Mestre Del Riego

Nordesía (Del Riego, 5-8-2018)Imprescindible. Velaí o adxectivo que mellor define Conversas con Paco del Riego de Perfecto Conde, libro que transcribe unha longa entrevista de abril do 2008 co egrexio laurentino que entón contaba xa os noventa e cinco anos cumpridos.

Estas páxinas convidan a unha dupla viaxe: dunha parte, lévannos da man pola peripecia vital do propio entrevistado, ofrecendo abondosa información verbo da súa nenez e mocidade, formación e obra escrita. Doutra banda, este libro é, ao tempo, un revelador percorrido polos máis decisivos episodios do galeguismo no século XX, pois en practicamente todos tivo un papel protagónico Del Riego.

Non debe esquecerse que o de Lourenzá naceu durante a monarquía de Alfonso XIII, viviu de rapaz unha Ditadura e unha Ditabranda, ilusionouse coa II República, padeceu a Guerra Civil e as súas funestas consecuencias e axudou a reconstruír o esboroado edificio do galeguismo na longa noite de pedra para vivir o seu rexurdir democrático, o pulo da Transición e aínda os aires do novo milenio.

En todo ese tempo Del Riego pronunciou mitins do Partido Galeguista a carón de Castelao, Alexandre Bóveda ou Otero Pedrayo; colaborou con Ánxel Casal nas empresas de Nós e participou moi activamente na vida cultural santiaguesa da Preguerra, onde foi profesor universitario e coñeceu a Valle Inclán e a García Lorca; axudou a fundar a Editorial Galaxia en plena Posguerra e recuperou para a escrita en galego a Cunqueiro e Fole; foi pioneiro publicando unha das primeiras historias da literatura galega, a nosa máis importante antoloxía poética de Posguerra, un dos escasos libros sobre letras universais en galego da pasada centuria e o primeiro dicionario de escritores en lingua galega como tal; e, por se todo o anterior non fose abondo, imprimiu unha definitiva e identificada viraxe á Real Academia Galega.

De todos eses episodios dá razón Del Riego, quen tivo acordanza agradecida para Otero Pedrayo e Cunqueiro, Méndez Ferrín e García Sabell, Filgueira Valverde e Alonso Montero e non tan gasalleiras palabras para Piñeiro, Casares e Celso Emilio Ferreiro.

Nestas Conversas con Paco del Riego Perfecto Conde amósase como un moi competente xornalista, que sabe dar o seu espazo ao entrevistado e apenas se vai balizando con moi acaídas cuestións un discurso que flúe do propio Del Riego, un portento memorialístico cunha dicción oralizada que tal semella un relato de reflexiva escrita.

O libro péchase cun anexo fotográfico ben valioso, onde se reproducen instantáneas pouco divulgadas e aínda algunha estritamente inédita, como a que adorna a cuberta da obra.

Se houbese que sinalar algunha marxe de mellora posible para este exemplar traballo un suxeriría un índice onomástico final que orientase a consulta, principalmente pensando nos investigadores e analistas, que haberían de agradecer non ter que repasar de cada volta as duascentas páxinas longas da obra para atopar referencias puntuais que se precisasen con prontitude. Polo demais, nada cabe apor a un texto en moitos sentidos modélico.

Ninguén interesado en saber o que foi a historia da literatura e da cultura galegas do pasado século pode deixar de ler estas Conversas con Paco del Riego de Perfecto Conde, testemuño excepcional dun tempo que recuperou de viva voz un dos seus máis significados e admirables protagonistas.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 5-8-2018]

Advertisements

Os soños na gaiola 50 anos despois

Os soñosNeste ano no que andamos cúmprese medio século da publicación de Os soños na gaiola, o libro co que Manuel María fundou a nosa tradición poética infantil.

É certo que antes da aparición desta obra referencial houbera algúns antecedentes máis ou menos sinalados. Entre eles non poden deixar de amentarse as Fábulas galaico-castellanas (1897) de Amador Montenegro Saavedra, as Cantigas de nenos (1944) de Emilio Pita Romero ou a Roseira do teu mencer (1950) de Xosé María Álvarez Blázquez. Agora ben, aínda recoñecendo o seu carácter pioneiro, non foi ata a chegada da obra de Manuel María que se combinou nun volume a mestría lírica coa vontade de espallamento entre o lectorado máis novo dunha idea de país, de cultura e de idioma.

