Tenros soños

Petaron á porta da casa dúas ben xeitosas obras de poesía infantil e, como Cunqueiro á rula, saudeinas dicíndolles: “pasen, miñas señoras”. E é o caso que elas viñan moi postas, amosando xa dende as cubertas títulos de atractivo: Soños de nenos (Edicións Embora) e mais Versos e bolboretas (Edicións Fervenza). Vestíranse para a ocasión coas mellores galas, inzadas de ilustracións que engadaban os ollos e un andar de prelo fino que moito prestaba aloumiñar nas mans.

¿E el como resistir? Boteime a ler a Mónica Inés Varela Gestoso.

O que descubrín pronto foi unha poética lizgaira, sensorialista, chea de resonancias musicais e moi plástica nas imaxes e eufonías. Un ir verso a verso ganduxando as palabras coma quen prende contas a un sutil fío dourado.

A poesía de Varela Gestoso dinos dos soños das nenas e nenos, convida a que lean, que gocen da natureza, das estacións, dos xogos, do baile e, xaora, do mar, da súa beleza, a súa inmensidade, o seu misterio. Son, estes, poemas nos que o amor entre nais, pais e fillas e fillos agurgulla en cada recanto, onde todo o sobrevoan as miradas garimosas, as bolboretas delicadas, os bicos afectuosos, os silencios reveladores.

Na escrita desta arousá de nacenza e estradense de adopción as olladas falan sen palabras, os pensamentos florean e as gaivotas acompasan os latexos. Unha aura de tenrura estende o seu velo dondo sobre os seres e o vitalismo e o amor gobérnano todo.

Mais se hai un selo propio nesta poética ese é, a non dubidalo, a súa musicalidade, o cadoiro de asonancias en versos ora curtos ora longos, tradeados de paralelismos cruzados, de anáforas e sintagmas encadeados que procuran ás estrofas unha sonoridade ben característica, que pide abrirse camiño en alta voz.

Abondaría tal arquitectura harmónica e a positiva luz destes poemas para que as propostas da autora fosen máis que recomendables. Pero aínda debe sumarse outro reclamo non pequeno: as fantásticas ilustracións que acompañan ambos os dous volumes. No caso de Soños de nenos da man de María Brenn, delgado trazo de perfecta definición, mesturando bases fotográficas e debuxos tratados por ordenador con asombrosa limpidez. Tamén si, o festival de imaxes que achegan a Versos e bolboretas Alba Lugo, Amalia López Brea ‘Luchi’, Anabel Montouto, Diego Porto, Francisco Alén ‘Picho’, Iago Castro, Juan Liñares, Manuel Fragoso, Marcela Santorun, María Armada e Ramiro Cimadevila, estilos diversos e complementarios, que se serven tanto da acuarela coma das ceras ou témperas, nunha explosión de cor que envolve de lirismo plástico os textos.

E non esquezan tampouco deixarse guiar polos acaídos prologuistas destas obras, que deseñan o marco necesario para comprender e degustar con fruición as súas páxinas. Xosé Luna en Versos e bolboretas e Luís Reimóndez en Soños de nenos dan coa clave interpretativa da corda do corazón na que vibran as poesías, transmitindo nos seus comentarios toda a vida que leva dentro esta escrita, os tenros soños que espella.

A poesía infantil galega está de en hora boa. Non só polo seu brillante presente —velaí, poño por caso, o recente Premio Nacional a Antonio García Teixeiro por Poemar o mar, libro, por certo, que no seu día tamén comentei nestas páxinas—, senón pola confirmación de voces moi prometedoras que agora nacen, como esta de Mónica Inés Varela Gestoso, quen se descobre con estes dous interesantes poemarios e que, de seguro, continuará dándonos alegrías.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-10-2017]

Alén do valo

Falar hoxe de teatro infantoxuvenil galego e non referirse a Carlos Labraña é tarefa case que imposible. Logo de case tres décadas traballando na súa creación, divulgación e representación ben poucas son as iniciativas neste eido nas que, dunha ou doutra maneira, non teña estado presente.

