Poética descarnada

Levo anos acompañándome da escrita de Diana Varela Puñal. Descubrina naquel seu inicial Fíos (2008), mais non foi ata o poderoso Animal abismo (2010) que comecei a comentar a súa poética, o que fixen logo coas súas incursións no eido da literatura infantoxuvenil, como en As trovas de Midas (2011), tamén coa suxestiva contística de Fin de Festa (2015) e préstame volver facer agora co seu máis recente poemario, Non, amor, publicado polo selo Medulia, sempre de interese nos títulos que dá a coñecer.

Os versos de Varela Puñal vólvense aquí máis dramáticos se cabe que en anteriores entregas. Hai en todo o libro un nubeiro desenganado que gravita sobre as verbas, aceirándoas na visión descarnada da realidade, non sempre amable.

Os poemas, longos, discursivos, presentan unha estrutura alternante que vai cosendo treitos versais nos que a voz lírica verte os seus pensamentos perante a contemplación duns nenos a xogar nun areal e outros treitos nos que as composicións se retrotraen ao pasado, ben da propia infancia e mocidade, ben de diversos momentos da andaina adulta, mais sempre pa(i)rando neses intersticios de fractura, nos momentos de crise, pasos traumáticos ou epifanías tristurentas que nos ensinan o complexo e difícil da vida.

Especial relevo adquire o diálogo coa finitude, a asunción de ser animais para a morte e o vínculo especial e grave que con ela nos ata. Dende a súa sombra, todo o noso vivir é reinterpretado, o Tempo cobra sentido e tamén os días andados, que aquí teñen, por veces, un aquel de ladaíña saudosa ou inevitable tempus fugit.

A poética de Varela é dunha dicción arestada, nada amable, que arrisca na forma e nas imaxes e expresa con contundencia un magmático universo interior, cheo de erupcións volcánicas, mais tamén de envisas contemplacións para compensar.

Este Non, amor vai precedido dun longo prólogo da autora. É imprescindible a súa lectura. Do contrario será imposible penetrar no seu territorio creativo con garantías de éxito. Nestas páxinas ofrece moitas das claves para ben interpretar o sentido dos versos, a agonía que neles late e a denuncia dolorosa que anuncian. Prosa de fondo alento reflexivo, case filosófica en ocasións, que é, abofé, outra achega de valor do libro.

Mais, por se todo o anterior non abondase, Non, amor é máis que un intenso poemario. É tamén un libro-dvd, pois os textos que poden lerse nas súas planas ofrécense ademais nunha versión sonora recitados pola propia autora, o que posibilita unha lectura alternativa, engadindo todo un caudal de significados suplementarios mercé ao pausado, entoación e ritmos cos que Varela Puñal arroupa o seu exercicio rapsodo, pois xustamente a preponderancia da dimensión musical é unha das constantes na poética desta coruñesa.

O desgarro vital, os silencios que habitamos, a memoria melancólica do que esvae, tamén a afirmación diante do ineludible final son referencias axiais neste Non, amor, co que Diana Varela Puñal confirma a plenitude da súa voz, para ledicia dos que hai tempo a lemos e os que de seguro comezarán agora a facelo.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 8-10-2017]

Ut pictura poiesis

Vella coma o mundo é a íntima relación que vencella Poesía e Pintura. Saben disto, e con fondura, o escritor Antonio García Teijeiro e mais o artista Xulio García Rivas, autores de Poesía cromática, a beleza feita edición que tira do prelo Belagua, un selo que conta por tesouros os libros que publica.

Poesía cromática ten na súa singular nacenza a razón da poderosa maxia que desprega: en catro tardes entre o verán do 2014 e a primavera do 2015 ambos os dous creadores encerráronse en andares contiguos dun mesmo edificio para pintar e escribir, inicialmente sen saber un o que o outro facía, logo creando o poema ou trazando imaxes no papel a partir do que o compañeiro suxería na súa pintura, no seu verso.

O resultado foi este libro que reúne unha corentena de poemas e outras tantas ilustracións nunha fantástica edición da que se tiraron apenas dous centos de exemplares numerados e asinados polos autores e que constitúe, a non dubidalo, unha peza de coleccionista.

Para aquel lector máis posuído polo espírito sommelier engadirei que o volume foi deseñado por Iolanda Cox, que os interiores contan con papel de alta gramaxe en cor óso e que o exterior ofrece un cartoné azulado de finísimo remate, pois foron coidados con moito meco tipografías e disposicións gráficas.

