Camiños abertos

Nordesía (Beatriz García Turnes, 22-7-2018)As últimas semanas trouxéronnos a boa nova do regreso literario de Beatriz García Turnes, quen publicou da man da Editorial Galaxia O ouro das lúas, novela incorporada á Colección Costa Oeste.

É noticia ben feliz, como digo, pois García Turnes non daba ao prelo título ningún desde que se estreara aló polo 2001 coa prometedora Valdamor, distopía que deixara entón un inmellorable sabor de boca.

Volve agora a autora cunha narración que nos traslada a un tempo pasado, de concreción incerta, onde o orbe coñecido se rexe polos designios dun vasto imperio que se estende dende o Occidente do Templo das dúas Lúas do que parten as protagonistas desta historia ata o Oriente do Templo do Sol Nacente, capital do imperio, ao que viaxan nunha longa peregrinación chea de peripecias, episodios e encontros, que fan deste relato unha aventura incesante que se renova páxina a páxina.

O ouro das dúas lúas é tamén unha novela de iniciación, un bildungsroman no que a personaxe central, a moza Tide, consagrada ao servizo do Templo das dúas Lúas e a súa máxima sacerdotisa Ura, deixará a adolescencia para entrar na mocidade plena e no coñecemento das luces e sombras da vida adulta mercé á propia viaxe e o que nela experimentará. Por tanto, dáse dende o comezo ata a fin desta peregrinación todo un proceso de maduración da personaxe, que regresa transformada nun novo ser, máis consciente e sabedora das cuestións verdadeiramente transcendentes da existencia, como ela mesma confesa nos parágrafos finais da obra: “Para ben ou para mal, eu xa non era a mesma Tide que saíra do confín occidental da Terra ao comezo da primavera. E debo dicir que había cousas en min que me gustaban máis ca as daquela nena que deixara atrás, aínda que tamén outras que me gustaban menos. Tanto tiña. Nin podería recuperar as segundas, nin me habían de roubar as primeiras”.

Luces e sombras que vai atopando no seu camiñar, cheo de incertezas, de estraños designios, de reviravoltas do destino e situacións inesperadas que alimentan a poderosa intriga deste relato, que arrinca cun equívoco, pois semella que o motivo do traslado das protagonistas ten un móbil relixioso, mais pronto se descobre que son moi outras as razóns da viaxe e que as loitas polo Poder e a ambición desmedida toldan os días dos máis inxenuos e desfavorecidos.

Disto último é doado deducir que O ouro das lúas ten igualmente unha lectura parabólica, pois hai moito de crítica social, de denuncia do asoballamento por parte dos poderosos adiñeirados respecto dos humildes e pobres. Mais tamén se engade como motivo central a problemática de xénero, coa defensa do papel da muller e da reivindicación dun rol diferente para esta.

Como en toda aventura que se prece, a historia adórnase tamén cunha paixón amorosa, amizades entregues, desconfianzas e cobizas, medos e mortes, decepcións e admiracións e innúmeros segredos que van sendo develados ata chegar ao climático final, pechado no seu sentido, pero con posibilidades dunha continuación futura.

Escrita cunha prosa fluínte que cose con finura descrición e diálogo, reflexións e pasaxes de arrebatadora acción, O ouro das dúas lúas ten a virtude de engaiolar polo mistérico e transportarnos a un tempo remoto, cheo de resonancias fascinantes, para convidarnos a repensar o papel das relixións, a lacra das inxustizas sociais, o valor da amizade, a importancia do coñecemento, a forza descomunal do amor ou a capacidade de superación ante a adversidade, entre moitos outros asuntos formulados. Porque a vida ten decote para todos nós os camiños abertos, levándonos dunha a outra meta, como a protagonista aprende no remate da súa andaina: “Agora volvía estar no camiño e, aínda que era un camiño de volta, non o era de retirada. Eu tiña un obxectivo que me guiaba, que lle daba sentido á miña viaxe. Non acababa unha aventura, senón que iniciaba outra”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 22-7-2018]

Advertisements

Poesía canalla

Nordesía (Fran Alonso, 10-6-2018)Os últimos poemarios infantís dados a coñecer por Fran Alonso confírmano como unha das voces máis modernas e renovadoras neste ámbito. Libros como O meu gato é un poeta (2011) ou Poemas birollos para ler cos ollos (2016) avanzan nunha liña converxente, que ten como norte a mestizaxe da retórica tradicional coas novas fórmulas líricas, proveñan estas do ludismo literario e os xogos verbais ou da poesía visual combinada coa oralidade, un vieiro de experimentación ao que tamén se suman recentes títulos seus de literatura institucionalizada como Poétic@ (2015), libro dixital pioneiro entre nós no eido de poesía electrónica e transmedia.

