A espiral ardente

Nordesía (Xulio L. Valcárcel, 22-4-2018)Teño, de sempre, unha especial consideración polo xénero da summa poética. Que un autor reúna nun volume vinte, trinta, corenta anos de quefacer creativo coido que merece todo o respecto lector, pois o que se ofrece nunha obra así é, en realidade, o traballo dunha vida, o legado dunha andaina literaria á que se entregaron esforzos, ilusións e desvelos mil.

Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017), como o seu propio título anuncia, compila a escrita de Xulio L. Valcárcel dende os seus comezos ata a actualidade á que se suma un inédito. Por tanto, nada máis e nada menos que o labor de catro décadas, o que fala, e ben alto, do coidado e tempo lento co que cociña a súa selecta poética o autor.

A escrita de López Valcárcel iniciase con Véspera do día por volta de 1979, en plena Transición e coa filosofía do grupo Cravo Fondo detrás, pois non en van o poeta foi un dos seus principais animadores naquel Lugo de finais dos setenta, que procuraba novas vías para o verso galego alén do socialrealismo epigonal dos novísimos. Dende aquela ata os nosos días foron sucedéndose alba de auga sonámbula (1983), Solaina da ausencia (1987), O sol entre os dedos (1993), Memoria de agosto (1993), Casa última (2003) e a Melancolía dos corpos (2008), aos que, como se dixo, se engadiu o inédito Límites (2015) e a aparición recente de Outono nos espellos (2017).

Esta Poesía reunida publícase da man de Medulia e o responsable da súa edición é Luciano Rodríguez Gómez, o estudoso que máis veces ten abordado a análise da obra valcarceliana, pois xa con anterioridade o antologara en varias ocasións e comentou en Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017)diversos foros os seus poemarios. Esta bagaxe analítica alimenta a súa reveladora “Introdución”, ampla panorámica na que dá conta da traxectoria do escritor caracterizando, un a un, os seus libros, un traballo que complementa coa extensa bibliografía coa que remata o volume, que non só detalla toda a obra activa do poeta, senón tamén as escolmas e estudos que o tiveron presente.

Toda a obra de López Valcárcel é unha oscilación pendular entre os polos da angustia e o vitalismo. Cando o sentimento habita o verso dorido o poema vólvese laio, saudade, tristura, melancolía, orfandade. Se o inunda a luz todo se volve vibración escintilante, paixón magmática e ledicia e gozo de vivir. Entre medias, as zonas de indefinición, de hibridación e estratificación: dende a escrita máis comprometida e cívica ata o cotidianismo e a evocación amigable, tamén os versos de homenaxe e aqueloutros máis pasaxeiros. Nada substantivo ficou alleo ao seu poetizar e todos os grandes temas da mellor literatura comparecen nas súas páxinas: a procura da identidade, o pasar inexorable do Tempo e as súas cicatrices, o aceno escuro da morte, a pulsión irrefreable de Eros, o regreso incesante ás orixes, o simbolismo da casa matriz, a alegría indescritible da procreación, en fin, a recordación dos devanceiros e mesmo a espada impredicible do destino.

Escribín nalgunha ocasión que López Valcárcel non abandonou endexamais a espiral ardente, as voces habitadas que o guiaron nos escuros padecementos das horas angustiosas, mais tampouco o milagre do naipelo que se abre ao mundo e o amor, sempre salvífico, sempre luminoso. E tamén a casa última, o ónfalos evadido, anulado. Por iso a súa é unha poética de harmonías e proporcións delicadísimas, de sonoridades anoadas aos sememas como volutas de adn. De ben poucos se pode dicir tanto e de menos aínda pode gozarse a través dunha obra completa tan magnificamente editada como esta Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017), un traballo de altura polo que cómpre felicitar a Luciano Rodríguez Gómez, quen nos devolve aquí a máis poderosa voz do poeta repristinada.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol,  22-4-2018]

Advertisements

Vendaval desatado

Nordesía (Daniel Salgado, 18-2-2018)A poética de Daniel Salgado está argamasada con metralla abonda para perfurar as acomodadas conciencias burguesas, mais tamén non desapide da estraña flor da melancolía, esa que procura a beleza escintilante no medio do caos máis absoluto.

O gran rexeitamento/Flores para Albert Ayler, o seu máis recente poemario, de dúplice e revelador título, é un bo exemplo desa conxunción de pólvora e magnolias herdada.

Dunha parte, o total refusamento preconizado por Marcuse, sempre a prol da(s) liberación(s) todas. Doutra banda, os harmónicos de Ayler, free jazz en estado puro a crear melodías de inusual fermosura, sempre contracorrente.

