Contrautopía

Nordesía (Carlos Da Aira, 26-7-2020)No último par de anos Carlos Da Aira publicou Corpo a corpo e tamén Pólvora. Tipos, recomendacións, consellos e advertencias para un tempo de poesía e mais Prender os fachos, compoñer os ósos. Gañou o Slam Poetry do Festival Alguén que respira e o Premio Cidade de Ourense. E aínda lle quedou tempo para dirixir o festival Poemagosto e o roteiro Ponme un poema en Allariz. A isto chámaselle paixón poética con talento. Convén tomar exemplo.

Por se todo o anterior fose pouco, recentemente viu recoñecido o seu labor cun novo galardón: o Premio Manuel Lueiro Rey de Poesía pola súa obra A guerra era contra nós (2020), publicada por Xerais.

Dono dunha estética oralizante de marcado acento, a escrita de Da Aira neste novo libro configúrase como unha revisión lírica, metafórica, filosófica e mítica do ser social, de ‘nós’ como colectivo, da humanidade que constrúe e deconstrúe o seu camiño enlamada en relatos e lendas oficiais e impostas, polarizando a sociedade de clases e perpetuando esquemas opresivos que cómpre dinamitar.

Precisamente esa conciencia da falsidade das crónicas oficiais e dos relatos litúrxicos é unha das frontes de batalla da guerra que temos que librar. Os versos de Da Aira son, neste sentido, unha reflexión descarnada sobre a condición humana, enunciada dende un futuro milenario e distópico cunha voz que pretende enunciarse dende a pluralidade do colectivo e que asume a formulación dun discurso subversivo co establecido e as súas lacras, nomeadamente a guerra devastadora e a miseria planetaria que os ricos non só consenten senón que provocan.

Neste esforzo por reapropiarse da voz, co que se pretende rematar cunha historia imposta polo poder e abrirse a un novo relato liberado, dúas son as armas para a revolución: o amor e a poesía.

O amor —e é o verso co que o libro remata— “debe, ante todo, gorecer os amantes, protexelos do exterminio”. Por iso, dende ese futuro tan afastado que case semella anacrónico, a voz poética lémbranos que se cumpren “tres mil anos da fin da última guerra, cando soubemos que amar un irmán era odiar todos os soldados e aprendemos a exercer, en resposta á violencia, un amor que ademais de crear universos paralelos pode tamén defendernos dun furacán ou matar e despezar un predador, se é preciso”.

Do mesmo xeito, cando convocas o poder omnímodo da poesía: “O pasado retórcese. Creas unha liñaxe impostora, unha árbore xenealóxica caducifolia. Despois desapareces”. Daquela: “Fican as palabras, pero xa non sabes darlles un sentido, un uso limpo”. Ende ben: “Cortas un limón, recitas unha oración pagá e engólelo todo para seguires sendo bardo. Cantas, e agardas que un acto tan elemental teña consecuencias, que o mundo mude só porque ti entoas en modo maior”. Porque, e velaí o sutil e irónico milagre: “Non sería a primeira vez que o mundo muda por unha causa menor”.

O pasado, presente e futuro da humanidade postprocesado poeticamente, explicado dende un novo materialismo de selo amoroso que funda no verso unha arma da conciencia colectiva para superar a condena do capitalismo. Tamén as armas dun ecoloxismo proactivo, feraz, contrario ás máquinas escravistas de calquera fábrica, sempre a prol da liberación do ser, da pel, da ánima de todos e cada un de nós: “Agora mesmo a tarefa máis urxente é queimar a fábrica, as máquinas que delimitan a idade da pel, os debuxos de escamas esquemáticas que delatan mil maneiras posibles de morrer observando as mans baixo a lupa”.

A guerra era contra nós: metáfora rebelde, símbolo para a loita. Un mundo diferente. Unha nova e libre orde. Contrautopía.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 26-7-2020]

O inaudito

albumdacuartadimensionLeo o Álbum da cuarta dimensión de Carlos Lema a brazo partido, loitando coa poética conceptual, ontolóxica, densificada, implicatoria e estratificada á que convida.

Aquí o verso non dá descanso, reprégase sobre si mesmo para profundar nunha filosofía do dicir que tenta explicar o ser dende o realismo especulativo, rabuñando na falsa superficie do aparencial ata deixar ao ar as vísceras do pensamento radical. Cómpre superar a definición do existente dende unha esencia limitada, filla cativa da tridimensionalidade, volátil refén das coordenadas. É na cuarta dimensión, no reino do espazo-tempo, onde a variable do humano adquire sentido pleno. Somos fillos dunha xeometría curva, un espazo de gravidade no que a materia de palabra e soño que nos configura se deforma e redefine nunha trenza de luz que vai sempre alén.

