar os seus propios alimentos ou que coiden xardíns, campos e arboredos. Noutras palabras: acaba por metamorfosealos nunha familia modélica no respecto polo contorno e o aproveitamento sostible dos seus recursos, o que explica a mudanza superlativa do protagonista de Pésimo intratable a Máximo admirable.

Todo o anterior é relatado por Ribeiro con grandes doses de sensibilidade e humor, cunha prosa dúctil, tremendamente versátil nos diálogos e descricións, na que non faltan acaídas referencias mitolóxicas, filosóficas ou literarias que, porén, son procesadas con intelixencia para conseguir facelas accesibles ao máis diverso público, sen necesidade de que este se ache familiarizado previamente con elas.

O señor Pésimo é o Máximo lese en galego cunha plasticidade plausible, un labor de adaptación no que moi fino traballou o buril de Ánxela Gracián, unha das nosas mellores tradutoras, que deixa aquí unha mostra da súa boa man. Mágoa que non a acompañen en excelencia as ilustracións do interior que asina Bolota e que non lle fai xustiza á óptima edición de Hércules.

Cómpre tomar nota desta lectura, que moito ben ha facer a aqueles que a ela se acheguen, por amena e instrutiva, tanto que sería intelixente prescribila nas escolas ao pé doutras obras nas que a educación emocional nos aprende a reconciliarnos coa vida e a natureza, coa raíz e o lar planetario, que ben fariamos en coidar, pois é o noso único fogar.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-11-2017]

Da Europa diversa

Estes días de lecer estival acompañoume nas miñas escapadas á beiramar un volume ilustrativo ao tempo que pracenteiro: o Atlas das nações sem estado na Europa.

Dirixido polo activista bretón Mikael Bodlore-Penlaez, especialista en minorías nacionais e un dos principais impulsores da extensión .bzh ademais de fundador do portal eurominority.eu, a versión galega foi traducida e adaptada por Fernando Corredoira e Abrahan Bande e conta tamén cun prólogo de Carlos Taibo.

Este Atlas que agora publica Através Editora é un divulgativo pero ben documentado ensaio a propósito dos “povos minoritários em demanda de reconhecimento”, que se le con moito agrado malia a lóxica profusión de datos que fornece.

As tres grandes liñas de forza da obra contemplan un capítulo inicial definitorio dos termos e conceptos manexados, unha outra sección na que se alude aos principais símbolos identitarios dos pobos e un último bloque, moi extenso, no que van sendo presentadas as diferentes nacións sen estado.

Bodlore-Penlaez aborda con éxito a caracterización do que é unha minoría e os diferentes tipos desta (nacional, étnica, lingüística, relixiosa ou sexual), a complexa relación entre a noción de estado e a de nación e tamén os diferentes degraos que as reivindicacións das nacións sen estado poden defender (federalismo, rexionalismo, autonomismo ou independentismo).

Do mesmo xeito, no seguinte treito do libro, tras comentar a principal lexislación que protexe os dereitos das minorías e trazar un moi completo mapa das linguas europeas (incluíndo nel tanto os idiomas oficiais de estado como as linguas minorizadas, variantes lingüísticas e idiomas de nacións sen estado), aborda a emblemática significación identitaria que sosteñen non só as propias linguas, senón tamén o simbolismo cifrado nas bandeiras dos pobos e a intricada rede de partidos políticos que loitan a prol desa identidade.

Finalmente, o Atlas repasa, un a un, os diversos pobos europeos en demanda de recoñecemento, dos que se perfila unha sinopse histórica que inclúe cronografía cos sucesos máis relevantes e tamén se nos achegan informacións de tipo demográfico, extensión dos territorios, cidades importantes, número de falantes e outras.

Quen desexe ilustrarse aprenderá moito sobre pobos da Europa atlántica (Bretaña, País de Gales, Cornualles, Irlanda, Illa de Man, Escocia, Frisia, Illas Faroe e Galiza/Galicia), mais tamén dos Pireneos occidentais (País Vasco), a Europa Mediterránea (Países Cataláns, Occitania, Córsega e Sardeña), o Arco Alpino (Friul, Romanches, Ladinos, Arpitanos e Tirol do Sur), a Europa centro-occidental e a que está entre o Atlántico e o Reno (Valonia, Flandres e Alamanos), a Europa Báltica (Casubia), a bacía do Elba (Sorabia), a Europa Boreal (Pobo Sami) ou a Estepa Póntica (Gagauzia), ademais da situación doutras minorías lingüísticas en territorios limítrofes (suecos en Finlandia, húngaros en Romenia e Eslovaquia etc.) ou da realidade de rexións en demanda de identidade (Escania, Silesia, Moravia, Ingrianos, Votios, Livonios e outros).