Alén do xa apuntado, o volume, suma reproducións a toda cor das ilustracións e os poemas manuscritos e conta cun excepcional prólogo da poeta Eva Veiga, unha marabilla de lucidez que ilumina as trabes mestras que sosteñen a arquitectura creativa de García Teijeiro e García Rivas.

Versos inzados de referencias musicais, imaxes que estouran en cores, poemas de lirismo esencializado, pinturas nas que a acuarela debuxa os soños, palabras para nomear o sentir, debuxos que esvaecen e proxectan os contornos, letras que son a crónica sinestésica da luz e a sombra. Todo amalgama neste libro que confirma os sinais de identidade das poéticas dos dous creadores, parella artística que ten colaborado xa en obras anteriores e que conxuga no diálogo e na implementación cruzada das súas creaturas o natural do seu espazo significante, que asenta na tradición horaciana do ut pictura poiesis.

Navegar por estas páxinas trae o recendo dos “remoles acendidos”, dos bancos interminables dun imaxinario “océano de bolboretas” e todas as “palabras que nacen/ e dormen nos muros”. Por descontado, tamén as “fendas de luz”, os puntos cegos e os abeiros esquivos, porque no mergullar do eu un procura os “lindeiros da memoria”, as “esencias do pasado” coas que establecer a “conta atrás/ do futuro”.

Presenzas, orfandades e devezos. Oráculo co que se guiar nos profundos. Híbrido plástico-lírico dos dous García que para contento dos ollos e das mentes se dá nesta Poesía cromática, arca das belezas coas que ver lendo e ler contemplando, unha alfaia coa que moito paga a pena facerse.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 17-9-2017]

A alma en pé

Leo Para que eu beba de Luís Valle e sinto unha explosión mineral terebrándome todos os órganos. A poesía deste lucense é calquera cousa menos liviá, un auténtico tour de force para a comprensión do artefacto literario que esixe da complicidade extrema do lector. Alta simboloxía, densificación extrema, plurivocidade definitoria, complexa pragmática.

Teño escrito noutras ocasións sobre a poética de Valle, sobre a súa depuración ascensional, ese ir degraendo significados e significantes ata cristalizar nunha concentración comunicativa extenuante, que esixe a (re)lectura constante e contextual, (in)formada e (inter)textual, estratificada e (meta)literaria e onde resulta decisivo non só o que se di e como se di, senón o que non se di e se adiviña e tamén o que talvez fica no silencio porque o único modo de verbalizalo é a intuición sen palabras.

Para que eu beba nace dunha experiencia ben concreta e dolorosa: o pasamento, tras unha longa e agónica doenza, do pai do escritor. Por tanto, este libro é, en non poucos sentidos, un exercicio de expiación literaria, tamén unha intensa elexía que rexistra a doída andaina vivida a carón do proxenitor no seu tempo derradeiro.

Consecuentemente co anterior, hai nestes versos unha contención expresiva que vai lañando as verbas ata espilas en carne viva. As horas, a luz, os lugares adquiren nova significación porque a conciencia da finitude, a inminencia da fin, tíngueos coa anilina da irremisible perda.

Apenas se hai nos poemas lugar para o acubillo esperanzado, son un vórtice de anguria destilada, un remuíño palpitante que xira e xira no seu océano de fel, unha dor tan fonda que supura e non estiña.

O poeta sente as agullas chantadas no centro mesmo da ánima, o medo atafegando o corpo e os ollos do pai nunha acordanza que ancora “na matriz da pedra, ata o suicidio das ondas”. Mesmo se dá unha prognose fatal ou recoñecemento do fatum, sempre inevitable: “souben da túa morte antes da túa morte, cando o sol ouleou coma un mastín cara aos teus ollos e acendeu nos meus grandes fogueiras”. Por iso a agarda é decote vixilia, o relampo unha luz escura do ser visible e invisible e a morte “medra en círculos de campá” e o pranto “esgota na cidade a dozura das pervincas”.

As imaxes vólvense no poemario de Valle unha alucinación, un fado negro, goyesco, case surreal, unha sorte de ricto que torce o rostro e desencaixa a face, o recoñecemento da derrota, dos paxaros vencidos, da neve a borralo todo, o ollo do ser devastado: “testículo encostrado da alborada: drósera, groseira, espanto. A luz cingue nel vastos imperios de cinza”.

