Valente último

Nordesía (Valente vital, 25-2-2018)Dei no seu día noticia da aparición do primeiro volume da serie Valente vital, unha publicación da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética da USC que analizaba a biografía literaria do grande escritor ourensán. Aquel libro inicial repasaba a infancia e mocidade galegas do autor, a súa estancia como estudante universitario en Madrid e a súa presenza como profesor na Universidade de Oxford. Tempo despois dei conta do xurdimento do segundo volume da serie, centrado nesa ocasión na súa andaina literaria mentres era funcionario tradutor de diversos organismos internacionais tanto en Xenebra coma en París e tamén nas súas vivencias na Alta Savoia.

Pois ben, complétase agora a serie coordinada por Claudio Rodríguez Fer co terzo volume de Valente vital, desta volta cun subtítulo parentético que guía sen perda: Magreb, Israel, Almería.

Son xusto estes tres espazos percorridos polo poeta e, nalgún caso, domicilio de seu os que serven de epicentro para a análise dos seus últimos anos. Consecuentemente, a obra subdivídese en tres grandes capítulos analíticos, nos que se vai dando conta de aspectos que teñen que ver coas viaxes e vivencias do autor neses lugares e tamén coa asunción e posprocesado das súas culturas na súa escrita.

En “Del Magreb a Israel: Semillas semitas” é o editor da obra, o profesor Rodríguez Fer, quen se ocupa da querenza arabista dende novo do poeta, así como das súas múltiples viaxes a Marrocos e Tunisia e tamén da súa simpatía pola cultura xudaica e as súas visitas a Israel.

Pola súa banda, o estudoso Manuel Fernández Rodríguez analiza en “Las vías de la cábala al sufismo: Dos movimientos, una quietud” o moi complexo e vizoso mundo espiritual que imbuíu a escrita de Valente, chea de símbolos e ritos, de tradicións e estratos culturais que remiten, unha e outra vez, á cábala e o sufismo, así como ao Sefarad e o seu legado.

Valente vital (Magreb, Israel, Almería)Rematando o libro disponse o traballo de Fernando García Lara, profesor almeriense que se ocupa, precisamente, da etapa levantina do poeta en “Almería 1985-2000”. Na rememoración destes derradeiros anos evócase a súa radicación naquelas terras, o coñecemento da cultura andaluza en xeral e da flamenca en particular e as diferentes pegadas que ese mundo foi deixando na súa produción. Por xunto, estas tres longas e moi documentadas análises do máximo rigor académico fornecen un volume de case medio milleiro de páxinas, que dá cabo a unha serie definitiva para a biografía literaria dun dos máis destacados poetas do XX, amais senlleiro ensaísta, tradutor e prosista.

Cómpre, pois, saudar con aplauso este Valente vital (Magreb, Israel, Almería) editado por Claudio Rodríguez Fer, director da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética da Universidade de Santiago, institución que dá á luz a obra co primor que nos ten acostumados o seu Servizo de Publicacións, quen ofrece aquí unha coidadísima edición en tea, recuberta por unha elegante camisa que incorpora a reprodución dun cadro da excelente pintora almeriense Lola Valls, El vuelo y la sombra.

Valente dedicou un fermoso poema a Rosalía. Nel deixou dito: “Se fue en el viento, volvió en el aire./ Le abrí en mi casa la puerta grande./ Se fue en el viento. Quedé anhelante./ Se fue en el viento, volvió en el aire./ Me llevó adonde no había nadie./ Se fue en el viento, quedó en mi sangre./ Volvió en el aire.” Tamén o de Ourense regresa agora no ar, na límpida membrana do vento dos que o len e o devocionan, profundando no sentido último dos seus textos. Leámolos, pois da súa man entraremos pola porta grande da casa do poeta.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 25-2-2018]

Advertisements

Vendaval desatado

Nordesía (Daniel Salgado, 18-2-2018)A poética de Daniel Salgado está argamasada con metralla abonda para perfurar as acomodadas conciencias burguesas, mais tamén non desapide da estraña flor da melancolía, esa que procura a beleza escintilante no medio do caos máis absoluto.

O gran rexeitamento/Flores para Albert Ayler, o seu máis recente poemario, de dúplice e revelador título, é un bo exemplo desa conxunción de pólvora e magnolias herdada.

Dunha parte, o total refusamento preconizado por Marcuse, sempre a prol da(s) liberación(s) todas. Doutra banda, os harmónicos de Ayler, free jazz en estado puro a crear melodías de inusual fermosura, sempre contracorrente.

