Banda sonora

Nordesía (Claudio Rodríguez Fer, 15-7-2018)A traxectoria literaria de Claudio Rodríguez Fer é unha das máis intensas e extensas das últimas décadas en Galicia. Máis de medio cento de obras confírmano como un dos estudosos e creadores de máis relevo, con obras que son referenciais tanto no eido da poesía coma no ámbito do ensaio, tendo tamén publicado teatro e narrativa.

De todo este inxente labor, talvez sexa a súa dedicación á poesía a que mellor o define, pois son xa corenta os anos de escrita, tempo longo no que viron luz volumes de verso erótico, triloxías de memoria antifascista, títulos de poesía visual e cinematográfica e incluso outros de xorne viaxeiro e cosmopolita.

A todos os anteriores súmase agora A muller sinfonía, subtitulado ‘Cancioneiro vital’, poemario no que se conxugan os amores e clamores, o erótico e a memoria civil co elemento musical, auténtica trabe mestra desta obra.

A música, as músicas son a cerna das case duascentas páxinas do libro, dividido en catro amplas seccións (“Cantos rodados”, “Ortos sen ocaso”, “Viaxes ao paraíso” e “Materia de mañá”) delimitadas por un prefacio e un posfacio. Un conxunto, cómpre dicilo xa, que amosa nidias e abondosas referencias intertextuais, que conectan a obra con outros títulos anteriores do autor.

O eclecticismo das propostas sonoras a partir das que aquí se poetiza é evidente. A multiplicidade de nomes e estilos explica que por estes versos desfilen Ferré e Cohen, Vysotski e Brassens, Theodorakis e Yupanqui, Vinícius e Stivell, Dylan ou os Rolling, pero tamén Makeba, Mercouri, Parra, Kalsoum, Simone, Baez, Joplin, Smith, Hagen, Nyman, Brown, Gardel, Led Zeppelin ou Brel.

Por tanto, variedade de estilos e de rexistros, de voces e de acordes, espello sempre tanto dos vastos coñecementos musicais do poeta como das súas adhesións harmónicas, pois este A muller sinfonía é, en moitos sentidos, a banda sonora do propio decorrer vital e literario de Rodríguez Fer.

O jazz, a música étnica en xeral e celta en particular, o blues, o pop e o folk, o rock e o heavy e todo tipo de ritmos latinos van permeando polas estrofas, creando ritmos e sonoridades, entrelazando cadencias e sintagmas, notas e figuras retóricas para compor un vigoroso mosaico que ten como fondo toda a música da contemporaneidade.

Dende a cita coa que se inicia o libro (“A quen mellora o mundo con música vital”) ata o dístico de remate (“Baila comigo, amor,/ ata a fin do amor”) un danzar dervixe de vida e experiencia ecoa en concerto, inzándoo todo de melodías e cánticos, polifonía versal que fai do libro un prodixio de solfexo poético.

Este recital sen fin ten a súa plasmación material nas cubertas deseñadas por Ideiagrafica para esta edición, que reproducen dous discos estampados nas tapas, imitantes dos vinilos ata o punto de que sobre deles tamén figuran impresos títulos de poemas tal se o fosen de singles do propio disco, pechando así un círculo de fondo e forma que fai deste libro un poemario tan musical coma integral.

Melómanos e letraferidos están de noraboa. Teñen no presente A muller sinfonía o libreto versal do mellor concerto poético. Un agasallo para regalar e regalarse. O tema do verán e de todo verán, literatura de altura ao mellor compás.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 15-7-2018]

 

Advertisements

Poesía canalla

Nordesía (Fran Alonso, 10-6-2018)Os últimos poemarios infantís dados a coñecer por Fran Alonso confírmano como unha das voces máis modernas e renovadoras neste ámbito. Libros como O meu gato é un poeta (2011) ou Poemas birollos para ler cos ollos (2016) avanzan nunha liña converxente, que ten como norte a mestizaxe da retórica tradicional coas novas fórmulas líricas, proveñan estas do ludismo literario e os xogos verbais ou da poesía visual combinada coa oralidade, un vieiro de experimentación ao que tamén se suman recentes títulos seus de literatura institucionalizada como Poétic@ (2015), libro dixital pioneiro entre nós no eido de poesía electrónica e transmedia.

Nunha dirección parella discorren os Street Poems que agora vén luz, visopoética que ancora por igual na arte da palabra e o poder da imaxe, conxugando nas súas planas o lirismo verbal e o fondo fotográfico para facer camiñar da man versos e iconas da street art.