Nestas páxinas os poemas non versais conforman unha ladaíña desesperada, un labirinto de resignacións e límites e procuras insondables da razón do acabamento. Porque a vida doe. Demasiado. Terriblemente: “Camiño pola palabra sen beizos coa razón pegada ao veo. Enrolo a vida coa forza da luz que no espello roto ouriña a lúa. As agullas moven os fíos cara á ciba dos estafados. Eu sosteño, con dor, sobre as augas, a alma en pé”.

Velaí o corazón deste Para que eu beba: flutuar e non afundir, soerguer sobre as ondas dun universo que esmorece a alma en pé ata ser quen de, nun novo wake up, proclamar no alustro do consciente: “Coloco as tibias. Abotoo a vida. Escribo na miña respiración a palabra F I N. Vacante de ti, separando as letras”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 12-11-2017]

Poética madurecida

Intérnome na lectura do Libro das abandonadas de Xosé Luís Franco Grande coa seguranza de atopar nel a dicción temperada de quen canta con anos do mellor oficio. Vou na procura das faíscas que a luz calma da veteranía imprime adoito á escrita e dou ben pronto con elas.

Os versos de Franco Grande fanse aquí un estuario melancólico, delta dolorido que recolle as augas todas das refugadas pola vida e o amor. Tres seccións poéticas e unha cauda. A terna, dedicada a “A abandonada filla do mar”, “As abandonadas viúvas de vivos” e “As amantes abandonadas”. A coda, “Tres inscricións para gravar nas campas de Gaspara Stampa, Mariana Alcoforado e Marylin Monroe”, tamén elas, nun ou noutro sentido, mulleres ás que deixaron.

Ábrese este Libro das abandonadas con dúas citas de Rainer Maria Rilke. A primeira do poema cabezaleiro das Elexías de Duino, xustamente centrado na figura da escritora do Cinquecento veneciano Gaspara Stampa, quen logo dun tórrido romance de tres anos co conde Collaltino di Collalto, foi abandonada por este e acabou emparellando cunha francesa. Tal desatendemento é do que se laia nas súas Rime (1554), “solingo totorella in secca rama”, como lembra Franco Grande no soneto que lle dedica nas “Tres inscricións…”, pechando así a estrutura esférica deste libro.

Mais non só Rilke, senón, sobre todo, Rosalía é a voz que ecoa nas febras deste volume. E non só porque as súas viúvas de vivos dean nome a un bloque enteiro do libro, como o dá La hija del mar a outro, tamén porque a súa negra sombra e todo o desamparo que destilan tantos poemas de Follas novas teñen o seu espello en homenaxe nestas páxinas de Franco Grande.

“A abandonada filla do mar” é un doído canto á orfandade, á nena que perdeu o norte vital nte a ausencia da proxenitura. Perplexa, sen respostas para tanta dor que a súa inocencia non provocou, interroga á vida para coñecer os porqués e magóase do triste destino, da sombra ominosa desa non presenza que sempre a acompañará.

Da súa parte, “As abandonadas viúvas dos vivos” recunca no tema migratorio e a desaparición dos maridos alén mar. As heroicas mulleres, desabrigadas e sen aconchego amoroso, teñen de facer fronte á vida persoal e familiar en soidade, mais non se resisten a clamar ao mar, interrogándoo polo paradoiro e estado do compañeiro, nunha sorte de nova barcarola ou mariña que reitera a angustia da distancia e a incerteza.

Doutra banda, “As amantes abandonadas” profunda na dor que trae á muller a ruptura co amante, ese baleirado da esperanza, abatida polo apagamento dun amor que, ao final, se sabe non correspondido, unha farsa na que el traizoou o agarimo dela, que vive lacerada pola lembranza da paixón, mais sabedora de que non hai camiño de volta ante tanta iniquidade, tanta falsidade e ingratitude del.

Por remate, as “Tres inscricións…” supoñen unha coroa ou epítome de non poucas das liñas principais que os poemas previos foron desenvolvendo. Alén da circunstancia evocada de Gaspara Stampa, á que xa me referín, acoden aquí a imposible vivencia do amor da monxa do XVII portugués Mariana Alcoforado, quen namorou do Marqués Noël Bouton de Chamilly tras velo desfilar a cabalo e, logo dun breve encontro, perdeu con el todo contacto, devecendo o resto dos seus días polo seu amor imposible, que expresou nas xeniais Cartas portuguesas. Igualmente, os versos dedicados a Marylin preséntannola como unha muller tantas veces emparellada pero, no fondo, incomprendida e soa, descoñecedora do amor auténtico.