Esta incansable dedicación fíxoo acredor de premios como o Concurso Xeración Nós de Textos Teatrais Infantís, o Premio Estornela de Teatro para Nenos ou o Concurso O Facho de Teatro Infantil, entre outros. Máis aínda, as súas obras son toda unha referencia neste ámbito e así o demostran títulos como Espantallo, Moito Morro Corporation ou O apalpador, por citar só algúns dos máis recentes.

A esta recoñecida andaina suma agora a aparición de O valo, peza coa que obtivo o Premio Manuel María de Literatura Dramática Infantil na pasada convocatoria, un volume que coeditan a Axencia Galega das Industrias Culturais e mais Xerais e que conta cunhas espléndidas e moi suxestivas ilustracións da artista Nuria Díaz.

O valo é unha obra que fai boa a máxima do menos é máis: estruturalmente presenta un só lance no que participan soamente dous personaxes nun escenario único. En consecuencia, a acción dramática figura tamén concentrada e o tempo da historia transcorre apenas nunhas cantas horas.

Este adelgazamento dos elementos constitutivos da peza, lonxe de desarborala, contribúe decisivamente a fixar a atención no esencial da súa mensaxe: a traxedia á que nos arrastran os conflitos entre os pobos, coa lacra das guerras, as fronteiras que nos dividen e os odios raciais e xenofobias que tantiñas veces fan presa en nós.

Unha nena (Sahara, a rosa do deserto) e mais un neno (o Soldadiño de chumbo) son os protagonistas desta historia. El representa o acatamento á orde preestablecida, o control das alfándegas que impiden a libre circulación das persoas, tamén os prexuízos que amosan o temor e a desconfianza dos que non se coñecen, impedindo a chegada de inmigrantes por consideralos indesexables. Ela é a encarnación da sensatez e a tenrura e todas as súas actuacións se ven presididas pola bondade e a solidariedade. É unha nena que foxe da guerra que asola o seu país, que perdeu os seus pais e demais familia e que tan só procura un lugar no que vivir en paz.

O Soldadiño e Sahara establecerán un revelador diálogo no que a visión do mundo inicial amosada por el irá mudando segundo coñeza máis e mellor a traxedia palpitante dela. As súas conviccións sobre o Ben e o Mal entrarán en crise e, como resultado dese proceso de iluminación interior, o novo Soldadiño acabará renacendo como un individuo ben máis xusto, xeneroso, comprensivo e fraterno.

Por tanto, O valo non é só unha obra esteticamente notable, senón tamén un documento sociolóxico que nos convida á reflexión sobre o mundo que vivimos, verbo das súas irracionalidades e lacerantes exclusións. Como o propio autor indica nunha nótula inicial, a peza foi escrita en homenaxe a todas as persoas que teñen que abandonar a súa terra en procura de refuxio por mor das guerras, como Marwan, un meniño de catro anos que tivo que fuxir do conflito sirio cruzando o deserto coa súa familia. En memoria destas persoas “para que as súas historias non caian no esquecemento e constitúan o xerme da loita contra os valos, aramados, muros e fronteiras que dividen o mundo” naceu O valo, que ten no derrubamento do elemento que lle dá título a conclusión simbólica da súa aposta.

Cando remato de escribir estas liñas están xa en marcha as sesións para asistir á montaxe de O valo, da que se responsabilizou Iván Prado e protagonizan Fran Rei e mais Saleta Fernández. A estrea será esta vindeira semana no Salón Teatro en Compostela. Inmellorable ocasión para abeirarse e coñecer, de primeira man, unha historia fonda e conmovedora.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 15-10-2017]

Onomástica & Co.