Deste xeito, polas páxinas do libro circulan composicións poéticas que basculan entre o reflexivo e o evocador, o ético-filosófico e o alegórico, mais sempre co trasfondo da crítica e o compromiso social como ingrediente básico, revestindo toda a escrita dun minio inconformista e contestatario, rebelde e combativo, que non oculta a súa aposta a prol do ecolóxico, o solidario, a equidade de xénero, a igualación social, a defensa dos migrantes e a non discriminación de tipo ningún.

Tan vasto territorio poético concrétase en moldura diversa, que logo adquire a forma de poema flyer como se volve poema parateatral, o mesmo camaleoniza en versos graffiti que metamorfosea en poema slogan, decote, iso si, punxente no ferrete, aceirado na mensaxe denunciatoria ata o punto de rozar, en ocasións, o puro ludibrio da poesía máis canalla.

Polo demais, nestes textos hai tamén espazo para as homenaxes aos grandes do graffiti e toda street art, pero tamén para os nosos Pero Meogo ou Rosalía de Castro, facendo confluír tradicións e ecos que se amalgaman e espellan a orixe diversa das imaxes ás que acompañan, pois cada composición se configura como unha sorte de glosa a partir da fotografía coa que dialoga, sexa esta un simple tag, unha peza ou un mural nunha parede solitaria, no lateral de todo un edificio, nun vagón de tren ou no tronco dunha árbore.

As modulacións verbais destes Street Poems acusan todo tipo de xogos de palabras, dende os anagramas ata os poemas múltiples, e espremen os recursos gráficos para crear caligramas de novo selo, poemas bd ou versos pintada, abundando tamén os poemas propiamente visuais.

Undergrounds, insubmisos e desafiantes, estes Street Poems son textos de intervención que nos lembran que “a poesía é a tensión clandestina/ dun graffiti que irradia verdades”. Porque o escritor sabe que “as palabras poden disparar flores/ para rebentar o corazón das inxustizas” e por iso proclama “son libre porque leo, porque sei, porque coñezo./ Porque penso./ A palabra é a chave da liberdade”.

Lectura que non deixará indiferente, que moito ben ha facer ás mozas e mozos ―tamén aos adultos― que a ela se acheguen e se deixen abanar pola forza gamberra da súas palabras, pola amplitude da súa ollada creativa e a íntima conexión que nela se dá entre imaxe e verba. Street poems de Fran Alonso ou como “a poesía é unha avelaíña/ á procura da luz da vida”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 10-6-2018]

En plenitude

Helena Villar Janeiro, 27-5-2018Con case medio século de andaina literaria tras de si, a traxectoria de Helena Villar Janeiro é unha das máis extensas e intensas do panorama galego das últimas décadas.

Narrativa e ensaio, escrita infantoxuvenil e xornalística, investigación literaria e didáctica da literatura, todo e máis ten feito con ben esta luguesa que é, antes nada e por riba de todo, poeta.

Precisamente aos eidos da lírica pertence o seu máis recente título: Poesía mínima, unha selecta de medio cento de haikus que publica da man de Alvarellos Editora.

Poesía mínima é, en realidade, un poemario visotextual, pois a carón dos haikus Villar Janeiro dispón cadansúa imaxe fotográfica en estreito e complementario diálogo coa composición, que, dalgunha maneira, resulta dunha amplificación simpatética da esencia comunicante que encerra a propia instantánea.

Pois ben, a modulación formal desa esencia lírica adquire a forma de poema tradicional xaponés, de haiku que se adapta á idiosincrasia creativa e antropolóxica galega mais coa observancia dos moldes estróficos orixinais, alternando no tríade os versos de cinco, sete e cinco sílabas respectivamente, mais con liberdade na concreción emotiva, pois aínda que nos poemas de Villar Janeiro é posible detectar certos usos do kigo nipón, a presenza do kireji figura diluída.

Poesía mínimaNo que si hai converxencia é na plasmación nestes versos de toda a forza do abraio e a emoción que condensan os haikus orientais. Nestes poemas, como nos dun Basho, un Onitsura, un Buson ou un Issa, hai unha contemplación epifánica da natureza, unha procura da esencialidade do ser a través dos momentos mínimos ou os espazos en iluminación, unha poética de intres e relanzos que nos van descubrindo o fulgor das estacións, a fugacidade reveladora dos froitos, a expresividade estética do mar e as ribeiras, a soidade e recollemento interiores ascensionais, a ascética da contemplación e, sobre todo, o naturalizado pasar do Tempo e o limes transicional da Morte.