Lonxe de resultar unha lectura densa e empecedora, este Atlas consúltase con pracer mercé aos numerosos mapas a toda cor, abondosas fotografías, gráficos, esquemas e todo tipo de ilustracións, que fan da obra unha compaña amena visualmente, na que é doado atopar a información que se precisa.

Recomendo este Atlas das nações sem estado na Europa a todas aquelas persoas que desexen informarse con rigor da auténtica realidade dos pobos e linguas da nosa contorna. Un acerto de Através Editora esta versión galega do notable traballo de Mikael Bodlore-Penlaez, que fai bo o prodesse et delectare do clásico latino.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-9-2017]

Novoneyra en xaponés

A gran literatura é patrimonio universal. É sabido que a escrita de quilates resulta sempre un galano para calquera lector, sexa este de onde sexa, pero non é menos certo que para que tan feliz circunstancia teña lugar hai que ser quen de entender o idioma no que esta ou aqueloutra marabilla literaria foi codificada e a maioría dos mortais apenas se dominamos unha, dúas, tres ou catro linguas, no mellor dos casos. Por iso é tan valioso o papel dos tradutores, eles son o lázaro que nos guía na nosa cegueira idiomática, abríndonos a posibilidade de acceder a obras creadas en falas que descoñecemos.

Se o anterior serve para explicar a importancia do traslado de clásicos de toda parte á nosa lingua tamén funciona pola viceversa: só será posible que os lectores de todo o mundo descubran e aprecien a innegable calidade de moitos dos nosos autores se eses mediadores heroicos que son os tradutores tenden as pontes necesarias para darnos a coñecer.

Vén isto ao caso pola recente tradución do poemario Os eidos ao xaponés da man de Takekazu Asaka, o mellor coñecedor da nosa literatura nas terras do sol nacente. Asaka, profesor de Filoloxía Románica na Universidade de Tsudajuku (Kodaira, Toquio), leva en contacto coa nosa lingua e a cultura dende mediados dos anos 70 e xa vai para as tres décadas que vén visitando todos os veráns a nosa terra. Froito da súa galegofilia teñen nacido diversos traballos de carácter lingüístico e, sobre todo, o primeiro vocabulario galego para xaponeses e a primeira gramática de noso para nipóns, da que acaba de se publicar unha nova versión co título Nova gramática galega (2016).

Pero ao profesor Asaka debémoslle moito máis. Mercé ao seu infatigable labor poden hoxe lerse en xaponés os Cantares gallegos (2009) e os Contos da miña terra (2014) de Rosalía de Castro, a Cantata a Ramón Cabanillas (2013) ou os versos do Xograr Martín Codax (2015). Pois ben, a este poderoso florilexio literario sumouse hai nada a poética de Novoneyra a través da tradución da que é, sen dúbida, a súa obra máis emblemática: Os eidos.

Obra cimeira da poesía galega de Posguerra publicada orixinariamente en 1955, Os eidos condensa o máis característico da escrita do autor, quen espella nela a súa visión da natureza e o ser antropolóxico do Courel e, por extensión, de toda Galicia, e isto tanto na súa dimensión material coma inmaterial, igual no que di da xeografía que da meteoroloxía, botánica ou zooloxía, sen desbotar tampouco a dimensión cósmica e pannaturista.

Esta edición vertida por Asaka incorpora, amais, un excelente prólogo dun dos máximos especialistas na obra do courelao, o tamén poeta e profesor Claudio Rodríguez Fer, quen en breves pero acaídas liñas traza un precioso mapa para ben nos situar no universo novoneyriano.

A maiores, Asaka enriquece a súa tradución cun glosario final de termos de difícil comprensión para o público nipón e unha “Coda” na que explica a súa xenuína visión da escrita do do Courel e dá razón do trato amigable que a el o uniu.

Publicada baixo o selo de Kakenhi, esta edición ―que conta cunha moi suxestiva cuberta do artista Xosé Vizoso― non fai senón deitar en xaponés uns versos que, como teñen analizado varios estudosos, amosan connaturalmente unha innegable conexión coa lírica oriental dos haikai. O propio Novoneyra ten salientado isto en diversas ocasións e mesmo se achegou na súa escrita ao espazo literario de Oriente; así en 1995, cando publicou Camelio xaponés, onde tres poemas seus foron traducidos a esta lingua por Ayako Sugitani, de quen el versionou en galego sete ‘xiikas’.