Nunha dirección parella discorren os Street Poems que agora vén luz, visopoética que ancora por igual na arte da palabra e o poder da imaxe, conxugando nas súas planas o lirismo verbal e o fondo fotográfico para facer camiñar da man versos e iconas da street art.

Deste xeito, polas páxinas do libro circulan composicións poéticas que basculan entre o reflexivo e o evocador, o ético-filosófico e o alegórico, mais sempre co trasfondo da crítica e o compromiso social como ingrediente básico, revestindo toda a escrita dun minio inconformista e contestatario, rebelde e combativo, que non oculta a súa aposta a prol do ecolóxico, o solidario, a equidade de xénero, a igualación social, a defensa dos migrantes e a non discriminación de tipo ningún.

Tan vasto territorio poético concrétase en moldura diversa, que logo adquire a forma de poema flyer como se volve poema parateatral, o mesmo camaleoniza en versos graffiti que metamorfosea en poema slogan, decote, iso si, punxente no ferrete, aceirado na mensaxe denunciatoria ata o punto de rozar, en ocasións, o puro ludibrio da poesía máis canalla.

Polo demais, nestes textos hai tamén espazo para as homenaxes aos grandes do graffiti e toda street art, pero tamén para os nosos Pero Meogo ou Rosalía de Castro, facendo confluír tradicións e ecos que se amalgaman e espellan a orixe diversa das imaxes ás que acompañan, pois cada composición se configura como unha sorte de glosa a partir da fotografía coa que dialoga, sexa esta un simple tag, unha peza ou un mural nunha parede solitaria, no lateral de todo un edificio, nun vagón de tren ou no tronco dunha árbore.

As modulacións verbais destes Street Poems acusan todo tipo de xogos de palabras, dende os anagramas ata os poemas múltiples, e espremen os recursos gráficos para crear caligramas de novo selo, poemas bd ou versos pintada, abundando tamén os poemas propiamente visuais.

Undergrounds, insubmisos e desafiantes, estes Street Poems son textos de intervención que nos lembran que “a poesía é a tensión clandestina/ dun graffiti que irradia verdades”. Porque o escritor sabe que “as palabras poden disparar flores/ para rebentar o corazón das inxustizas” e por iso proclama “son libre porque leo, porque sei, porque coñezo./ Porque penso./ A palabra é a chave da liberdade”.

Lectura que non deixará indiferente, que moito ben ha facer ás mozas e mozos ―tamén aos adultos― que a ela se acheguen e se deixen abanar pola forza gamberra da súas palabras, pola amplitude da súa ollada creativa e a íntima conexión que nela se dá entre imaxe e verba. Street poems de Fran Alonso ou como “a poesía é unha avelaíña/ á procura da luz da vida”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 10-6-2018]

Contra o eterno fastío

Nordesía (Carlos Taboada, 20-5-2018)Divertida, emocionante e desbordante de imaxinación. Así é A biblioteca de Pedrarcana, a novela para a mocidade coa que Carlos Taboada resultou finalista do último Premio Merlín.

Dende as primeiras páxinas, esta historia de vertixinosas aventuras mergúllanos na crónica da imaxinaria cidade de Pedrarcana de Leria, “engaiolada nunha burbulla de tedio, a cidade enlamada na nugalla, a cidade ancorada no eterno fastío”. E velaí o difícil reto que afrontan os mozos protagonistas e os adultos que lles axudan: despreguizar do seu infindo desleixo a urbe que aos poucos vai perdendo a súa personalidade esmagada pola febre construtora de ADVER S.A., a empresa de Fulxencio Adverso que se dedica ás Construcións Voluminosas e os Edificios Monumentosos que acaban coa morfoloxía orixinaria das cidades, igualando unhas a outras no seu feitío deshumanizado.