Como selo particular, as roupaxes desta arte oriental adórnanse en Villar Janeiro coa xenerosa presenza dos ecos clásicos. E velaí como “A deusa Xea/ amósanos os peitos/ petrificados” ou, falando da cala, “De tan fermosa,/ puxéronlle os paxaros/ Lámpada de Eros” ou como “A Ave Fénix/ renacida esta tarde,/ que alto voaba!”, mesmo a lembranza de como “A resistencia/ protexe os seus Penates/ do esquecemento”. Un fluír do grecolatino que, noutras ocasións, se transfunde coa tradición de noso, poño por caso, cando “Chega na chuvia/ e sempre sen barqueiro/ nin remador”.

Non quero esquecer unha outra bondade que acompaña esta Poesía mínima: o feito de se presentar en edición trilingüe, con versións en castelán (da propia autora) e inglés (do tradutor e cantautor Paul Baker). Como nun fiel espello, a melancolía que destilan estas luzadas líricas galegas de Villar Janeiro vísanse duplicadas nesoutras dúas linguas, abrindo así o deleite a aqueles que, por instalación natural ou opción, cheguen a esta poética dende outras expresións idiomáticas.

Extrema concentración expresiva, sutileza no dicir e transcendencia no ollar alíanse nestes visopoemas de Helena Villar Janeiro, creadora en plenitude, que fai boa en Poesía mínima a máxima de que menos é máis.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 27-5-2018]

A espiral ardente

Nordesía (Xulio L. Valcárcel, 22-4-2018)Teño, de sempre, unha especial consideración polo xénero da summa poética. Que un autor reúna nun volume vinte, trinta, corenta anos de quefacer creativo coido que merece todo o respecto lector, pois o que se ofrece nunha obra así é, en realidade, o traballo dunha vida, o legado dunha andaina literaria á que se entregaron esforzos, ilusións e desvelos mil.

Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017), como o seu propio título anuncia, compila a escrita de Xulio L. Valcárcel dende os seus comezos ata a actualidade á que se suma un inédito. Por tanto, nada máis e nada menos que o labor de catro décadas, o que fala, e ben alto, do coidado e tempo lento co que cociña a súa selecta poética o autor.

A escrita de López Valcárcel iniciase con Véspera do día por volta de 1979, en plena Transición e coa filosofía do grupo Cravo Fondo detrás, pois non en van o poeta foi un dos seus principais animadores naquel Lugo de finais dos setenta, que procuraba novas vías para o verso galego alén do socialrealismo epigonal dos novísimos. Dende aquela ata os nosos días foron sucedéndose alba de auga sonámbula (1983), Solaina da ausencia (1987), O sol entre os dedos (1993), Memoria de agosto (1993), Casa última (2003) e a Melancolía dos corpos (2008), aos que, como se dixo, se engadiu o inédito Límites (2015) e a aparición recente de Outono nos espellos (2017).

Esta Poesía reunida publícase da man de Medulia e o responsable da súa edición é Luciano Rodríguez Gómez, o estudoso que máis veces ten abordado a análise da obra valcarceliana, pois xa con anterioridade o antologara en varias ocasións e comentou en Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017)diversos foros os seus poemarios. Esta bagaxe analítica alimenta a súa reveladora “Introdución”, ampla panorámica na que dá conta da traxectoria do escritor caracterizando, un a un, os seus libros, un traballo que complementa coa extensa bibliografía coa que remata o volume, que non só detalla toda a obra activa do poeta, senón tamén as escolmas e estudos que o tiveron presente.

Toda a obra de López Valcárcel é unha oscilación pendular entre os polos da angustia e o vitalismo. Cando o sentimento habita o verso dorido o poema vólvese laio, saudade, tristura, melancolía, orfandade. Se o inunda a luz todo se volve vibración escintilante, paixón magmática e ledicia e gozo de vivir. Entre medias, as zonas de indefinición, de hibridación e estratificación: dende a escrita máis comprometida e cívica ata o cotidianismo e a evocación amigable, tamén os versos de homenaxe e aqueloutros máis pasaxeiros. Nada substantivo ficou alleo ao seu poetizar e todos os grandes temas da mellor literatura comparecen nas súas páxinas: a procura da identidade, o pasar inexorable do Tempo e as súas cicatrices, o aceno escuro da morte, a pulsión irrefreable de Eros, o regreso incesante ás orixes, o simbolismo da casa matriz, a alegría indescritible da procreación, en fin, a recordación dos devanceiros e mesmo a espada impredicible do destino.