Nas páxinas deste Álbum da cuarta dimensión hai unha batería de poemas iniciais que son un canto á ruína dos lugares amados da memoria, aos espazos que se habitaron e agora esboroan. Unha elexía á casa baleira, invadida polo brión, á sombra orfa dos corredores baleiros, ás lacenas defuntadas e os leitos avellentados. Aquí todo son “serraduras, retrincos desfeitos,/ pulverizadas opcións da materia”. E hai “zapatos nos azulexos/ rotos do corredor”. E tamén “círculos/ onde as cascudas/ son lampexos/ de viño e outras miserias”. En fin, “hai recunchos onde/ a parede se fai vento e límite/ das sombras, un lugar para gardar/ as vedrañas deturpacións do vivido”.

No centro do poemario a música deslízase creando volutas harmónicas. Un feixe de poemas dan a altura, intensidade, duración e timbre da sonoridade lírica. E velaí os “Instrumentos musicais” ao pé do “Tintinnabuli” de Arvo Pärt e as súas creaturas de sinos de tempo lento e meditativo. Mesmo a “Guinnevere” de David Crosby, melodía serena, amor devoto á “señora, coma ti”.

O último bloque do libro concentra os poemas nos que a reflexión sobre o paso do tempo e as súas cicatrices e o pensamento verbo do cotián da insoportable levidade do ser se fan máis presentes.

A de Lema é unha escrita outoniza, arredada de ledicias exultantes, todo o máis de puntuais concesións a unha esperanza incerta. O resto son cascallos, cinza dos días que pasan, lembranzas de gume cortante e recantos do presente nos que nada medra porque a desolación o invade todo. É “A ceifa do nada” cando un vai “Cos petos cheos de tristezas” e se sente “O cazador da dor”.

Para os degustadores da metapoesía paga a pena advertir que hai aquí moito diálogo subterráneo coa poética de Chus Pato e que o impropio desta é primo irmán do inaudito de Lema. Mais tamén son amentados dende clásicos ingleses do XVII como John Aubrey ou poetas románticos como Keats ata iconas feministas como Simone de Beauvoir. Á fin, cuns e con outras, a pregunta definitiva segue a ser a mesma: “¿Como se aprende a mirar/ se o íntimo inunda sempre/ as acuosas cristaleiras do mundo?”.

Cumpriría dicir aínda neste Álbum da cuarta dimensión das moitas alusións culturais e panartísticas que encerra, da estilística eufónica da que se reviste e das fórmulas versais apositivas, encabalgadas, enumerativas e contrastivas que fan da escrita do de San Sadurniño un exercicio de lectura esixente ao oído e ao intelecto.

Entre “partículas subatómicas, tacto e conceptos”, a poesía de Carlos Lema enúnciase como unha “industria do inacabable”, a melancolía que nace do recoñecemento da decadencia e da caída, un “dexergar no tempo que abeira o inaudito”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 21-6-2020]

Poesía destroyer

uralita composicionNestes días de obrigado confinamento chego á lectura de Uralita, o poemario de Iria Pinheiro e María Lado que publica un selo novo: Cuarto de Inverno. Fágoo coa curiosidade do neno que desenvolve un galano na amencida de Reis, expectante por saber se o talento actoral de Pinheiro e a pulsión imantadora da poesía de Lado amalgamaron aquí na potencia creativa de mísil tomahawk que ambas desenvolven acotío.

E si. Descubro pronto a forza irrefreable de Uralita, un urro pola Galicia esborroada en refugallos, pola perda das raíces, o esquecemento da terra, a anulación do sentimento de pertenza, o imperio contranatura.

Os textos que compoñen este libro son pequenas xoias da mellor poesía performática galega da nosa hora. Non naceron para a lectura, senón que conformaron inicialmente un espectáculo co que ambas as autoras xiraron por Galicia adiante, algo que se percibe de xeito nítido na estilística desta escrita, perfectamente conversacional, inzada de coloquialismos e xiros da fala cotiá, allea a calquera enfeite cultista.

Engastando poemas-flash de maior condensación lírica con outros poemas en prosa oralizantes e completando o conxunto con fragmentos de prosa notarial, Pinheiro e Lado conseguen unha estrutura unitaria, que deriva pendular, indo da anécdota familiar máis concreta á revisión crítica globalizante, sempre sen perder de vista a simbólica que vertebra toda a obra: a avoa cherokee, raíña devanceira, que encarna as raíces da tribo, o sentimento comunal de adhesión a unha terra que as cidades levan un mundo dinamitando, creando unha fisura que nos enterra en hortas-vertedoiro de imposible kintsugi: “Miña avoa era unha raíña cherokee./ Vivía entre montañas de refugallos,/ casetas de uralita, cadáveres/ de árbores que non dan,/ entre lixo semisepultado polos caseiros/ que reforman e deixan todo nas leiras”.

