Tabela dos libros. Abril 2018

Co primeiro luns do mes, chega a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2018_abril_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

 

Outros sapos, outras sereas

Unha das sorpresas máis refrescantes desta fin de curso foi para min a lectura de Sapos e sereas, o volume de relatos co que se estrea Ana Cabaleiro, coñecida xornalista a quen debemos interesantes ensaios sobre contracultura e ciberactivismo artístico.

Catro contos e un epílogo constitúen a cerna deste libro que publica Galaxia, un mangado de narracións que entremesturan realismo e fantasía, reescribindo páxinas e historias que adquiren aquí novo e diverxente feitío.

“Crónica do poema estragado”, o primeiro dos relatos, é un conto de nadal a contracorrente. Tanto os escenarios coma os personaxes e, sobre todo, o propio fío da trama e a súa resolución reescriben o ideario tópico deste subxénero temático para virar a historia nun drama de tinturas kafkianas que arreda o lector da imaxe edulcorada da felicidade bouba desas festas.

“A noite que Lobo Feroz coñeceu a Groucho Marx” é unha ácida e moi divertida narración en contrafacta onde, servíndose dun imaxinario literario e mítico preestablecido, se argalla unha versión alternativa dos feitos que nos devolve unha historia da Caperuchiña nada inocente, que incorpora o icónico actor e comediante para ofrecer unha fusión creativa que reinventa diálogos, perspectivas e liñas de forza narrativas.

“Un mal paso” é talvez a historia de maior conflito social, pois achéganos a disolución dunha parella que remata nunha demanda por malos tratos que cursa o home protagonista contra a súa, ata entón, compañeira. Amais da reversión dos papeis nunha liña diferente á que confirman as estatísticas, a narración consegue transmitir a angustiosa perplexidade de quen se ve arrastrada por unha tan sutil como malévola presión psicolóxica, que acaba por empurrar polo cantil a serenidade da protagonista, xulgada policialmente nun xogo de aparencias que se presta para a reflexión sobre a complexidade deste tipo de circunstancias na nosa sociedade.

“Sapos e sereas” é o relato cunha estrutura novelesca máis ambiciosa, unha historia de amores e rancores, de idilios e vilanías que confronta o universo lendario das sereas co romanticismo fidalgo dos namoradeiros mozos nobres, creando un bucle de mundos que acaba por se converter nun espello das máis intensas paixóns humanas, nas que o rancor e, sobre todo, a vinganza devoran unha trama de feras traizóns.

O “Epílogo” que dá cabo ao libro non é propiamente tanto un conto coma unha sorte de manifesto ou invocación feminista, que reclama a estirpe das mulleres históricas que foron incomprendidas ou terxiversadas (Eva, Xudit, María Magdalena) para advertir ás mulleres actuais de que esa “herdanza” e o seu coñecemento ten de preparar a todas e cada unha para “saber que cando xa non teñas idade para os contos, cando xa teñas descuberto que os sapos non se bican, que os sapos só se tragan e que non é unha tarefa agradable, xa estarás preparada”.

Poderosa imaxinación, tempero narrativo, sensibilidade social e compromiso xenérico son algúns dos piares que sosteñen estes Sapos e sereas cos que Ana Cabaleiro desembarca con tan bo pé no eido da ficción en prosa. Que tras destas estimulantes historias veñan moitas outras e que nos deixen sempre tan feliz saibo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 9-7-2017]

Portugal e Galicia en Guilherme de Almeida

“A rua que eu imagino, desde menino, para o meu destino/ pequenino/ é uma rua de poeta, reta, quieta, discreta,/ direita, estreita, bem feita, perfeita/ com pregões matinais de jornais, aventais nos portais, animais e/ varais nos quintais”. Quen así cantou procurando unha paisaxe urbana para o corazón foi o gran poeta brasileiro Guilherme de Almeida no seu libro Você (1931).

O escritor tivo unha vida plena, chea de recoñecementos, e deixounos unha obra extensa que ocupa sete volumes de poesía completa. Foi, que dúbida cabe, un xenio da escrita e no seu São Paulo natal e en todo Brasil é un clásico lido e relido, admirado e idolatrado.