Escribín nalgunha ocasión que López Valcárcel non abandonou endexamais a espiral ardente, as voces habitadas que o guiaron nos escuros padecementos das horas angustiosas, mais tampouco o milagre do naipelo que se abre ao mundo e o amor, sempre salvífico, sempre luminoso. E tamén a casa última, o ónfalos evadido, anulado. Por iso a súa é unha poética de harmonías e proporcións delicadísimas, de sonoridades anoadas aos sememas como volutas de adn. De ben poucos se pode dicir tanto e de menos aínda pode gozarse a través dunha obra completa tan magnificamente editada como esta Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017), un traballo de altura polo que cómpre felicitar a Luciano Rodríguez Gómez, quen nos devolve aquí a máis poderosa voz do poeta repristinada.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol,  22-4-2018]

Vendaval desatado

Nordesía (Daniel Salgado, 18-2-2018)A poética de Daniel Salgado está argamasada con metralla abonda para perfurar as acomodadas conciencias burguesas, mais tamén non desapide da estraña flor da melancolía, esa que procura a beleza escintilante no medio do caos máis absoluto.

O gran rexeitamento/Flores para Albert Ayler, o seu máis recente poemario, de dúplice e revelador título, é un bo exemplo desa conxunción de pólvora e magnolias herdada.

Dunha parte, o total refusamento preconizado por Marcuse, sempre a prol da(s) liberación(s) todas. Doutra banda, os harmónicos de Ayler, free jazz en estado puro a crear melodías de inusual fermosura, sempre contracorrente.

Deixei escrito cando me referín a anteriores poemarios do monterrosino que hai nel unha constante tensión da linguaxe, un cuestionarse os límites do que pode chegar a dicirse e, asemade, unha correspondencia especular entre ese ir elastizando os lindes do comunicable e a capacidade para a hermenéutica do social entrópico. Os versos de Salgado son, nese sentido, un percutir nas membranas máis sensibles da ética, da necesaria demanda de xustiza, equidade e solidariedade.

Esa vocación de imprescindible denuncia vai acompañada aquí dunha estética rítmica, con poemas mantra, salmodia que itera conceptos definitorios para crear unha sinfonía particular, libérrima, onde os retrousos son trallazos letais e os versos se vernizan dunha dicción de sístoles e diástoles ben xenuína.

O gran rexeitamentoTal dicir das lacras do establishment ten como banda sonora o pretérito de vangarda do incomparable Ayler, que ve como as pantasmas, espíritos e campás da súa música son aquí presenzas significativas. Deste xeito, cando “sopra o aire do lobo/ o metal retórcese” e o saxo tenor do de Ohio consegue que lembremos que “a beleza insiste/ transita/ entre estruturas que colapsan”. Todo gravita sobre nós e “as pantasmas non se aparecen/ desfilan/ tremen ao fondo dos espellos/ como restos de liberación/ como cinza/ sobre as rosas”. Porque “a lóxica é o desequilibrio/ a lóxica das cousas é o desequilibrio” e cómpre camiñar cara á “detonación que esfarela/ esta organización das cousas” e, sobre todo, non esquecer xamais que a derrota das hostes occidentais “é a causa sagrada/ o perigo/ a revolta dos escravos/ o final da dinastía/ o inicio da liberdade” e, por iso, o poemario remata cando “as árbores caen/ as árbores caen”.

Con citas das “Vaguedás” das Follas novas rosalianas (“¡Paz, paz,/ ti es mentira!”) e do Funk lore do afroamericano Amiri Baraka (“Cando Albert regresou da/ tumba, non tiña saxofón”) este O gran rexeitamento/Flores para Albert Ayler é unha magnífica plaquette de Daniel Salgado coa que afirma a súa andaina a colección Pan de Abella de Apiario Editora, principiada co non menos memorable Auga a través de Dores Tembras.

Poesía de impacto, desafiante, escrita rebelde con causa, esferas lírico-musicais tanxentes que confirman que “ningún espello resiste semellante ataque/ o vendaval desatado/ que esnaquiza todo brillo”. Aí o está o nadir irradiante da deontoloxía Salgado, un clamor revolucionario imposible de silenciar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-2-2018]