Deixei escrito cando me referín a anteriores poemarios do monterrosino que hai nel unha constante tensión da linguaxe, un cuestionarse os límites do que pode chegar a dicirse e, asemade, unha correspondencia especular entre ese ir elastizando os lindes do comunicable e a capacidade para a hermenéutica do social entrópico. Os versos de Salgado son, nese sentido, un percutir nas membranas máis sensibles da ética, da necesaria demanda de xustiza, equidade e solidariedade.

Esa vocación de imprescindible denuncia vai acompañada aquí dunha estética rítmica, con poemas mantra, salmodia que itera conceptos definitorios para crear unha sinfonía particular, libérrima, onde os retrousos son trallazos letais e os versos se vernizan dunha dicción de sístoles e diástoles ben xenuína.

O gran rexeitamentoTal dicir das lacras do establishment ten como banda sonora o pretérito de vangarda do incomparable Ayler, que ve como as pantasmas, espíritos e campás da súa música son aquí presenzas significativas. Deste xeito, cando “sopra o aire do lobo/ o metal retórcese” e o saxo tenor do de Ohio consegue que lembremos que “a beleza insiste/ transita/ entre estruturas que colapsan”. Todo gravita sobre nós e “as pantasmas non se aparecen/ desfilan/ tremen ao fondo dos espellos/ como restos de liberación/ como cinza/ sobre as rosas”. Porque “a lóxica é o desequilibrio/ a lóxica das cousas é o desequilibrio” e cómpre camiñar cara á “detonación que esfarela/ esta organización das cousas” e, sobre todo, non esquecer xamais que a derrota das hostes occidentais “é a causa sagrada/ o perigo/ a revolta dos escravos/ o final da dinastía/ o inicio da liberdade” e, por iso, o poemario remata cando “as árbores caen/ as árbores caen”.

Con citas das “Vaguedás” das Follas novas rosalianas (“¡Paz, paz,/ ti es mentira!”) e do Funk lore do afroamericano Amiri Baraka (“Cando Albert regresou da/ tumba, non tiña saxofón”) este O gran rexeitamento/Flores para Albert Ayler é unha magnífica plaquette de Daniel Salgado coa que afirma a súa andaina a colección Pan de Abella de Apiario Editora, principiada co non menos memorable Auga a través de Dores Tembras.

Poesía de impacto, desafiante, escrita rebelde con causa, esferas lírico-musicais tanxentes que confirman que “ningún espello resiste semellante ataque/ o vendaval desatado/ que esnaquiza todo brillo”. Aí o está o nadir irradiante da deontoloxía Salgado, un clamor revolucionario imposible de silenciar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-2-2018]

Versos atlánticos

Nordesía (Versos Atlánticos, 21-1-2018)O pobo de Galicia ha estar sempre en débeda coas hospitalarias e acolledoras terras de Cuba. E non só porque foron milleiros e milleiros as galegas e galegos emigrados que atoparon nesta illa un lugar no que recomezar as súas vidas, senón tamén porque boa parte dos nosos máis importantes signos de identidade tiveron a súa nacenza, precisamente, na cidade da Habana.

Alí ondeou por vez primeira a nosa bandeira e estreouse, hai agora cen anos, o noso himno. Alí se asentaron os alicerces da futura Real Academia Galega e publicou Rosalía de Castro Follas novas. Alí se editou El Eco de Galicia, o primeiro periódico da nosa diáspora, e mais A Gaita Gallega, a primeira revista emigrante escrita integramente no noso idioma.

Mais este inmenso legado histórico e cultural que Galicia viu nacer en Cuba, terra de acollida dos emigrantes de noso que promoveron tan bieitas iniciativas, estendeuse a través das xeracións, propiciando un sentimento de irmandade cubano-galega que non só atinxiu os que partiran dende as costas de Galicia cara á illa, senón tamén aqueloutros que, tendo xa nacido do outro lado do Atlántico, sentiron a chamada do sangue e estreitaron lazos de fraternidade coa cultura dos seus devanceiros.

Manuel Álvarez Fuentes é un acabado exemplo desta xinea de cubano-galegos. Nacido na Habana ―nada máis e nada menos que no Hospital Hijas de Galicia―, seu pai, seus avós paternos e mais seu avó materno eran coruñeses, polo que non é de estrañar que medrase como habaneiro entrañado na esencia da galeguidade. Tanto é así que, logo dunha estesa andaina como escritor en castelán, que recentemente lle foi recoñecida co seu ingreso na UNEAC (a prestixiosa Unión de Escritores e Artistas de Cuba que fundara hai medio século Nicolás Guillén), vai agora para dez anos decidiuse a escribir nesoutra lingua coa que sempre conviviu nos ambientes familiares e non só e presentou o poema “Eu teño dúas patrias” a un concurso convocado pola Sociedade Monterroso e Antas de Ulla que gañou. Tras destes viñeron outros versos en galego e outras distincións e tamén o recoñecemento de voces senlleiras como a de Xosé Neira Vilas, quen publicou algún artigo verbo da súa escrita.