Nacera en Campinas en 1890 e morreu en São Paulo en 1969, onde, dende hai case catro décadas, existe unha Casa Museo que leva o seu nome e que constitúe un auténtico centro de peregrinación para todos os amantes da poesía e e a arte.

Avogado, xornalista, crítico de cine, poeta, ensaísta e tradutor, Guilherme de Almeida foi tamén un cidadán comprometido e solidario, que tivo problemas co réxime do seu país ao significarse como combatente na Revolução Constitucionalista de 1932, que pretendeu derrocar o goberno de Getúlio Vargas e instaurar unha Assembleia Nacional Constituinte. Os sublevados non conseguiron o que procuraban e o resultado foi que Guilherme de Almeida, logo dunha breve estancia no cárcere, tivo que marchar ao exilio, indo parar a Portugal.

Xustamente a súa estancia por terras lusas é a substancia que alimenta o volume de prosas O meu Portugal, un texto de referencia que contén algunhas das crónicas máis fermosas e penetrantes da idiosincrasia e a xeografía lusitanas. Os bairros e lojas, as velhas casas fidalgas e o gótico desfalecente de Lisboa; as señoriais Sintra e O Estoril; o emblemático túmulo de Dom Dinis; o fascinio do fado e o carnaval lisboeta; os autos de Gil Vicente, a feira da Ladra e aínda as estradas portuguesas son outros tantos recantos vivenciados que Guilherme de Almeida inmortalizou nestas súas “crónicas do desterro”, como a el lle gustaba chamalas.

Pois ben, no comezo daquela primavera de 1933 o paulista viaxou a Galicia. Visitou Vigo e Compostela, tamén outros lugares. E nesas súas visitas coñeceu e trabou amizade con Castelao, Maside, Colmeiro e Paz-Andrade, entre outros. A camaradería entre eles durou toda a vida, ata o punto de que, cando o último publicou Sementeira do vento na colección Salnés de Galaxia en 1968, o libro apareceu prologado por unha “carta-prefacio” de Guilherme de Almeida, quen na portada era recoñecido como o “Príncipe dos Poetas do Brasil”. O seu texto figura datado a fins de 1967 e nel saúda fraternalmente a “milagrosa Poesía” do escritor pontevedrés.

Fica constancia desta galegofilia de Guilherme de Almeida na revista Nós, onde se lle transcribiu a palestra “Galizza, pátria da canção”; na súa pertenza honorífica ao Seminario de Estudos Galegos; nas memorables páxinas que dedicou á lírica trobadoresca no discurso de ingreso na Academia Brasileira de Letras e na pegada de Martin Codax nalgúns versos do seu poemario Simplicidade (1912-1914); tamén na versión ‘brasileira’ á que acomodou o texto, en edición pentalingüe, do Pranto Matricial (1975) de Paz-Andrade.

O meu Portugal deste gran poeta que tan benquería os galegos acaba de ser publicado polo selo brasileiro Annablume nunha magnífica edición a cargo do profesor Ulisses Infante da Universidade Estadual Paulista e mais a profesora María Isabel Morán Cabanas da Universidade de Santiago. Un traballo impecable que recupera e pon de novo en circulación un texto aparecido hai tres cuartos de século, arroupándoo con documentadas e felices informacións verbo da biobibliografía do escritor, da súa estancia en terras portuguesas e galegas e, xaora, a propósito do fondo e a forma destas crónicas lusas.

Quen queira un guieiro diferente para viaxar ata as terras irmás do Sur pode facerse con este O meu Portugal na tenda virtual da editora (http://www.annablume.com.br/). Descubrirá unha visión diferente e ben profunda da ánima do país ultramiñoto na verba, vibrante, dun dos mellores poetas da lusofonía ou galeguía. Porque unha cousa é ver e outra reparar, xa se sabe, e a ollada dun poeta como Guilherme de Almeida revela e ilumina a realidade.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 26-3-2017]

Manuel María narrador

o xornaleiroManuel María é dos poetas referenciais da literatura galega da pasada centuria. A súa abondosa produción neste xénero e a gran popularidade que adquiriu coa musicalización dalgún dos seus versos fixeron del un autor de perpetua actualidade, que acompañou coa súa palabra varias xeracións ao longo de máis de medio século de intenso labor creativo.