Paula Carballeira é un deses escasos nomes que nunca defraudan. Un novo libro seu no mercado ha ofrecer sempre alicientes abondos para poder consideralo como ben recomendable, por iso cada vez que entra pola porta unha obra súa póñoa de man para debrocarme nela en canto teña o mínimo vagar.  Así fixen tamén con Bruxa e familia, a nova historia que nos brinda e que figura incorporada á nacente colección Oqueleo de Obradoiro-Santillana, un relato de xenerosa imaxinación narrado co oficio e saber característicos da escritora ferrolá.

No ronsel do Gerald Durrell máis lúdico e amante dos animais pero peneirado cunha portentosa fabulación que fai destes tan marabillosas coma singulares compañas, Bruxa e familia ofrécese como un xenuíno catálogo de seres que rodean a rapaza protagonista, unha bruxa noviña que vive nunha casa de pedra e da que desconfía a veciñanza polos seus oficios, malia a súa indubidable bondade.

A bruxa ―da que non saberemos que se chama Onomástica ata o derradeiro capítulo dos dezasete de que consta a obra― convive así cun mangado de extraordinarios amigos animais, que a confortan e lle fan compaña, definindo o seu moi especial mundo. Entre estes atópase o caracol Prisciliano, que vive feliz nas humidades do cuarto de baño con vistas; a araña Sétima, que pendura leda por toda a casa adiante; a mosca do inverno Cornucopia, que custodia o fogar nos tempos fríos ata a chegada da súa parentela de verán; a escolopendra Pérfida, pequeneira e desconfiada; o rato Caruso, gran cantor co que ensaia duetos a súa amiga bruxa; o monstro do tellado, un fusco lobishome ao que custa achegarse; a curuxa Carmila, sempre sabia e protectora; a toupa Altamira, furadora de soños e paisaxes; a nena Rosaura, a única visitante humana que ousa compartir risos coa bruxa, a quen adora; a familia de debaixo do testo, unha presa de miñocas que baixo as raíces viven tranquilas sen que as ameace paxaro nin toupa ningunha; o merlo Tristán, que fai os oficios de espertador para a bruxa; e aínda as gatas Isis e Nefertiti, o cadela Morgana e mosquito tigre Bengala ou a Xoaniña, compañas leais ou ocasionais desta meiga boa e espléndida, tanto que mesmo celebra unha tripla festa de aniversario: unha para todos os animais amigos da casa; outra para os animais que benquere e andan por fóra do fogar e unha terza para a familia humana, á que non lle queda máis remedio que tolerar o exotismo de ter unha parente bruxa.

Escrita cunha prosa que flúe graciosamente, moi equilibrada na adxectivación e con preferencia polos períodos transparentes e os parágrafos curtos, Bruxa e familia é unha historia que a editora presenta como idónea a partir dos oito anos, pero que abofé fará tamén as delicias dos que teñan moitos máis e poida que dos que teñan un ou dous menos, pois axudan a isto as atractivas ilustracións coas que Lucía Cobo foi vestindo toda a narración.

Deixádelle entrar a Bruxa e familia nos vosos intres lectores ou regaládeo ás vosas pequenas e pequenos. Comprobaredes que a maxia da escrita de Paula Carballeira fai a vida máis amable e, sobre todo, máis animalmente divertida, máis esperanzada, máis luminosa. ¿E el cómpre aínda máis?

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 2-7-2017]

A flor da alegría

Arcadio López-Casanova é un clásico en vida, un deses poetas nos que un país pode ollarse con orgullo e que fan que unha lingua dure, si, mil primaveras máis. Acontece que, alén de extraordinario poeta, López-Casanova ten cultivado con grande acerto outros xéneros, nomeadamente o ensaístico, mais tamén ―e sobre este particular quero determe agora― a escrita infantoxuvenil, á que ten achegado importantes mostras ao longo dos anos. É o caso dos relatos O bosque de Ouriol ―merecente do Premio O Facho en 1973― e As roitas da gamela (1976). Tamén do poemario Cancioneiriño (Do tempo e a paisaxe, dos traballos e as festas). Versos para a xente nova, publicado no 2016 na colección Libros do Loureiro de Follas Novas.