Esta narración ecolóxica, ancorada no crecemento sostible e harmónico, toma forma nunha trama que incorpora habilmente o relato de aventuras piratas e a procura dun tesouro agochado, entrefebrando todo con formativas reflexións sobre o papel da lectura e a aprendizaxe, a necesidade de conservar as tradicións e o legado histórico e tamén o ideal de convivencia cívica e integración de todos os colectivos e clases sociais.

Sabido o anterior non estrañará que algúns dos personaxes principais sexan, xustamente, escolares, profesores e bibliotecarios, o que di moito sobre a importancia que á lectura e o libro se dá desde estas páxinas e tamén verbo da asunción metaliteraria que transversaliza non poucas pasaxes.

E non só a literatura está presente, e de xeito moi notorio, nesta obra, senón que tamén se deslizan nelas frecuentes referencias ao mundo cinematográfico e musical, evidenciando o relevo que as artes adquiren na utópica busca da cidade paradigmática que na novela se describe.

A biblioteca de PedrarcanaDeste xeito, a carón de alusións a escritores como A. Conan Doyle, Jules Verne, H. G. Wells, R. Bradbury ou B. Stoker figuran tamén citas de cineastas como F. Kapra, B. Wilder, N. Jewison, S. Donen, V. De Sica, F. Truffaut, R. Donner e mesmo C. Piñeiro (aí o está o Sempre Xonxa, o cine da localidade) e pintores como Van Gogh, M. Mallo, Renoir, Picasso ou F. Khalo.

Tremendamente plástica nas descricións, a novela de Taboada arrinca cunha sorte de plano-secuencia para dar logo paso a unha arquitectura de escenas que se suceden de xeito encadeado, onde o final dunha anuncia o comezo da seguinte, nun cosido fino que funciona a un tempo como retrouso estrutural e efecto estético.

Mais A biblioteca de Pedrarcana conta con outro atractivo engadido: as ledas e alusivas ilustracións do propio autor, ben coñecido tamén nesta faceta. Os deseños de Taboada van poñendo en imaxes o narrado, sumando aquí e acolá ao relato detalles visuais que axudan a crear unha impresión mental do universo narrado, ao tempo que serven de natural complemento a esta historia chea de lugares e personaxes.

A inserción de mapas ao inicio e remate da narración e pequenos debuxos nos encabezados de páxina, a alternancia entre ilustracións enmarcadas e outras de plana enteira, a axuda ao seguimento que supón a numeración e titulado dos, deliberadamente, breves capítulos, todo facilita a lectura de A biblioteca de Pedrarcana, novela de Carlos Taboada que moito ha gustar ás rapazas e rapaces de últimos cursos de Primaria, mais tamén a todas as persoas de calquera idade que anden na procura de relatos entretidos, repletos de acción e de mensaxes esperanzadas que nos afirmen na positiva idea de que un mundo mellor sempre é posible.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 20-5-2018]

Chafariz de versos

Nordesía (Xoán Neira, 15-4-2018)Con máis de vinte anos de andaina literaria no fardelo, a traxectoria de Xoán Neira confírmase sólida nos eidos da escrita infantoxuvenil galega. Nestas dúas décadas o seu maxín deu á luz libros de mérito que casaron música e verso, imaxes e palabras. E velaí os están os iniciais Recreos (1997), aos que seguiron o aplaudido Xiz de cor (2004), Farrapos de nube (2007), No cubil da Lúa (2009), Un niño no xardín (2012) e, recentemente, Chafarís (2017), libro sobre o que agora direi.

Chafarís é un delicado álbum ilustrado que recolle unha ducia de composicións acompañadas de cadansúa ilustración de Ánxeles Ferrer, artista que xa iluminou noutras ocasións a obra de Neira e que aquí viste os versos do poeta lugués con coloridas imaxes de trazos suaves e formas redondeadas, axudando a imprimir ao libro un agradecido selo vitalista.