Mais o que talvez non se salienta tanto ―e debería― é a importancia que tivo noutros eidos, como a escrita teatral, o ensaio e o xornalismo e, sobre todo, a narrativa, xénero este no que desenvolveu un amplo quefacer durante máis de catro décadas.

Deixando á parte as prosas infantoxuvenís e algún relato solto que publicou nos anos noventa, o groso da súa obra narrativa concéntrase nun período de vinte anos, que vai dende os comezos dos cincuenta ata os anos inmediatamente anteriores á chegada da Democracia. Neste tempo apareceron catro historias no volume colectivo Presencia de Curros y Dª Emilia (1951) ás que sumou outras tres para compor Contos en cuarto crecente (1952). Logo viñeron outros dous relatos longos dados á luz en Grial en 1965 e 1966 e, finalmente, o libro O xornaleiro e sete testemuñas máis (1971).

Na Posguerra a narrativa galega triangulou en tres vértices: a prosa realista, a fantástica e o cambio de ritmo que achegou a chamada Nova Narrativa Galega. A escrita de Manuel María responde, en maior ou menor medida, dependendo dos casos, a algunha destas tendencias. Mesmo por veces hibridou nalgún libro varias ou todas elas. Por tanto, o de Outeiro de Rei foi un narrador do seu tempo, sensible ás modulacións literarias que naquela altura se conformaron.

En síntese, poden distinguirse tres etapas no Manuel María narrador: unha primeira que iría dende os inicios en 1951 ata andados os anos sesenta; unha segunda que coincide cos comezos dos setenta e unha derradeira etapa con historias aparecidas nos noventa.

contos en cuarto crecenteO Manuel María narrador de primeira hora concrétase nos Contos en cuarto crecente e mais nos relatos longos “As augas van caudales” e “Os alugados”. Os textos do libro comparten un mesmo gusto pola prosa de filiación poética, as descricións paisaxísticas, a presentación de amores románticos e, en xeral, un tecido reflexivo puramente adolescente, sempre a debaterse entre a madureza da dúbida existencial e a inxenuidade xuvenil. Da súa parte, as historias da revista ancoran máis na reflexión filosófica e a crítica social, non estando exentas dun marcado telurismo e mesmo dun descritivismo en ocasións etnográfico.

Consonte á profusa produción poética socialrealista e patriótica das décadas dos cincuenta e sesenta, Manuel María practicou en O xornaleiro e sete testemuñas máis e Kricoi, Fanoi e Don Lobonís unha escrita que se caracteriza pola decidida vocación de compromiso e denuncia social, o que concorda co forte activismo político que o chairego desenvolveu nese tempo. Alén diso, estes relatos zumegan tamén un intenso lirismo, o que converte moitas das súas pasaxes máis descritivas en verdadeiros poemas en prosa, rebordantes de metáforas, símiles, anáforas e cadencias fonosimbólicas.

A última etapa, a dos anos noventa, rexistra tres textos breves: a Novena a Santa Isabel (1995) ―unha prosa de difícil adscrición, que resulta ser unha singular recreación do novenario canónico relixioso pero con adicións de pequenos relatos ficticios de milagres obrados por Santa Isabel no seu Outeiro de Rei natal―; o conto “O milagre de Santiago Apóstolo que non figura no Códex Calixtino” ―onde se xoga, novamente, co relixioso e mais co lendario― e a historia “Discurso de ingreso nunha das reais academias galegas do numerario electo M.H.V. que trata de un dos sucesos máis memorábeis acontecido na histórica e ben amada vila de Outeiro de Rei da Terra Cha”, de título abondo descritivo, puro sarcasmo e polarización política.

kricoiEn conclusión, pode afirmarse que a obra narrativa do autor é unha faceta de relevo no conxunto da súa escrita, pois ofrece unha variedade de fórmulas ben estesa na que predominan temas como o amor, o universo da infancia, a comuñón do ser humano cunha paisaxe e unha terra vitais e, ante todo, o compromiso social, adapte este os subtemas concretos do mundo da emigración, da crítica ao caciquismo ou de calquera outro abuso de poder. Canto á técnica, as preferencias pasan polo acusado lirismo, o gusto pola prosopopea e a fábula e mais o emprego do recurso epistolar. E por remate, salienta tamén o autobiografismo que percorre e informa moitas das súas historias, cheas de elementos reais ficcionados ou, por veces, reproducidos máis testemuñalmente, elementos todos que confirman o interese do Manuel María narrador.