Os soños na gaiola foi un pequeno milagre que inflexionou o momento socioliterario galego. Non hai que esquecer que a escrita para a nosa mocidade era, na Galicia da Posguerra, case un ermo, entre outras razóns porque o potencial público receptor era exiguo: as familias galegofalantes, moitas veces economicamente menos avantaxadas, non adoitaban mercar libros na nosa lingua e, doutra parte, as que si podían facelo eran, habitualmente, familias desexosas dunha rápida asimilación co castelán ben visto polas autoridades e, polo mesmo, nada proclives a que os seus fillos andasen entre escritos en galego.

E, secasí, Os soños na gaiola alcanzou unha notoria aceptación.

A primeira edición fora, en realidade, unha publicación non venal, tecnicamente modesta, tirada do prelo dunha imprenta lucense, Cartonaxes Anmi, empresa sensible á causa da literatura galega que chegou a editar outros traballos de mérito no noso idioma.

Non foi ata a segunda edición, publicada catro anos despois, que o libro comezou a popularizarse en centros de ensino e espazos de toda Galicia, pois aquela primeira edición que agora conmemoramos apenas se fora un texto pensado para agasallo das familias amigas da imprenta editora.

A edición de 1972 saíra xa baixo o selo da Celta de Lugo, acompañada de ilustracións a cor que fixeran para o libro o alumnado do Instituto de Ensino Medio e mais o Colexio Rosalía de Castro de Vigo. Nese mesmo ano apareceu unha terceira edición e cinco anos despois a súa tradución ao portugués: Os sonhos na gaiola. Mais a que se considera edición definitiva non chegou ata 1990, publicada desta volta por Xerais, tras da que viñeron moitas outras ata o presente.

Os soños na gaiolaÁ sona definitiva do poemario contribuíu de xeito decisivo a versión musical que do mesmo realizou en 1978 Suso Vaamonde nun álbum dobre de título homónimo, logo revalidada por outras musicacións que viñeron da man de Fuxan os Ventos ou María Manuela.

A pegada que Os soños na gaiola deixou na poesía infantil galega dos anos setenta e posteriores foi enorme, non só polas numerosas promocións que o leron nas aulas, senón tamén pola influencia que exerceu noutros moitos escritores ata os nosos días.

Neste 2018, co gallo do cincuentenario, a Fundación Manuel María deu á luz un facsímile da primeira edición. O volume pode ser unha ocasión inmellorable para que, aqueles que aínda non o coñezan, descubran a modernidade atemporal deste clásico, maxistral na incorporación dos sinais da nosa mellor literatura de tradición oral, mais tamén exemplar no xogo métrico-rítimico, na finísima sonoridade léxica e na versatilidade no emprego de figuras ou tropos por repetición e especial ordenamento. Técnicas depuradas que, en todo caso, fican sempre ao servizo da mensaxe e que nos legaron versos tan rotundos como eses que nos recordan que: “Galicia somos nós:/ a xente e mais a fala./ ¡Si buscas a Galicia,/ en ti tes que atopala!”

Toda a nosa fauna, mais tamén os fenómenos celestes e atmosféricos, os elementos da paisaxe, os oficios e mesmo as festas e divertimentos máis xenuínos teñen cabida neste libro. E velaí como aquí son a “vella muiñeira,/ alma de Galicia”; o sol Lourenzo “un señor moi finchado”; “o vento e o seu alento” que son “cousa que non se ve”; “o tractor tractoreiro” con “forza de xigante” ao que “¡nin cen parellas de bois/ lle poñerán o pé diante!”; o lume novo da festa de San Xoán, cando “¡As ledas fogueiras/ acesas están…!”; e ata “a señora Vaca” que “traballa sen tasa,/ mantén a súa cría,/ dá leite pra casa”.