Pois ben, a estes títulos súmase agora O soño de Bolboreta, que xa no propio subtítulo revela a súa adscrición: Teatro para os máis novos.

Editado por Irindo e cunha colorista ilustración de cuberta de Antón Pulido, O soño de Bolboreta é unha delicada “peza de teatro en dúas partes e catro cadros”, protagonizada por realidades e seres non humanos, mais si personificados, agás nun caso: o do Pregoeiro que funciona como unha sorte de entidade mediadora entre o lector-espectador e os restantes personaxes.

Deste xeito, en O soño de Bolboreta vemos un tenro e bondadoso exemplar de lepidóptero feminizado que chega, dende arredadas terras, a un enclave feérico, a Illa Esmeralda, onde arriba acompañada dos seus amigos o Grumete e mais o Boneco de Neve. Alí atoparase con outros seres e realidades igual de fantásticos, como o Pai Sol, Margarida e Campaíña, o Vento Azul e o Vento Verde, o Reiseñor, a Noite, o Vento Negro e mesmo a Fada da Luzada. Todos eles xogarán roles positivos e negativos no acontecer da historia, que sucede na “tardiña de véspera, noite e mencer do San Xohán nunha campía da Illa Esmeralda e que se abre, fonda e florida, entre os penedos da fonte de Ardeverde e o Bosque da Festa”.

Neste O soño da Bolboreta salienta dunha banda a liricidade do conxunto, ateigado de diálogos ben musicais e cheos de resonancias poéticas, que se complementan cos cantos en verso que, aquí e acolá, intercalan os personaxes nos seus parladoiros.

Doutra parte, a peza destaca tamén pola fondura da mensaxe que, revestida de aparente inxeleza estrutural e expresiva, encerra luminosas reflexións sobre cuestións ben importantes que funcionan como unha alegoría ou fábula do realmente transcendente para os humanos: o amor, a amizade, a solidariedade, a ilusión ou a capacidade de soñar.

Non se oculta ―é máis, resulta case unha homenaxe― a natural irmandade deste O soño de Bolboreta con outros grandes textos da literatura universal; por exemplo, O marabilloso mago de Oz de Frank Baum (pois, como nel, tamén aquí son varios personaxes complementarios os que se abisman nunha viaxe iniciática) ou O soño dunha noite de San Xoán de William Shakespeare (filiación ben visible no feito de que tamén aquí a máxica noite do solsticio do verán se encha de natureza e seres fantásticos co poder dos soños como motor).

Moito ben faría que este O soño da Bolboreta fose lectura da nosa mocidade, tamén, xaora, dos que a fomos deixando atrás pero aínda soñamos, como Bolboreta, coa Flor Verdeloura, esa que, como reza a cántiga coa que remata esta fermosa historia é: “A Flor verdeloura,/ a flor da alegría!/ Fada da Luzada,/ fada tan belida/ regaloulle á nena/ a flor máis querida./ Regaloulle á nena/ a flor da alegría./ Ai, a flor soñada/ que o soño cumpría!”. Así pois, ilusionémonos, soñemos e procuremos a alegría, xa que cousa ningunha pode traer mellor pasar aos nosos días, como ben ensina esta pequena xoia do incomparable Arcadio López-Casanova.

[El Ideal Gallego e Diario de  Ferrol, 21-5-2017]

Familias

Hoxe quero dar noticia dun volume singular e necesario, un álbum de gran proveito pedagóxico que non debería faltar na biblioteca de centro escolar ningún, tampouco nos andeis das nosas casas, sobre todo nas daqueles que teñen rapaces e rapazas aos que cómpre ir achegándolles didacticamente unha realidade tan esencial como a da familia, as súas múltiples e variadas composicións, o seu espírito, a súa importancia e significación.