Deixei escrito cando me referín a anteriores poemarios do monterrosino que hai nel unha constante tensión da linguaxe, un cuestionarse os límites do que pode chegar a dicirse e, asemade, unha correspondencia especular entre ese ir elastizando os lindes do comunicable e a capacidade para a hermenéutica do social entrópico. Os versos de Salgado son, nese sentido, un percutir nas membranas máis sensibles da ética, da necesaria demanda de xustiza, equidade e solidariedade.

Esa vocación de imprescindible denuncia vai acompañada aquí dunha estética rítmica, con poemas mantra, salmodia que itera conceptos definitorios para crear unha sinfonía particular, libérrima, onde os retrousos son trallazos letais e os versos se vernizan dunha dicción de sístoles e diástoles ben xenuína.

O gran rexeitamentoTal dicir das lacras do establishment ten como banda sonora o pretérito de vangarda do incomparable Ayler, que ve como as pantasmas, espíritos e campás da súa música son aquí presenzas significativas. Deste xeito, cando “sopra o aire do lobo/ o metal retórcese” e o saxo tenor do de Ohio consegue que lembremos que “a beleza insiste/ transita/ entre estruturas que colapsan”. Todo gravita sobre nós e “as pantasmas non se aparecen/ desfilan/ tremen ao fondo dos espellos/ como restos de liberación/ como cinza/ sobre as rosas”. Porque “a lóxica é o desequilibrio/ a lóxica das cousas é o desequilibrio” e cómpre camiñar cara á “detonación que esfarela/ esta organización das cousas” e, sobre todo, non esquecer xamais que a derrota das hostes occidentais “é a causa sagrada/ o perigo/ a revolta dos escravos/ o final da dinastía/ o inicio da liberdade” e, por iso, o poemario remata cando “as árbores caen/ as árbores caen”.

Con citas das “Vaguedás” das Follas novas rosalianas (“¡Paz, paz,/ ti es mentira!”) e do Funk lore do afroamericano Amiri Baraka (“Cando Albert regresou da/ tumba, non tiña saxofón”) este O gran rexeitamento/Flores para Albert Ayler é unha magnífica plaquette de Daniel Salgado coa que afirma a súa andaina a colección Pan de Abella de Apiario Editora, principiada co non menos memorable Auga a través de Dores Tembras.

Poesía de impacto, desafiante, escrita rebelde con causa, esferas lírico-musicais tanxentes que confirman que “ningún espello resiste semellante ataque/ o vendaval desatado/ que esnaquiza todo brillo”. Aí o está o nadir irradiante da deontoloxía Salgado, un clamor revolucionario imposible de silenciar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-2-2018]

O toque Casal

Nordesía (Uxía Casal, 11-2-2018)O tempo é un xuíz literario implacable. Por veces acontece que un libro que xorde na escena cultural nun determinado momento é valorado nun sentido que non se corresponde cos seus méritos e só co pasar dos anos esa percepción muda e se recalibra. Noutras ocasións ese primeiro xuízo confírmase tempo despois, o que valida a intuición certa desa valoración inicial. Isto último é o que experimentei coa relectura de Saturno tamén é deus, o volume de contos de Uxía Casal que saudei positivamente hai agora vinte anos e que volve publicarse revisado e aumentado.

Cando en 1998 apareceran publicados os relatos de Casal salientara xa algúns elementos significativos tanto no temático coma no estilístico que coido seguen a ter plena validez para a comprensión do seu territorio narrativo: a omnipresenza do reino de Hades e da morte como fin presentida ou sino irrenunciable que asexa tras cada pequeno suceso; a estrutura circular do libro, onde o primeiro relato (“Accidente”) enlaza a súa trama co derradeiro (“¿Por que non queren escoitarme?”) a modo de continuum narrativo, ciclo ou espiral de eterno retorno diexético; a crueza do azar tráxico no que se ven inmersos non poucos dos personaxes destas historias; e, sobre todo o extremo neboento, o territorio inexplorado do Alén que agarda por nós en cada relanzo destas páxinas, por veces de gore insinuado e flashes tremendistas e sempre espello dun fluír vital que non se explica sen a morte, fronteira derradeira que pode chegar a nós en circunstancias perfectamente absurdas, absolutamente truculentas e rematadamente imprevisibles.