Ben está recordar e celebrar o medio século de Os soños na gaiola, para o que Manuel María escribiu unhas palabras liminares nas que, de paso que daba razón do seu existir, expresaba un desexo que abofé se cumpriu, verbas coas que me presta rematar: “Un servidor, que xa ten canas e un gran bigote que lle comeza a pesar, vai para vello. Nas súas horas de soidade lembra a súa lonxana infancia campesiña. Desas lembranzas foron nacendo os versos que seguen. Os versos que este humilde autor botou de menos cando el era neno. Versos que, por outra banda, non había na literatura galega e que tan precisos son. Eu quixera encher, en parte, ese oco. Perdoádeme se non acertei”.

[Faro de Vigo, 14-6-2018]

Sinais no camiño

bookmarks

A historia dos marcadores de lectura, tamén chamados marcapáxinas ou puntos de lectura, é practicamente tan antiga como a da existencia do propio libro e os seus devanceiros. Sábese que xa na Antigüidade se empregaban para marcar os longos rolos de papiro, que moitas veces medían varios metros, polo que era moi útil empregar algún sistema para deixar sinalados textos concretos.

Agora ben, o primeiro marcador concreto do que temos noticia remóntase xa ao século XVI, cando Christopher Barker, o impresor oficial da Corte, regalou á raíña Isabel I de Inglaterra un exemplar da Biblia cunha delgada tira de seda vermella cosida á encadernación da obra para que esta puidera sinalar os lugares nos que detiña a lectura, agradecéndolle con tal orixinal galano un privilexio de impresión que a monarca lle concedera.

Dende entón ata hoxe os marcadores percorreron unha longa historia de máis de catrocentos anos. A súa existencia comezou a facerse máis usual a mediados do século XIX, momento en que nacen os marcadores de tea bordados, que se cosían principalmente con lendas e figuras cristiás. Pouco despois, contra 1860-1870, xurdiron xa os primeiros marcadores elaborados de maneira industrial e realizados en seda, que se utilizaron para anunciar produtos como xabóns, perfumes etc. e, xa entre 1880 e principios do século XX, naceron os marcadores de cartolina que hoxe coñecemos e incluso os marcadores-postal, que se enviaban e logo servían como marcapáxinas.

Dende o 1900 ata hoxe foron aparecendo os restantes tipos de marcador, entre os que se inclúen os marcadores-calendario, os marcadores-billete, os marcadores promocionais (con especial profusión dos marcadores de empresa, institucionais e de librerías, mais tamén os marcadores anunciadores de eventos ou conmemorativos) e os marcadores de libro, os máis numerosos de todos.

A máis recente innovación no fascinante mundo dos puntos de lectura veu da man de Penguin Books, quen desenvolveu hai pouco un marcapáxinas dixital capaz de detectar cando abandonas a lectura dun libro e enviarche un tuit aconsellándoche que a retomes. O dispositivo conta cun temporizador, un sensor de luz, conexión wifi e un software conectado a Twitter. Ao pechar o libro co marcapáxinas o temporizador conta o tempo que tarda a luz en volver a chegar ao sensor e, cando pasa demasiado tempo, envía unha mensaxe ao lector vía tuit.

Ademais de pola circunstancia histórica ou a realidade que os motivou, os marcadores de lectura adoitan clasificarse tamén pola súa forma ou feitura e polo material no que están elaborados.

Pola súa forma ou feitura distínguense dende as estreitas fías e cordóns de tea cosidos á encadernación do libro ata os cotiás marcapáxinas acartolinados estreitos e alongados pasando polos marcadores-clip ou os marcadores-abrecartas.

Canto ao material do que están feitos, existen marcadores de tea, de coiro, de papel ou cartolina, de metal (corrente ou nobre), de madeira e de plástico ríxido, entre outros. Hainos, incluso, que chegan a estar decorados con grande aparato, inserindo neles incrustacións de ágata, corais, cristal coloreado, madreperlas ou marfil.