A partir deste comezo implosivo o libro vai serpeando entre as hortas como “territorios fragmentarios”, as maceiras que dan “froitas enferruxadas” e as avoas “quietas como arañas”. Mais hai lugar tamén para lembrar a natureza esmorecente na que malvivimos: “tan intervida que nos solpores sempre hai farois estorbando. Os cables da luz hai que incorporalos ao cadro porque están aí. As familias viven abrigadas debaixo das torres de alta tensión. Son os guerreiros do Siam, vixían a comunidade que vive ao seu abeiro”.

UralitaPor iso se produce unha reivindicación expresa da incardinación terrea dos antergos, que “eran educados” e, sobre todo, “non odiaban a terra” porque “eran parte da terra”. Pola contra, o capitalismo devastador da sociedade (peri)urbana actual condenou o noso rural a un territorio que señorea a uralita, “a filla da gran chingada”. Por extensión, o país todo acaba por se deixar amansar nunha narcótica de autoestradas que acoitelan a paisaxe (“esa espiña dorsal que parte o país é unha falla”) e abrazamos a relixión da incoherencia máis nefanda: “subvencionase o negocio do eucalipto pero o eucalipto arde e acábase o negocio! Non entendo nada. Reciclas, es un integrista da reciclaxe, pero plantas pinos nas fincas das avoas! Non entendo nada. Sacrificas o porco pero dáche pena a súa ánima cando o chamuscas. Non entendo nada. Botas contra os da autoestrada pero na peaxe paras. Non entendo nada”.

É a Galicia da incongruencia e do autoodio, a Galicia que non se recoñece e se avergonza de si mesma: “Entiendes gallego pero no lo hablas por puto autoodio. Odias la aldea da que viñeches, a bosta, o pueblo, os cochitos de choque. Odias Lalín, Lugo, Ourense porque che parecen provincianos, conservadores y luego El Rocío que te parece? Exótico? Las Indias Orientales?. Ese parquecito de aire imperial donde pasean las familias de la capital no es provinciano, gilipollas? O es que te parece un puto cuadro de Renoir?! Parvo. Mete no cu o teu puto autoodio. A uralita. Parvo”.

Un obús. Directo, brutal, disfémico por necesidade: realidade en vea, retranca a megatóns e sátira sen piedade. Poesía destroyer. Ler e entender.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 26-4-2020]

Varia silva

Nordesía (José Luis Graña Núñez, 29-3-2020)José Luis Graña Muíño (Cerdido, 1955) leva anos dedicado á escrita narrativa e teatral, tamén ao ensaio e, na súa faceta de profesor, á dinamización cultural. De todas estas angueiras foron xurdindo títulos como a monografía Cerdido: lingua e outras realidades (1995), a novela Converxencia na cor vermella (2007), a peza teatral Itinerario do botellón (2017), a adaptación escénica do texto de María Victoria Moreno Mar adiante (2018) ou o libro de relatos A vida é dura antes dos 18 (2019).

A toda esta múltiple e celmosa traxectoria engade agora unha nova faciana, a poética. O título co que se estrea é abondo indicativo do contido: Verso plural, pois, en efecto, é moi variada, tanto na forma coma no fondo, a proposta que aquí se nos achega.

Verso plural figura divido en seis seccións que agrupan as composicións polos asuntos e temáticas que se abordan. Así, “Esculcando derredor” incide especialmente na crítica social a as realidades que coutan ou danan a Galicia (os incendios, a diglosia) ou ao xeral das comunidades (o capitalismo feroz, a violencia de xénero). Nun ámbito moi outro móvense as composicións de “Para cativar lectores novos”, nos que adquiren protagonismo a contemplación do mar, a amizade, o ludismo infantil, o agarimo ás mascotas, os primeiros amoriños ou os soños mozos. Da súa parte, o bloque dedicado ás “Homenaxes” ten lembranzas para a súa terra natal (Miño, O Pedrido) e as súas xentes queridas (Begoña, súa nai, Maribel Tomé) e tamén para escritores admirados como Blanco-Amor ou Xosé Luna, entre outros.

“Festivos” reúne as poesías más benhumoradas do conxunto, combinando textos nos que se xoga coas palabras con outros nos que se ironiza abertamente sobre os contestadores telefónicos robotizados, as enchentes nupciais, as infindas festas gastronómicas que inzan por toda a nosa terra ou a paixón polas lambetadas.

“Cántigas doutro tempo” é un exercicio de exaltación do Cerdido de orixe, da súa paisaxe e paisanaxe, dos seus costumes e ritos, en fin, do sentimento de tribo e de pequena patria.