00106523321286____1__640x640

Recunco hoxe, dúas décadas despois, nesa favorable consideración de Saturno tamén é deus como obra de intrigas ben labradas e relatos que incorporan e reversionan moito da mellor tradición contística de supense galega e internacional, dende Dieste a Poe, de Fole a Lovecraft, con acenos tamén ben visibles ao cinema deste xénero (velaí un relato tan hitchcokiano como “Gaivotas no interior”).

O terror psicolóxico e o pavor monstruoso e letal que nimba as historias deste libro comparece igualmente en “O pequeno Mario”, o conto que engade como novidade esta nova edición do libro de Casal, no seu día editado por Galaxia e agora impreso baixo o selo da división Alcaián de Urco Editora.

Formulei hai dúas décadas un desexo para este Saturno tamén é deus: que os ventos do cosmos literario lle fosen favorables como manual de apocalipses e desconcertos varios, viaxeiro cometa ao que cumpriría vixiar en futuras rotacións. Idéntico favorable augurio quero expresar nesta ocasión, convencido de que a escrita de Uxía Casal resiste e mesmo mellora co pasar dos anos e que hai nela unha voz de interese merecente de coñecerse e recoñecerse. Oxalá os auspicios nos traian esa alegría, pois o ‘touch’ da demiurga Casal tamén ten o seu aquel divino.

[‘El Ideal Gallego’ e ‘Diario de Ferrol’, 11-2-2018]

Narrativa transxénica

Nordesía (Manuel Darriba, 4-2-2018)Ler a Manuel Darriba é como botar a correr por unha autoestrada na que tras túa arden montes de laparadas e o chan vai derrubándose a medida que avanzas. Nada é seguro. Todo é múltiple, cambiante, borroso e onírico, como nunha sorte de pesadelo de eterno retorno ao que un Morfeo perverso nos tivese condenado.

O escritor sarriao leva anos depurando a súa obra, esencializando os procesos de construción, codificación e transcategorización, esfarelando as barreiras xenéricas, amalgamando fórmulas e adelgazando o discurso para tirar toda a polpa do esquelete e ver brillar o fósforo da medula en puro.

Con Branco (2009) fíxonos abanear con estordegadas de prosa cortante, profundando nunha vía creativa que en O bosque é grande e profundo (2013) se afianzou nun dicir apositivo e paratáctico para espellar a agonía dun mundo que se esboroa e onde a violencia é unha lei da selva inexorable.

Esa mesma pulsión da inminencia do desastre, da latencia xorda do caos que nos rodea vaporiza todo Elefante (2018), o seu novo libro de relatos, un leito de faquir para intelixencias acomodaticias, desafío lector de intensidade tal que extenuará a máis dun.

Seis historias. Dous relatos longos, case que novelas curtas, e catro minirrelatos. Todos converxentes na súa textura simbólica, no seu alentar filosófico, na súa apertura significante que se presta a interpretacións diversas e complementarias.

“Elefante”, a historia coa que se abre o libro e que serve para o titular no seu conxunto, é un relato alegórico, unha revisión das estratexias do poder, da perfidia na creación de imagos que consigan imantar e conmover as masas para as domear e, tamén si, dos resortes da resistencia, das fírgoas da disidencia e o contrapoder. Unha narración na que as reflexións sobre o Tempo, o real, o icónico e a(s) linguaxe(s) se entremesturan tecendo un mesto tapiz ontolóxico e epistemolóxico.

ElefanteNon menor ambición parabólica amosa “Os urot’oki”, debuxo dunha sociedade imaxinaria que vive na tensión dialéctica das esencias da tradición e a mestizaxe co foráneo, na loita entre o habitus herdado e a anulación das vellas formas no imparable hibridar social, pero, sobre todo, unha trama que sostén unha alegoría política en clave identitaria, na que o papel decisivo da oralidade, do idioma e do capital poético serven para deslizar fondas interrogantes sobre o noso país.

Máis breves, pero non por iso menos intensas, “Pel de serpe”, “O viaxeiro”, “A selva” e mais “Autovía” compoñen un mosaico de historias nas que os personaxes defrontan os seus temores, as súas inseguridades e incertezas, as súas batallas interiores e mesmo o desconcerto máis absoluto para (re)construírse e tentar atopar o sentido ás súas vidas.