O fascinio que espertan os sinaladores é tal que dende mediados do pasado século comezaron a ser valorados como obxectos artísticos e moitas persoas en todo o mundo decidiron coleccionalos. Segundo o último libro Guinness dos Récords, a persoa que máis separadores de libro atesoura, o holandés Frank Divendal, posúe 103.009 exemplares de todas as clases e partes do mundo. É máis, a febre dalgúns coleccionistas chega a tal punto que se teñen pagado cifras estratosféricas por marcapáxinas de hai máis cen anos e por algúns que pertenceron a persoeiros históricos, todo por posuír ese prezado obxecto, compañeiro inseparable do libro e amigo fiel de calquera boa lectura.

marcapaxinas1

Lecturas sinaladas

A literatura galega tamén ten visto sinaladas as súas lecturas por marcapáxinas de todo tipo. Mesmo houbo ocasións en que algunha serie foi promovida institucionalmente para conmemorar datas decisivas do noso calendario cultural. Así aconteceu, poño por caso, en 1991, cando o goberno galego sumou ás múltiples actividades celebratorias do 17 de maio a estampaxe dunha colección de puntos de lectura que incluía pequenas biografías de todos e cada un dos autores homenaxeados ata entón co Día das Letras Galegas xunto a un retrato destes realizado por Siro. Unha iniciativa, por certo, que foi recuperada hai uns anos, como pode comprobarse na páxina oficial www.lingua.gal, onde figuran separadores para libre descarga de Lois Pereiro, Roberto Vidal Bolaño, Xosé María Díaz Castro, Xosé Filgueira Valverde, Manuel María, Carlos Casares ou María Victoria Moreno, aos que pronto se sumará, con certeza, o de Antón Fraguas.

[Faro de Vigo, 15-11-2018]

Os reinos da palabra

utopiaVivimos xeiras avoltas. Os traballos e os días son fatigosos, complexos e intensos e a harmonía social un desiderátum. Como a Historia é unha espiral que se repite modificada, a un dálle por pensar que talvez algo do que levamos vivido como Humanidade poida axudarnos a atopar un camiño e que aquilo que os escritores de todo tempo fabularon como países imaxinarios, utopías desexables ou soñadas, se cadra resultan xeografías literarias das que aínda podemos aprender.

É imposible resumir nunhas poucas liñas o vastísimo fabulario de territorios fantásticos creados por tantos e tantos autores, así que me conformarei con amentar algúns dos máis coñecidos, confiando en que quen le completará a nómina cos ausentes.

Se callar convén comezar pola illa Utopía (1516) de Tomas Moro, quen arrincando da república platónica ideou unha sociedade harmónica, unha comunidade igualitaria e solidaria que moito leva dado que falar a filósofos, políticos, economistas e sociólogos ao longo dos séculos.

Moita fama gañaron tamén As viaxes de Gulliver (1726) do irlandés Jonathan Swift, quen para criticar o desgoberno dos estados europeos do seu tempo creou este portento das xeografías imaxinarias que nos legou espazos e xentes que forman parte xa do imaxinario popular. Non cómpre máis que pensar en Liliput, o País dos Ananos; Brobdingnag, o País dos Xigantes; o País dos Houyhnhnms, sapientísimos equinos; ou Laputa, a illa flotante onde a perfección e a beleza nada prácticas da Música, as Matemáticas teóricas e a Astronomía son a común ocupación.

Gústame pensar que a parábola social que encerran as Aventuras de Alicia no país das marabillas (1865) de Lewis Carroll tamén poida ser un espello de proveito, que a inocencia que perde a protagonista ao descubrir a dureza da corrupción ou a hipocrisía adulta, a sensatísima insensatez do Coello Branco ou a encarnación do despotismo que supón a Raíña de Corazóns son ensinanzas que aínda están vixentes.

E outro tanto estimo que sucede con O mago de Oz (1900) de Frank Baum. ¿Acaso a esperanza da Cidade Esmeralda e da mudanza para mellor non debe animarnos a todos no noso camiño de persoal e colectiva superación? E tamén penso que o espírito neno do Peter Pan (1904) de J. M. Barrie é un valor a conservar, aprender a xirar na segunda estrela á dereita e voar ata o amencer para chegar ao País de Nunca Xamais, esquecernos das angurias do Tempo e comprender que todo é posible e que a ilusión é o motor de calquera cambio.