Finalmente, “Ollada interior” engade unha cauda máis reflexiva, como anuncian os propios títulos dos dous poemas que a compoñen: “Conciencia” e mais “Desacougo”. Un pensar o mundo e as cousas para situarse a si mesmo no camiño e facer balance.

Toda esta varia silva ten tamén a súa correlación múltiple na formulística na que se plasma, que ensaia con agrado os metros populares (romances e romanciños, sonetos e redondillas) e tamén no versolibrismo paralelístico, enunciativo ou apositivo, con particular engado polos recursos gráficos expresivos como o emprego de maiúsculas enfáticas ou as exclamacións e o uso dos parentéticos.

A poética de Graña Muíño bebe dos clásicos (Cunqueiro, Novoneyra, Manuel María, Celso Emilio e outros) para modularse como propia no seu acento cerdidense, é íntima e social, individual e colectiva, atende á realidade presente e á memoria recente, préstase á lectura polos máis noviños e polos máis medrados. En definitiva, é unha poética integral, ancorada no noso tempo mais que non perde de vista a raiceira da que parte, o que entendo un logro.

Sexan, pois, parabéns a José Luís Graña Muíño por este seu primeiro poemario e tamén a Medulia Editorial por acoller no seu catálogo esta proposta, que se adobía con fotos do propio autor para ofrecer un volume de lectura agradable e amena.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 29-3-2020]

Nas fírgoas do poema

ÓstrakaLuís Valle é unha das voces imprescindibles do noso momento poético. Os seus libros son xa obras de referencia da última década e cada novo texto que dá á luz evidencia a consolidación da súa madurez creadora. Confirman este xuízo títulos como A caída (2009), Fedor (2011), Caderno do mendigo (2011), As cicatrices do sol (2015), Trona, o merlo (2015) ou Para que eu beba (2017).

Teño dito nalgunha outra ocasión, e reafirmome aquí, que en realidade Valle escribe e reescribe constamente un libro único que fractaliza, reperfila e deriva, implementa e complementa volume tras volume e que é ese fondo común e esencial da súa poética o que comparece, con irisación diversa, en cada entrega.

Así acontece tamén co recente Óstraka, poemario órfico, viaxe ad inferos e autoexploración radical. Unha alfaia versal que prestixia a colección Dombate da Editorial Galaxia.

Óstraka é un mansío de lembranzas. O imán da memoria que recolle os fragmentos da disolución dun mundo persoal e colectivo que foi ficando esfarelado, retallos de recordos á deriva que precisan ser rescatados, salvados da desaparición definitiva por obra e graza do verso, da palabra, da linguaxe que crea e se recrea para conxurar o horror vacui, o silencio e a desmemoria, a morte do que non somos quen de facer vivir no corazón dos relembros.

Nesa odisea do ser e da memoria a voz lírica bate co lugar da orixe, coas compañas do camiño, cos instantes epifánicos que todo o determinaron, pero, sobre todo, dá co amor. E aí Eurídice pódeo todo e é espectro fuxidío e amada distante e evocación palpitante e ardorosa compañeira. Eros contra Lete.

No andar propio do que Óstraka se alimenta vai o tempo da memoria e vai tamén o espazo do recordo, por veces urbano, despersonalizado, cicatriz de todos os holocaustos; noutras ocasións, amable regreso aos eidos matriciais, á Ítaca íntima que para Valle é Lugo e a Chaira.

O río do canto que Valle rende leva as augas dun visionarismo oracular ben xenuíno, de selo propio e inconfundible, afirmado nunha densidade conceptual extrema e unha vizosísima simboloxía que implica o herdo e intertextualidade de numerosísimas lecturas, arrequecido coa colleita persoal. O deserto da revelación, o merlo da prognose, o sol da epifanía, a árbore de entre mundos, o bosque no que a vida se calcina, as fiestras que unen e arredan, o espello do Aquén e do Alén, todo e máis comparece nesta arca ontolóxica e antolóxica na que tamén caben as lumieiras de poetas esencialistas e metafísicos como Edmond Jabès ou Alejandra Pizarnik, as alusións á Antigüidade clásica (velaí Alceo ou Aristeo) e á tradición galega (Ramiro Fonte, Uxío Novoneyra, Xosé María Díaz Castro ou Lupe Gómez) e as referencias cultas (centro)europeas dun Angelus Silesius ou un Kafka, entre moitas outras.

Ler Óstraka é deixarse atrapar pola paixón da escarpa, a vertixe dos versos coma crebas, con particións silábicas que figuran simas e claudátores con elisións insondables. E é tamén alentar polas fírgoas do poema e ler en cada ostracum o sentido da vida que foi, que permanece e nos guía.

[Tempos Novos, ‘Protexta’, 270, novembro 2019]