Versos de amorAsí pois, Manuel Álvarez Fuentes ten ben merecido o alcume de Bardo da Colectividade Galega co que moitos o coñecen en Cuba, pois non cabe dúbida da súa inequívoca adhesión á memoria, a lingua e o herdo da terra galega, tan vencellada á súa esencia por ser o berce de boa parte dos seus ascendentes. Sobran as razóns, por tanto, para saudar este Versos de amor, loita… e compromiso que agora publica, ampla colectánea que reúne composicións que abalan entre o intimista e o social, onde ten cabida tanto a loa de persoeiros da colectividade galego e/ou cubana como a lembranza de feitos históricos que xunguen ambos os dous pobos.

Convídovos a que saibades máis e mellor de Manuel Álvarez Fuentes a través da documentada biografía que este antepón aos seus versos, complementada polo suxestivo e documentado limiar arredor da súa biobibliografía que asina o profesor Carlos Loureiro Rodríguez e implementada polo capítulo que dedica á especial relación admirativa que o uniu a Xosé Neira Vilas, a quen o libro vai dedicado. E préstame tamén invitarvos a que vos deixedes engadar pola emotividade dos seus poemas, pola vibración íntima e heroica de tantas das súas plásticas imaxes e polo ritmo cadencioso co que vai cosendo as estrofas.

Sexan benvidos, xa que logo, estes Versos de amor, loita… e compromiso de Manuel Álvarez Fuentes publicados por Edicións Fervenza, escrita cubano-galega, semente abrollada da nosa emigración que segue viva nestes versos atlánticos.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 21-1-2018]

A poética do vento

Nordesía (Xulio L. Valcárcel, 24-12-2017)Hai poetas que son como un amor de verán, fugaces pero intensos, que acompañan os días breves de rosas e viño, mais que, chegado o momento, desaparecen nun ronsel de néboa. Mais existen outros que son como un lóstrego escuro da ánima, unha cosedura que vai tradeada ao cos coma un xugo antigo, voces que velan as túas xeiras e son compaña fidel nas horas máis luminosas, nas xornadas máis avesías. Un deses meus poetas de cámara é Xulio L. Valcárcel, melancólico aedo do insondable.

Nestes últimos tempos dúas foron as alegrías que nos trouxo o escritor lugués: a compilación da súa Poesía reunida (1979-2017), de título tan evocador como definitorio: Memoria dos días, formas da levidade, un volume que incorpora un indispensable limiar do profesor e crítico Luciano Rodríguez, con certeza quen con máis constancia ten estudado a obra do autor.

Esta recolleita de todo o seu labor lírico de case corenta anos ofrece a oportunidade de ler por xunto os sete poemarios que ata agora dera á luz (con textos que son xa obras de referencia da nosa escrita das últimas décadas, como Memoria de agosto, A melancolía dos corpos e, sobre todo, Casa última) e, amais, suma ao conxunto o aliciente da adición de dous novos títulos: Límites (2015) e Outono nos espellos (2017), este último, por certo, tamén publicado en edición exenta por Medulia Editorial, obra da que me ha prestar salientar agora algúns trazos.

outono nos espellosAs cinco seccións que compoñen este novo libro de Valcárcel avanzan por vieiros temáticos e estéticos diversos pero complementarios. Namentres os dous primeiros bloques (“Néboa” e “Vento e veleiros. Unha singradura”) teñen no referente mariño a súa espacialización preferente e simbólica, a terceira das tiradas (“Intres”) deita unha ollada rememorativa ao pasado para afirmarse na loita presente, a cuarta das seccións (“Baixo a mesma choiva”) continúa a liña precedente para completala con poemas dedicados e écfrases e a derradeira (“Outono nos espellos”) ancora na mestizaxe creativa.

O resultado de todo o anterior vén confirmar os trazos da poética de Valcárcel que tan ben asentara en entregas anteriores: a nostalxia polas raíces esborroadas e a casa matriz perdida, o laio polo tempo da infancia e mocidade que esvaeu irremisiblemente, a dor pola perda dos seres queridos que se foron, a asunción do implacable pasar do tempo ou a lembranza dos territorios vitais aos que o corazón está atado. Todo, xaora, envolveito nun ar de melancolía que contempla os seres e as cousas, os días e os tránsitos como nun ollar de cámara lenta, cósmico e inaprenhensible, babel de sentimentos e conceptos, de imaxes que bailan vagarosas na retina.