Os poemas de Neira fálannos do paraugas, o reloxo, a lámpada, o pan, os fantasmas, o chafariz, a estrela amiga, o espertador, o morcego, as aves migratorias, o peto e o rato de biblioteca. Son, por tanto, palabras dedicadas a compañas cotiás, tamén a seres e animais fantasiados, mais, en todo caso, decote realidades próximas e vivenciadas xa no tempo da nenez.

Hai no escritor un coidado especial pola sonoridade do verso, polo seu labrado formal, que traballa, sobre todo, as fórmulas romanceadas, mais con elasticidade suficiente para non constrinxir a rima a unha mecánica forzada e si para conseguir unha musicalidade que emparenta a súa escrita cos cantares de tradición oral, tan harmónicos eles.

Un acerto da poética de Neira reside na natural ensamblaxe de rexistros cultos (e velaí que a lúa que se pon a rutilar, poño por caso) e coloquiais (por exemplo, o morcego voador definido como todo un espectáculo), o que consegue facer convivir unha acaída selección léxica, ben perfilada, cunha innegable proximidade expresiva que facilita a lectura a aqueles que aínda están formándose no oceánico caudal da lingua.

ChafarísA visión poética en Chafarís incorpora tanto a vertente expositiva de pura recreación de realidades como a didáctica que procura a ensinanza. Así, cabo de poemas definitorios como os dedicados ao paraugas, o reloxo ou a lámpada, comparecen outros nos que importa ensinar aos máis novos como son os morcegos ou cal é o proceder das aves migratorias.

Tanto nun coma noutro caso Neira non deixa de amecer os planos do real e o fantástico, enlevando mistericamente a materia poetizada. Deste xeito, os ratos de biblioteca son pertinaces lectores de mil sapiencias, a lámpada desafía a lúa no seu alumar, as estrelas navegan polos soños e os espertadores compiten, inutilmente, co galo rei dos amenceres.

Poderían facerse múltiples escollas destes versos, dependendo daquilo que en cada caso se procure no temático ou formal. Mais, se tivese agora que decantarme por un feixe pequeno deles, non deixaría de amentar “A estrela amiga”, “Aves migratorias” e “O peto”, composicións nas que o ritmo, as acaídas onomatopeas, os ben trabados encadeamentos de versos e a escolleita ambientación logran transmitir unha especial vibración emotiva, que confirma a habelencia de Neira nesta sorte literaria.

Non quero rematar sen felicitar as ferroláns Edicións Embora pola impecable edición deste álbum, moi coidado nas tipografías e no diálogo textovisual, que integra ilustracións de dobre plana con versos superpostos para crear unha unidade verboicónica de grande forza, que atrapa tanto na súa contemplación coma na intelección da mesma.

Luminosos e sempre amables, os versos deste Chafarís de Xoán Neira resultan lectura máis que cordial, que convida a capear os temporais con heroicos paraugas, saudar o imperturbable reloxo señor do Tempo, admirarse coa maxia da lámpada estrelada do ceo, contemplar o milagre do pan acabado de desenfornar, soñar fantasmagorías nos vellos castelos, mollar o nariz bebendo no chafariz da praza maior, deixarse abraiar polas lumieiras do firmamento, acabar co chío dos espertadores impertinentes, voar veloces cal morcegos, non perder o norte nas bandadas, peteirar coma o peto amigo e mesmo “ser/ un rato de biblioteca/ e vivir mil aventuras/ sen moverse da banqueta”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 15-4-2018]

A maxia da vida

Nordesía (Euloxío R. Ruibal, 18-3-2018)Escribo este comentario o venres dezaseis, dous días antes de que ti o leas, xusto na xornada na que hai exactamente setenta e tres anos viña ao mundo un dos nosos máis grandes dramaturgos contemporáneos e unha das voces referenciais da literatura galega das últimas décadas: Euloxio R. Ruibal.

Por tanto, esta de hoxe é unha escrita de celebración, propiamente de concelebración, unha escrita aniversaria, se se me permite a torsión da linguaxe. Porque cómpre festexar, e por todo o alto, que un autor da veteranía e traxectoria de Ruibal non perdese de man o neno que naceu en Ordes e foi rillote polas rúas da Compostela de Posguerra. Ese rapazolo é o que alenta no espírito de Formigas, risas, flores e dinosauros, o volume de relatos para público infantil (e non só) que agora asina para a Colección Árbore de Galaxia esoutro neno medrado que tantos admiramos como creador.