Por tanto, a presente tradución do poemario Os eidos é unha outra regalía que cómpre agradecerlle por sempre a Takekazu Asaka, o ‘embaixador da cultura galega en Xapón’, como certeiramente o definiu o seu amigo e colega Francisco Fernández Rei. O seus desvelos por darnos a coñecer como pobo e como literatura en tan lonxincuas terras teñen de ser recoñecidos por todas as galegas e os galegos de ben. Así o fixo recentemente a RAG, quen atinadamente o nomeou académico correspondente. Oxalá tras deste veñan outros moitos recoñecementos. Beizón, profesor Asaka, por todo canto pola irmandade nipogalega leva feito. Que non nos falten as súas traducións e traballos nos vindeiros anos, nin tampouco a súa presenza nas nosas terras, onde os seus amigos e admiradores sempre han saber recibilo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 6-8-2017]

Autores de culto

Na Historia da Literatura universal hai voces que, por unha ou outra razón, foron sentidas como admirables singularidades de escura estrela. Son autoras e autores percibidos como anticonvencionais, en non poucas ocasións iconoclastas e, decote, contracorrente. A súa escrita, mesmo o seu proceder como intelectuais, desafiou as normas da sociedade ben pensante do seu tempo e situounos nun limbo ao que só a súa escolleita lexión de admiradores foi quen de chegar. Melancólicos unhas veces, insurrectos revolucionarios noutras, tamén misántropos incorrixibles en ocasións, en non poucas ocasións apúxoselles a etiqueta de ‘autores malditos’, que coido unha certa simplificación da variabilidade de xornes que baixo esta denominación se acolle, á que talvez acaia mellor a de ‘autores de culto’, sobre todo se temos presente que ao fondo da escrita destes só se chega por camiños pouco adoitos, tamén menos obvios.

Polo que conto, moito me prestou a lectura de Damned Writers, o volume de Ángel Antón Svoboda traducido por Maruxa Zaera Landeira para a Editorial Bululú, que o publica en galego acompañado das fabulosas ilustracións orixinais do propio autor.

Damned Writers, pertinentemente subtitulado “23 autores de culto”, achega perfís literarios doutros tantos autores da tradición occidental, especialmente de fala inglesa, tamén de expresión francesa, castelá ou alemá.

Presentados nunha dobre plana cunha ilustración que sangrada a toda páxina dereita, a esquerda resérvase para a caracterización do escritor nunha tripla abordaxe: unha ‘beizón’ súa, unha ‘maldición’ e as súas ‘obras destacadas’. Da súa parte, a carón do orixinal retrato de cada autor figura tamén unha sentenza que este proferiu e que o define dalgunha maneira.

Kafka, Artaud, as Brontë, Wilde, Mary Shelley, Carroll, Aphra Behn, Lovecraft, Woolf, J. Kennedy Toole e T. Ducoing Toole, Katherine Mansfield, Poe, Alfonsina Storni, Horacio Quiroga, Baudelaire, Alejandra Pizarnik, Rimbaud, Emily Dickinson, Verlaine e a nosa Rosalía de Castro son as creadoras e creadores que desfilan pola obra da man de Svoboda, mercé ao cal descubrimos que Kafka sufriu un pai autoritario e despótico, o que poida que explique en parte a anguria da súa escrita; que Wilde se viu atrapado pola súa vivencia homosexual, que a incomprensión da súa época lle fixo pagar; que Carroll o pasou realmente mal sendo tatexo e epiléptico, amais de namorar con facilidade de púberes; que Lovecraft medrase cunha nai que o chamaba feo, o vestía de nena e lle dixese que ía ser toda a vida un inútil; que Pizarnik se fixo adicta ás anfetaminas e acabou con crises depresivas que a levaron a rematar os seus días cunha sobredose de barbitúricos; que Dickinson namorara dun pastor protestante e logo de súa cuñada, pero que acabou autoimpoñéndose a vida en soidade sen saír da súa casa durante lustros ata que morreu, entre dores terribles, polo mal de Bright; en fin, que Verlaine e Rimbaud, tiveron unha relación tormentosa e violenta, adobiada polo haxix e o asente, unha vida perdularia que acabou facendo que ambos os dous morresen prematuramente.