Os poemas crepusculares de Valcárcel déixanse ir na vertixe do verso curto unhas veces e galopan en trote demorado e largacío outras, mais decote crean fisuras irreconciliables entre a sintagmática oracional e a rítmica, obrigando o lector a un exercicio de (re)construción de sentido que ensancha a interpretación do texto.

Ler a Xulio L. Valcárcel neste o Outono nos espellos é aprender que os palacios, os templos, os mausoleos, as pontes, as estradas, os camiños, os museos, os estadios, as cidades ou as bandeiras son realidades pasaxeiras, mais o ar da palabra, a bris da verba fundante ha permanecer mentres o ser humano alente, pois ese vento que nos empurra vén connosco, é parte de nós e sempre estará ao noso carón: “Estiñará a choiva, pero continuará o vento,/ calará o trono pero permanecerá o vento,/ enmudecerán os gritos,/ secarán os océanos, apagaranse os ecos,/ pero seguirá o vento./ Seguirá o vento co seu lamento longo,/ co seu ouveo desesperado./ O vento arrastrando un remuíño de follas tristes/ por unha chaira infinita e desolada./ O vento ouveando só,/ como un can insomne e tráxico,/ ouveando nas tebras, teimudo, perenne, obstinado,/ cando xa ninguén poida escoitalo”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 24-12-2017]

 

O código Xubín

Nordesía (Isaac Xubín, 17-12-2017)A versatilidade é unha das características definitorias do quefacer de Isaac Xubín, quen nos últimos anos ten camiñado igual polos vieiros da narración ca polos da poesía, cultivando tamén a tradución e mesmo o ensaio. Neste seu laborar literario múltiple veu publicado recentemente A cadencia da fractura, obra coa que se fixo acredor do Premio de Poesía Manuel Lueiro Rey.

Da escrita de Xubín teño dito nalgunha ocasión que debuxa unha melancolía combativa, creando un territorio de consciencia escritural plena que reivindica a loita e aborrece a submisión. Velaí como, en non poucos sentidos, os seus versos erguen arpas coma coitelos, unha estética escarlata sempre revolucionaria.

Neste A cadencia da fractura afonda nesas trabes mestras preconfiguradas en anteriores libros. Dáse aquí unha poética da identidade na que o Tempo e o seu pasar teñen moito que dicir, tamén a ancoraxe vital na hora primeira da infancia e a mocidade, pero, sobre todo, o fluír imparable dos anos, metaforizado na presenza dunha sorte de riografía que dedica poemas aos cursos fluviais das cidades nas que viviu ou que visitou, como o Bidasoa, Mosela, Sar e Sarela, An Laoi, Vístula ou Neckar. É un pasar heracliteano, o anuncio da morte como cabo, tamén a asunción de que somos materia de Cronos, reconfigurándonos sempre en tempo real.

Doutra parte, no libro hai tamén unha lúcida reflexión a propósito do xenérico e o relacional e, sobre todo, do concepto de estranxeiría, ese ser fóra da terra de orixe, non do lugar que acolle pero tampouco totalmente daquel do que se está lonxe, producindo unha estrañeza que ten moito que ver con esa procura dunha identidade firme ante o acoro dunha mutabilidade incesante.

a cadencia da fracturaPor descontado, os versos de Xubín convidan igualmente a unha reflexión sobre o fenómeno da escrita e o seus límites, verbo da súa necesidade e funcionalidade, nun repregamento metapoético que é xa un sinal da casa.

De xeito complementario coas anteriores vías de exploración lírica, a obra ten un moito de simbólico-matemático na súa profusión de baleas polo océano da vida, cifras e cálculos que nos gobernan, ríos que se abren á fluencia de seres e circunstancias e gumes de navalla que sangran os días e os soños.

Todo ese repertorio vese aínda enriquecido coa visopoética resultante do diálogo das ilustracións do propio autor cos seus versos, concretando un código icónico-verbal altamente significante que xa ensaiara en anteriores títulos, poño por caso en Con gume de folla húmida.

Tan xenuína escrita é o resultado da converxencia de moitas tradicións das que bebe a formación e devoción do autor, tanto foráneas coma da terra. E velaí como neste A cadencia da fractura son citados moitos autores igual do ámbito hispánico que do resto de Europa e, xaora, tamén da nosa tradición.

A cadencia da fractura é un profundar na sondaxe do pensamento lírico de Xubín, que transcende os límites do rito para cuestionar abertamente os vínculos que conectan mobilidade e violencia, linguaxe e corpo, nun dicir sempre orixinal e revelador.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 17-12-2017]