[El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de ArousaDiario de Bergantiños, 17-5-2016]

Espectros

espectrosEdward Bulwer-Lytton (Londres, 1803-Torquay, 1873) é un claro exemplo do ben voluble e inconstante que a deusa Fortuna pode chegar a ser cos escritores. No seu tempo, gozou de extraordinaria fama e, xunto a Thackeray e o propio Dickens, contouse entre os autores máis populares tanto no Reino Unido coma fóra del. Hoxe apenas se lembramos del Os derradeiros días de Pompeia (1834), novela histórica que aínda segue léndose e reeditándose.

Ende mal, ben pouco se sabe do seu labor poético e teatral e tende a esquecerse que foi un precursor da ciencia ficción en relatos como Vril: o poder da raza futura (1871), que escribiu notables relatos de terror como Zanoni (1842) ou Unha estraña historia (1862) e mesmo meritorias narracións costumistas como Pelham (1828). A el debemos, amais, sentenzas que se popularizaron en toda parte, como a arquifamosa “o tempo é ouro”, “a pluma é máis forte que a espada” e o tópico literario “era unha escura e tormentosa noite”, que incluíron nos seus textos autores como a clásica da literatura de ficción científica Madeleine L’Engle’s ou todo un Edgar Allan Poe.

Vén a conto o que escribo porque acaba de aparecer a que coido é a primeira tradución ao galego dun libro de Bulwer-Lytton. Trátase de The Haunted and the Haunters; or, The House and the Brain, narración publicada por vez primeira no Blackwood’s Magazine en agosto de 1859 que agora ve a luz na colección Vólvense os paxaros contra as escopetas, un selo de Hugin e Munin no que foi vertida baixo o título O enfeitizado e os feiticeiros ou A casa e o cerebro por Alejandro Tobar.

Considerada por moitos como unha ghost story modélica, a trama de A casa e o cerebro ten todos os ingredientes para cativar o lector: emocións intensas, atmosferas de pesadelo, terror psicolóxico e incontrolado pánico ante a incógnita do que ha de sobrevir.

A casa e o cerebroA escusa narrativa resulta tamén do máis suxestiva: o protagonista da historia, un cabaleiro inglés especialmente interesado nos sucesos paranormais, escoita falar dunha casa encantada e decide pasar nela uns días para tratar de desvelar o que alí sucede. Durante a súa estancia descubrirá que, no pasado, a casa foi escenario dunhas mortes terribles e que unha presenza maligna que atravesa o tempo semella estar detrás de tanta actividade sobrenatural.

A meu ver, é na progresión desta historia de suspense témero onde se atopa o máis logrado da narración, que perde forza naquelas partes nas que a acción fica en relanzo polos excursos reflexivos que o narrador calza para tentar explicar racionalmente o insólito dos feitos que está a experimentar. Neste sentido, o repaso ás prácticas e crenzas vinculadas ao mesmerismo, o hipnotismo e o espiritismo en xeral acaba por enfastiar. Este feito, unido a unha estilística por veces abondo manierista, explica que desta obra H. P. Lovecraft escribise no ensaio O horror sobrenatural na literatura (1927) que estaba contada con “un certo e estraño encanto”, o que a facía dela “un dos mellores relatos sobre casas encantadas”, mais tamén que non deixase de apuntar que propendía á “retórica pomposa e ao romanticismo vacuo”.

O vágado que esperta a realidade espectral e alucinatoria desta novela curta desacouga ao tempo que desafía a curiosidade de quen a le, confirmando o acerto da súa escrita e a pertinencia desta coidada tradución de Alejandro Tobar, a través da cal o público galego poderá, dende xa, achegarse ao refinado mundo vitoriano que recrea Bulwer-Lytton, sempre a abalar entre o rigor científico e a admiración polo esotérico e ocultista que tan ben reflicte A casa e o cerebro.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 26-6-2016]