Por xunto, esta media ducia de narracións constitúe un acabado exemplo de escrita transxenérica, prosas tramadas de fluído poético, relatos de ollar fílmico e textura oracular nas que as fronteiras entre o real e o soñado, o imaxinario e o lembrado se desdebuxan e confunden e todo resulta infinitamente máis complexo do que parece e, xusto por iso, ben máis diáfano do que aparenta.

No ronsel do mellor Borges ideador de mundos intelectuais, nos ecos do Carver máis inquedante e revelador, coas airexas do máis brutal Faulkner e aínda coa tensión épica dun Conrad ou a lucidez paródica e deconstrutora da escola Joyce, Manuel Darriba en Elefante confirma que a narrativa galega é filla do seu tempo e que hai quen entre nós avanza con paso firme polo novo milenio literario.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-2-2018]

Narrativa extrema

Nordesía (Xina Vega, 28-1-2018)Poucas voces hai hoxe que resulten tan impactantes e reveladoras como a da viguesa Xina Vega. Autora de títulos referenciais para a literatura en lingua galega das últimas décadas ―velaí os imprescindibles Cardume (2007) e Dark Butterfly (2012)―, ingresa agora na narrativa en castelán con Nadie duerme, impecablemente publicado a finais do pasado ano polo selo logroñés Pepitas de calabaza.

Nadie duerme é unha novela de afiadísimo gume dende a súa mesma cuberta, onde unha coitela de barbear anuncia a sinfonía do sangue que circula polas súas páxinas. As avoltas relacións afectivas que se establecen entre os personaxes protagonistas, as grandezas e miserias de Eros, a pulsión irrefreable e tantas veces destrutiva do sexo, os nosos límites e abismos, o terror que precede ao nada, á disolución e a negación absoluta son o territorio polo que pervagan as tres parellas que poboan estas planas na procura da súa identidade, da verdade do seu ser, do eu que os define en relación ao outro, aos outros.

Mais este relato amosa tamén unha transparente instalación social, a denuncia da lacra emigratoria, das penosas condicións do proletariado, o reino do desafiuzamento no que inzan os máis desfavorecidos. E é xustamente neste humus do desposuimento onde cobra sentido a violencia, as violencias que espellan na historia, nomeadamente as de xénero, que aquí encarnan en estupros, vexacións sexuais e episodios de pederastia, entre outros.

Nadie duermeRecollendo os ecos de certo dirty realism, Vega ensaia unha sorte de neotremendismo de xenuíno cuño no que o maltrato nas relacións, as escenas de masoquismo e mesmo de emasculacións configuran un teatro visceral e palpitante do reverso máis brutal que nos habita.

A violencia estética, ética e política que declara Nadie duerme confórmase nunha admirable narración lírica, plena de imaxes poderosas, trenzada cunha prosa de cadencia sonora hipnótica, o que converte esta escrita nun soberbio exercicio estilístico. Se a isto sumamos a moi evidente pegada fílmica que acompaña o relato, entenderase ben por que tantos treitos desta historia nos lembran o herdo de Peckinpah, de Tarantino, dos irmáns Cohen e, sobre todo, de Von Trier, cineastas que non terían dificultades en adaptar as secuencias trementes, rebordantes de violencia xorda ou expresa que aquí son.

Como non podía ser doutra maneira en quen é, tamén si, unha das críticas e investigadoras literarias máis brillantes da súa xeración, hai en Nadie duerme un inmenso caudal de lecturas devorcado, que faísca en citas e homenaxes aos escritores da tradición nosa (aí o está ese Elsinor ventado que nos trae o mellor Cunqueiro, mais tamén a loita contra o naufraxio do “eu tamén navegar” de Xohana Torres, en fin, o instinto lobo de Teresa Moure noutras pasaxes) e doutras latitudes, como o Lorca do que se toma o verso que dá título á obra, o Shakespeare máis témero (o do Titus Andronicus, o do Macbeth) e, por descontado, o Georges Bataille máis salvaxe (recórdese a durísima Historia do ollo), a Elfriede Jelinek máis acerba e a Angélica Liddell de teatro atroz.

Nadie duerme é un ouveo de literatura punk, unha novela ex-céntrica porque desafía o acomodado canon do repertorio, un espéculo que nos devolve as realidades do corpo dende o ollar da muller, que reivindica a carnalidade arrebatada e a sexualidade acendida para normalizalas e, xustamente por iso, desproblematizalas, unha narrativa extrema, implacable e inmisericorde que ha tradear a indiferenza do politicamente correcto para perdurar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 28-1-2018]