Podería estenderme para gabar a mestría no dominio dos metros e fórmulas de Franco Grande, o seu inesgotable repertorio léxico ou a súa habelencia para a suxestión a través da imaxinería do poema, mais abondará aquí dicir que é a obra madurecida de quen domina por igual estética e mensaxe.

Se a todo o dito se lle suma a primorosa presentación do poemario disposta por Teófilo Edicións (co libro envolveito nun estoxo para xoias e todo impreso en elegante negro con letras en prata e cinta de lectura púrpura), penso que non ficará dúbida da pertinencia de facerse con este Libro das abandonadas, literatura que tanto move cordial coma reflexivamente e todo un obsequio para os sentidos, óllese por onde se olle.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 27-8-2017]

Memoria oxidada

“A memoria tamén se oxida/ pero existe”. Tal afirma a poeta Míriam Ferradáns en Nomes de fume, libro de versos co que gañou recentemente o Premio de Poesía Xosé María Pérez Parallé e que agora ve luz da man de Espiral Maior.

O volume ten algo de bautizo, pois é o primeiro que a súa autora ve saír do prelo, aínda que a súa poética ten sido recoñecida abondosamente este último lustro en diversos certames e pode atoparse tamén en revistas de referencia, poño por caso Dorna.

Mais se a andaina previa deixaba relampos de exquisita factura, este Nomes de fume vén confirmar un talento poético que se verte nun “universo de lume, fume e cinsas”, crónica de “o que foi. O que queda”, como lembra con tanta acuidade a prologuista do libro, a tamén magnífica poeta Dores Tembrás.

Os versos de Ferradáns convocan a memoria para adiviñar a verdade que esvaece. A invocación persegue as sombras, chama pola nebulosa e advirte que “o baleiro é forma”, mais un morfo elástico, que camaleoniza e esvara inasible. Ora é o recordo do ser querido que marchou para sempre, ora a casa matriz que, aínda arredada, se sente cosida a unha como por un cordón umbilical.

Dende o presente procúranse as ausencias, tentase o lembradoiro do que habitou a casa e hoxe son apenas suturas de visións doutrora. O corpo, o sangue, a tribo que xungue e permanece como nadir entre o caos dun hoxe avolto.

Hai morte e silencio e tacto e paus de ervella que se chantan no fondo da ánima nestes poemas. E un río translúcido que non acaba de deixar ver o seu fondo porque doen demasiado as lembranzas. Pero tamén tremeloce unha beleza serena na asunción da palabra, no oficio do verso para arroupar as cinsas, aprehender do que ardeu e do silencio, que é unha mentira, un feitizo que cómpre disolver: “o que non se pronuncia non existe”; por iso, di a voz, “eu pronuncio o teu nome de fume e pedra”.

Hai nestes Nomes de fume poemas de textura ben adelgazada, dísticos lenes que apousan nunha interrogación certeira que aforra máis verbas. Agora ben, ao seu pé hai tamén algún breve apuntamento de poema en prosa e algunhas outras composicións de alento máis sostido. Mais sexa unha ou outra a moldura, a dicción sostense no apositivo, na secuencia de imaxes encadeadas que non poucas veces paralelizan e gardan no seu ventre agochos de diálogo. O conxunto resultante é un balandro versal que sortea con fortuna as augas marusías e organiza a súa nave en sintagmas de quilla resistente e vela ben arborada, sumando ás súas cadernas boa madeira herdada doutros barcos líricos.

As dúas seccións nas que se estrutura o libro comparten temas e ton e, aínda que o posible detectar nesgos particulares en cada unha, participan ambas as dúas dunha mesma atmosfera de contemplación palpitante dun pasado que estende as súas espiñas cara ao presente, mais que nunca conseguirá apagar o amor, que é “salvaxe”, ese afecto proclamado no verso derradeiro: “aquí estarás a salvo”.

Que veñan moitos máis libros de Míriam Ferradáns e que nos sigan admirando con ese seu tempo amarelecido de “cóbados gastados” e “pés descalzos”, de “mans serenas” e “corpo lívido”, de aprendizaxe deses instantes pretéritos que tanto manca recordar pero tanto nos definen tamén.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 16-7-2017]