En familia! é o título que traduce o orixinal Alles Familie!, volume co que Alexandra Maxeiner e Anke Kuhl gañaron o Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil de Alemaña no 2011. Tanto Maxeiner como Khul son autoras cunha longa e sólida traxectoria no eido da creación para a mocidade, igual no ámbito literario que no audiovisual, polo que non é de estrañar que o resultado da suma dos seus talentos ofreza tan interesantes froitos.

Da versión galega responsabilizouse Rosa Marta Gómez Pato, unha das nosas mellores tradutoras da lingua xermana, quen ofrece aquí unha translación exemplar, respectuosa en extremo co orixinal, ata o punto de que restitúe algunhas pasaxes que na tradución a outras linguas (por exemplo, a aparecida en castelán no selo Takatuka) foran suprimidas e tamén acomodou con moito ben algúns termos que foran modificados erradamente no paso a outros idiomas.

Por tanto, este En familia! que nos chega da man de Hércules de Ediciones é unha inmellorable porta de acceso á suxestiva creación de Maxeiner e Kuhl, pois non só responde con fiabilidade no traslado textual, senón que tamén na edición material do álbum as imaxes e formatos se conservaron con total esmero.

Quen debulle nestas páxinas comprenderá pronto que o concepto familia engloba na actualidade unha realidade multiforme e variable en extremo. Moitas das combinacións posibles de familias que conviven na nosa sociedade móstranse aquí de xeito moi ameno e comprensible. Sabemos, así, das familias numerosas e as de poucos membros, das de fillo único ou das de varios irmáns, incluídas as dos xemelgos uni e bivitelinos, tamén as dos trillizos, cuadrillizos e mesmo quintillizos.

Agora ben, a diversidade familiar que percorre estas páxinas alcanza tamén a natural descrición doutras modalidades, como as familias de pais separados ou divorciados e as daqueles que volveron casar e teñen novos fillos coas novas parellas e, polo mesmo, descendentes que son medio irmáns, isto é, as denominadas familias patchwork. Tamén se presentan as familias arco da vella, ou sexa, as integradas por homosexuais e lesbianas, con ou sen descendencia.

Pero, indo máis aló, este En familia! dá razón das designacións nas que, en moi diferentes culturas, son amentados os proxenitores e a súa proxenie, tamén das familias con fillos adoptados, subrogados e acollidos, da descendencia que medra criada polos avós ou tíos e dos curiosos nomes que as madrastas e padrastos teñen nalgúns lugares (así mamá bonita e papá bonito en Francia ou mamá e papá de plástico en Suecia). Explica tamén que o termo familia pode estender o seu uso alén da familia nuclear, incluíndo os restantes parentes e mesmo as amizades, dando lugar neste último caso ao que se chama familias de elección. Na mesma liña, comenta a curiosidade da unión inquebrantable entre amigos que se produce entre irmáns de sangue (co rito unitivo das pingas de sangue coas que se sela o pacto) e de moitas outras cuestións que unen as familias ou as fan, dunha ou outra maneira, xenuínas (os olores característicos que imprimen ao fogar, os hábitos e costumes que comparten, os idiolectos que crean etcétera).

O libro, divertido e moi informativo, remata cunha ficha en branco para cumprimentar onde cada lector pode, se quere, presentar a súa familia (membros, nomes e parentescos) e sinalar a comida e lugares preferidos de cada quen, os alcumes, hobbies, palabras secretas, fobias e mesmo cousas nas que se asemellan ou diferencian.

Recomendo con entusiasmo este álbum, fondamente educativo para os máis novos, formativo en grao sumo para os xa crecidos e unha lectura que, como o seu propio título indica, pode moi ben gozarse na compaña tanto de fillos coma de pais e avós e, se os houber, tamén de bisavós e tataravós, que saberán falar e lembrar a memoria de trastaravós e pentavós, sempre En familia!

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-1-2017]