E se de cartografías imaxinarias e mundos de ficción falamos moito poderiamos deprender desa biblia da fantasía que son O hobbit (1937) e mais O señor dos aneis (1954-1955) de J. R. R. Tolkien. Na Terra Media está todo: a afouteza dos hobbit da Comarca, a esperanza dos humanos de Gondor e Rohan, a espiritualidade dos elfos de Rivendel e Lothlorien, a vontade inquebrantable dos ananos das Montañas Azuis, a harmonía coa natureza dos ents do antigo Bosque de Fangorn, a divindade dos magos Istari, oriúndos dos Palacios Intemporais, pero tamén a cobiza desmedida de Saruman de Isengard, a ambición cega dos Nazgûl e a encarnación da morte e o horror que representa Sauron de Mordor.

YoknapatawphaMoito tamén é o que poden instruírnos o ficticio condado de Yoknapatawpha de William Faulkner ou o imaxinario Macondo de Gabriel García Márquez, territorios nos que Eros e Tánatos o gobernan todo e as relacións interpersoais son un volcán que fulgura na súa beleza, mais no que arden tamén as arrebatadas e ingobernables paixóns.

Cómpre regresar á a lectura destas alegorías literarias para entender mellor o mundo e o tempo que nos tocou vivir. Aprender das luces e as sombras dos deuses e heroes do Olimpo, do mellor dos códigos de Camelot, da ilusión de Atlántida, a seguranza de Shambhala, da comunidade igualitaria de Icaria, do edén de Rirap Lhumpo e de todas e cada unha das arcadias que foron escritas para elevarnos como seres humanos por riba das incomprensións mutuas, devastadoras do diálogo e anuladoras da palabra, das palabras, o único grial para a convivencia e o futuro.

Sitio distinto

As galegas e galegos conformamos un pobo de espírito soñador, que convoca forzas telúricas da Celtia, invoca a heroes como Breogán e defende a liberdade nun ilocalizable Medulio.

Así fomos sempre e así somos. En nós enraíza a ultrarrealidade, o Alén, a maxia toda. Que llo pregunten senón ao señor Cunqueiro e o seu Felipe de Amancia. El saberá contar da Terra de Miranda na que habita o señor Merlín, landas nas que a curva do espazo-tempo inflexiona e todo é posible entre o Miño e o Eo, cabo da Selva de Esmelle, no corazón da antiga cidade do reino de Galicia no Val de Brea.

E velaí a alegoría nacionalitaria do Retorno a Tagen Ata (1971) de Xosé Luís Méndez Ferrín, a loita dos cimarróns por liberar Tagen Ata do xugo da Terra Ancha, a complexa figura de Ulm Roan e a guerrilla que resiste nos bosques.

Somos do País e do Impaís, que diría Xavier Alcalá, do río da realidade que nos arrastra e do discurso literario que idea modelos para nós cos que soñar futuros. Somos sitio distinto, reixianamente.

[Faro de Vigo, 1-11-2018]

 

Escritores con profesión

faulknerMoitas veces pénsase que o oficio da escrita é unha ocupación tan pingüe que libera aos que a practican doutro tipo de dedicacións laborais. Hai casos, si, mais o certo é que moitos grandes escritores da literatura universal tiveron que vivir de profesións que non tiñan nada que ver, mesmo que se atopaban nas antípodas do que podemos considerar o oficio da literatura.

William Faulkner é un exemplo paradigmático do que digo: foi operario na oficina de correos da Universidade de Misissippi (de onde o botaron por non atender o traballo, xa que dicía que o distraía da lectura), pero tamén desempeñou os postos de lavapratos nun restaurante, traballador dunha planta de enerxía eléctrica e mesmo de caixeiro dun club de alterne. Coma el tamén se ocuparon en oficios curiosos Rimbaud (quen logo de marchar de París a Etiopía foi colono, capataz, explorador, expedicionario, exportador de café, tratante de armas e crese tamén que de escravos); o narrador brasileiro José Lins do Rego (grande seareiro futbolístico que chegou a presidir o Flamengo e ser seleccionador do combinado nacional); Pío Baroja (que traballou de encargado nunha panadería dunha tía súa e escribía textos dos que dicía que tiñan “moita miga”); o inmenso poeta e pastor de cabras na súa Orihuela natal Miguel Hernández; Rulfo (tantos anos representante dunha casa de pneumáticos) ou Onetti (que traballou como porteiro na consulta dun dentista, mecánico e vendedor de calculadoras).