Este Damned Writers é lectura máis que grata. Compensa, e moito, viaxar por este “clamor de voces apaixonadas e fascinadoras”, como acerta a definilas no prólogo á obra Fernando Mircala. Concordo con este en que o traballo de Svoboda “non é un catálogo de autopsias ilustres, senón unha botica de primeiros auxilios vitais destinados a sandar as feridas da inxustiza e as infeccións da fatalidade, que haberán curar a través de nós, lectores presentes e futuros, os traumáticos males que envelenaron de maldición a beizón coa que foron distinguidos aqueles admirados e escuros anxos lúcidos”. ¿A que están esperando para ir procuralo á súa librería habitual?

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 14-5-2017]

Outro xeito

A escritora nixeriana Chimamanda Ngozi Adichie (1977) é unha narradora de proxección internacional que, de seguro, soará a moitos dos que lean estas liñas. Haberá incluso quen teña lido algunhas das súas estupendas novelas Purple Hibiscus (2003), Half of a Yellow Sun (2006) e Americanah (2013) ou os relatos recollidos en The Thing Around Your Neck (2009) e os máis asiduos talvez se animaran á poesía de Decisions (1997) ou o teatro de For Love of Biafra (1998).

Paralelamente a todo este labor creativo, a autora desenvolveu un vizoso quefacer intelectual de signo marcadamente feminista, que ten no ensaio breve We Should All Be Feminist (2012) o seu ideario de referencia para tan importante cuestión.

Este texto é, en realidade, a transcrición dunha conferencia que impartiu en decembro do 2012 no TEDxEuston, o prestixioso simposio anual centrado en África que ten lugar cada ano en California. Ese seu relatorio foi traducido no 2015 ao portugués para Dom Quixote e ao castelán para Ramdom House, ao catalán no 2016 para Fanbooks e chega agora ás nosas librerías vertido ao galego polo avezado Moisés Barcia para Sushi Books. Ben deitamos deste selo de Rinoceronte Editora, pois sen el aínda continuariamos sen poder ler no noso idioma un ensaio maxistral que debería ser de lectura común nos centros educativos do país.

Todos teriamos que ser feministas, que é o título co que aquí se publican estas páxinas, aborda de xeito intelixente, lúcido, ameno e moi didáctico o complexo tema do feminismo e os problemas de xénero. Nunha sentenza luminosa, Ngozi Adichie recórdanos que: “O problema cos roles de xénero é que prescribe como teriamos que ser, no canto de recoñecer como somos. Imaxinade canto máis felices seriamos, canto máis libres de ser quen somos en realidade, se non soportásemos a carga das expectativas de xénero”.

Noutras palabras: debemos comprender que a cuestión vai moito máis alá das elucubracións teóricas dunha elite intelectual preocupada por definir situacións e dinámicas. O verdadeiramente importante é a vivencia desa realidade e como as desigualdades xenéricas operan desequilibrios que afectan tanto ás macro coma ás microestruturas sociais, por veces de modo aberrantemente obvio, outras de xeito ben sutil, en ocasións mesmo con perniciosas dobres lecturas.

Neste ensaio Ngozi Adichie presenta algunhas desas condutas e apriorismos xenericamente rexeitables, circunstancias que ela mesmo padeceu ou observou como nixeriana residente no seu país e mesmo como emigrante nos Estados Unidos. Poño por caso: tópicos como o de que “as feministas son mulleres infelices porque non dan atopado marido”; que o feminismo é “antiafricano” porque non responde á cultura xenuína deste continente; que ser feminista significa odiar os homes ou outras absurdas connotacións negativas coas que se canga o feminismo: “odias os homes, odias os suxeitadores, odias a cultura africana, coidas que as mulleres deberían estar sempre ó mando, non te maquillas, non te depilas, sempre estás anoxada, non tes sentido do humor, non usas desodorizante”.

Con exemplos claros e contundentes Ngozi Adichie demostra como estes pensamentos retrógrados son automatizados e inculcados de maneira que, “se facemos algo unha e outra vez, acaba facéndose normal”. Contra esta trapela endiañada érguense as axuizadas e perspicaces planas de Todos teriamos que ser feministas, das que pode extraerse unha conclusión de lectura tan transparente como reveladora: “Os roles de xénero importan en todas as partes do mundo. E hoxe gustaríame pedir que empecemos a soñar cun plan para un mundo diferente. Un mundo máis xusto. Un mundo de homes e mulleres máis felices, que son máis honrados consigo mesmos. E velaquí como empezar: temos que criar as nosas fillas doutro xeito; e temos que criar os nosos fillos doutro xeito”. Eu, dende logo, apúntome.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 5-3-2017]