Catro contos de imaxinación gurgullante, inzados de sucesos extraordinarios e protagonistas humanos, animais e mesmo vexetais, todo un festival de fantasía, maxia e beleza que recupera para o lectorado o san costume de soñar e ilusionarse.

No primeiro destes relatos, “A formiga revirada”, alegorízase verbo dos conflitos entre grupos de seres, as dificultades de convivencia entre razas diversas, o medo ao outro descoñecido e a imposición dos usos e costumes propios con desprezo dos que son diferentes. Mais a ensinanza final quere afirmar o valor da amizade, a capacidade de superación das dificultades e, tamén si, a melancolía polas lembranzas felices, que viven en nós e, por iso mesmo, nunca acaban de desaparecer.

“O xardín de Claudia”, o segundo destes contos, está protagonizado por unha flor do xardín da nena Claudia, que comeza sendo unha petalocaída, talofláccida e visomurcha (volvo aquí ousar nos neoloxismos, non teño remedio), mais que co pasar do tempo, como o parruliño feo, acaba por ser unha fermosísima flor, por máis sinais meteoróloga e, polo mesmo, moi querida da veciñanza que con ela se aconsella para saber do tempo vindeiro e dos seus consellos. Unha outra parábola, por tanto, a propósito da vontade de superación, da necesidade imperiosa de confiar nun futuro mellor e en que todos levamos dentro un ánima que desexa florir para marabilla do universo orbe.

Formigas, risas, flores e dinosaurosDa súa parte, “Unha triste perda” preséntanos o neno Chinto, andareiro e xogantín, desexoso de que seus pais lle merquen unha bici coa que soña día si e día tamén, pero que non acaba de chegar, o que remata por provocar que enferme dun mal insólito: perde o riso, irremediable, abraiante e absolutamente, ata o punto de que nin galenos experimentados nin profesionais do humor son quen de llo volver, só o agarimo de seus pais atendendo a súa ilusión coa compra da ansiada bicicleta consegue facer que a gargallada regrese á súa face. Como se bota a ver, unha outra narración gnómica para nos ensinar o valor das ilusións miúdas, do aloumiño e a complicidade necesaria dos que nos coidan, que deben entender que unha esperanza lexítima non pode negarse.

Por remate, “Santi e mais Iago” é un contosauro, unha dinonarración ou xurasirrelato no que o cativiño Santi atopa un día unha cría de dinosauro coa que amiga e á que bautiza como Iago, mellor aínda, como Iagosauro, pois da contorna dos montes composteláns provén tan xigantesco compañeiro que acaba por se revelar un xeneroso protector dos humanos cos que vive, receosos de primeiras da fiabilidade daquel xigantón, agradecidos despois pola súa bondade e limpidez de corazón. Como pode comprobarse, outra volta unha historia que nos aprende o valor da amizade, a necesidade de erradicar os prexuízos e a superación dos mesmos co coñecemento e o espírito de convivencia.

Contados coa elaborada inxeleza que acae a quen sabe que o seu auditorio non debe empecer nos barroquismos da lectura pero ha agradecer o meco en cada reviravolta da palabra, estes relatos teñen o tempero ideal nas descricións, o pulso firme do áxil progresar da trama e, sobre todo, a viveza teatral dos diálogos, tan faiscantes, decote acaídos.

Poida que haxa aínda quen precise dun último empurrón para se animar a este Formigas, risas, flores e dinosauros. Velaí: convén saber que o autor se veu acompañado na súa aventura creativa por Gloria García Iglesias, quen deseñou para estas historias unhas ilustracións ben atractivas, que din en imaxes o que as palabras comunican e que, por veces, incluso van alén e fantasean detalles que moi ben din a carón do relato.

Señor Euloxio R. Ruibal, que sexan parabéns polos seus anos e polas súas Formigas, risas, flores e dinosauros, que veñan moitas outras xeiras e que nos sigan traendo fermosuras coma esta, porque os corazóns nenos non queremos que remate a maxia que nos ensina a vida.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-3-2018]