 Non hai época nin país que non conte con exemplos de creadores con dedicacións nada literarias que, porén, pasaron á Historia como referentes da escrita. Velaí o gran Goethe, que foi xefe de bombeiros, ministro do Exterior, director e actor de teatro, avogado, pintor, comisario de minas e mesmo científico (lémbrese que o óso intermaxilar se chama óso de Goethe por ser el quen o descubriu).

Hai veces en que estas outras dedicacións produciron equívocos notables. Así aconteceu co reputado matemático Charles Lutwidge Dodgson, quen escribiu baixo o pseudónimo de Lewis Carroll un portento da imaxinación como é Alicia no país das marabillas. O caso é que lle deu por enviar un exemplar nada máis e nada menos que a unha filla da raíña Victoria, chamada, precisamente, Alicia. Á infanta encantoulle e a nai, curiosa, quixo tamén lelo e resultou que lle agradou moito, así que escribiu inmediatamente ao autor para que lle fixese chegar o resto das súas obras. Aos poucos días a raíña recibiu un cumprido paquete con todo tipo de volumes de trigonometría, álxebra, xeometría plana e xadrez, temas todos nos que Dodgson era unha autoridade.

Noutras ocasións a cadea de desempeños crea unha sucesión tan vertixinosa e chocante que non deixa de abraiar. Non cómpre máis que lembrar o caso do narrador, poeta e dramaturgo salmantino Diego de Torres y Villarroel. Ao longo da súa vida traballou como bailarín, toureiro, soldado, estudou Medicina, foi ermitán e ocupouse como astrólogo, nigromante, subdiácono e guitarrista, para acabar facéndose coa cátedra de Matemáticas da Universidade de Salamanca en 1726. É máis, gañou tanta fama asinando almanaques astrolóxicos baixo o alcume de Gran Piscator Salmantino que foi un dos poucos intelectuais do seu tempo que viviu ben dos ingresos que percibía por este tipo de escrita, pois acabou sendo moi solicitado porque predicía o futuro e seica acertou a morte de Luís I, o motín de Esquilache e o estourido da Revolución Francesa.

kakfaOs exemplos poderían multiplicarse sen fin e recordar, poño por caso, a Robert Walser, actor, libreiro, arquiveiro, servente dun conde, traballador nunha fábrica de maquinaria e, finalmente, hóspede do psiquiátrico de Waldau, pero rematarei amentando unha subclase que constitúe lexión: a dos escritores oficinistas, moitas veces funcionarios máis ou menos grises que, arrincando horas aos seus anódinos traballos ou evadíndose do que neles vivían, crearon as súas obras xeniais. Oficinista foino Kafka, quen pertenceu ao Instituto de Seguros contra Accidentes do Traballo en Praga; Pessoa, que foi tradutor comercial de diversas oficinas portuarias; Augusto Roa Bastos, administrativo de Banca; Verlaine, funcionario municipal; Italo Svevo, empregado nas oficinas dunha fábrica de pinturas en Trieste; Kavafis, funcionario do Ministerio de Obras Públicas exipcio; ou o premio Nobel Wallace Stevens, toda a vida nunha compañía de seguros da que chegou a ser directivo que, asombrosamente, non aparece nin unha soa vez nos seus versos.

Versatilidade galega

Entre os autores galegos hai tamén casos sorprendentes canto á diversidade das súas dedicacións profesionais. Un dos máis orixinais é, seguramente, o do escritor Antón Avilés de Taramancos, moitas veces alcumado O Poeta Taberneiro, pois, en efecto, nos últimos anos da súa vida rexentou un local, a Tasca Típica, na súa Noia de orixe, sendo ao tempo concelleiro de Cultura. Mais antes diso fixera un pouco de todo: apuntador de teatro, oficinista nunha fábrica de manteiga, mordomo de embaixada, traballador de Iberia, axudante nunha peixería, nunha tenda de instrumentos musicais, comercial a domicilio, xerente de librería… e, no medio de tan novelesco ir e vir, aínda tivo tempo para escribir libros inesquecibles como Cantos caucanos, As torres no ar ou Última fuxida a Harar.

[Faro de Vigo, 11-10-2018]