Inventario das feridas

A vida é un ir abrindo e pechando caixas de tempo, de sentimentos, de ilusións. Nunca sabemos o que nos agarda en cada nova caixa que abrimos, mais o camiño que andamos apréndenos a desconfiar dalgunhas, a degoirar por outras e a nos sorprender con moitas.

A existencia como un infindo fractal de caixas chinesas que se conteñen, que se suceden e se interconectan. Tal semella ser a filosofía de Caixa das bestas/ Caja de las bestias, poemario bilingüe da coruñesa Begoña Paz que trae á luz o selo tinerfeño Baile del Sol.

Teño escrito con ocasión da aparición do que fora o seu primeiro libro de versos, A mala vida (2011), que a escrita de Paz deita unha visión non pouco escéptica do Amor, alomenos dese amor boubán e hollywoodense que esta nosa sociedade publicitaria e escaparatizada nos vende. Consecuentemente, a súa poesía tínguese, en non poucas ocasións, dunha crítica androcéntrica, necesariamente incisiva respecto do discriminatorio xenérico, que abomina da hipocrisía do falso amatorio, das convencións que presiden tantiñas relacións sociais, perfectamente egoístas, mecanizadas, deshumanizadas.

Así acontece tamén no seu novo libro, Caixa das bestas/ Caja de las bestias, unha viaxe en catro estacións sucesivas, que se enlazan e implican, reflectindo o complexo e inextricable dos sentimentos amorosos e os perigos anuladores da violencia patriarcal.

“Caixa de arelas”, o primeiro dos bloques nos que figura dividido, evidencia a trapela da educación machista, ese nacer e ir formándose para compracer o outro, un ser para que anula a identidade propia, predestinación de princesa Disney condenada a vivir para facer feliz o príncipe: “núas/ quedas/ xeadas/ e vimos o devezo/ nos ollos dos/ outros/ e collidas das mans/ ofrecémonos/ ao instinto cru e/ mecánico dos/ buzacos/ eivadas/ insignificantes/ baleiras/ autómatas crebándose/ arreluadas/ contra os seus/ sexos”.

Vén logo “O feirón do amor”, ese aborrecido agardar por un Long John de amor pirata que roube o corazón da dama para darse toda a el e vivir días de calma aparente, de plenitude ardorosa que estoura nas inguas, que arde en febre, que oculta o monstro: “encetounos coa/ sabedoría/ do que venta o/ anceio da/ presa/ e rendémonos/ entre as súas/ coxas/ coa febre/ toda/ entre os/ dentes/ incapaces de/ fuxir/ cortadas as/ béstas/ húmidas/ buxainas/ dormentes/ a acordar/ no noso/ degoxo por/ el/ e vimos/ nos seus/ ollos/ as súas/ bestas/ todas/ e batemos/ mainas/ na furna/ fera/ da súa/ boca/ el/ os corpos/ todos/ el/ escuma e/ febre/ el/ zugando o/ brume/ ferido/ que nos/ alenta/ el/ só alí/ no límite da/ lastra/ nós/ perfectas/ completas/ sen dúbidas/ nós/ nel”.

Mais este espellismo de “Casa de citas”, da “Casa grande do noso amor”, pronto deixa paso ao terceiro dos estadios desta dramática navegación, un océano que goberna a “Caixa das sombras”, territorio no que aniña o reverso escuro da “Casa das bestas”, da “Caixa de bonecas”, o destino monicreque que comeza a facer presa na muller. É daquela cando a treboada da disolución se consuma e chegan os “días/ de pedrazo no/ ventre”, eses nos que el anda xa “cartografando/ esoutros beizos” e apenas se queda un “el/ moqueándose/ da nosa/ insignificancia/ ferida”, mouro ceo para as humilladas e submisas “Ghiadiñas”: “el acusa/ nós resistimos/ el manca/ nós resistimos/ el abafalla/ nós resistimos/ el deserta/ nós agardamos/ mansas/ a deriva/ deste ciclo de/ dano e/ perdón/ ghiadiñas/ até a/ desesperanza”.

O remate do poemario é, porén, a constatación dese tocar fondo, ese vivir instalada na “Caixa de bostelas”, imperio das cicatrices, inventario das feridas, mais tamén un canto á superación, ao renacer, ave fénix que volve da fronteira das sombras, confiada nunha nova folla de ruta, vencedora de todas as cascudas sobre o leito, sabedora de que foi enerxía pura o que a unión trouxo e que a lembranza escintilará por sempre para testemuñar que foi cegadora a luz, intenso o amor, pero que se sobreviviu tamén ao seu vórtice máis escuro, como nos lembra o texto co que se pecha o libro, “Epílogo prosaico para amantes en fuga”: “eu estiven/ aí/ nese ser/ observade o doce solpor/ da súa anguria/ a fermosa panorámica/ do seu dó/ eu estiven aí/ si/ fíxenme/ inesquecible/ nesa pel”.

Non quixera deixar de anotar outro atractivo, en absoluto menor, que ofrece esta Caixa das bestas/ Caja de las bestias: antecedendo cada un dos textos (bilingües en galego e castelán) figuran uns moi suxestivos poemas visuais da autora, que se serve de creativos collages para plasmar visualmente a esencia dos seus versos, diálogo verboicónico que redondea unha obra sen dúbida moi recomendable, que confirma a sólida traxectoria que Begoña Paz anda a labrar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 6-9-2020]

Poética lunar

Non é a primeira vez que me ocupo nestas páxinas da poética de Manuel González Prieto. Fíxeno cando, hai agora tres anos, deu ao prelo A profecía e o xogo dos espellos, libro que supuxo a súa estrea e que marcou os roteiros polos que transita a súa estética: visionarismo literario, simbolismo oracular e imaxinería neosurreal.

Regresa agora con As noites de lúa e o xogo dos espellos, dende o propio título un continuum poético que participa dunha estética converxente coa súa opera prima e que volve recuncar na sintaxe xustapositiva, chea de sintagmas alucinados que se engastan nunha sucesión labiríntica, desdebuxando as fronteiras da comprensión e envorcando o poema en espazos de onirismo revelador, nunha escrita onde nada é lineal, adoito, convencional e todo se dá por develamento da ocultación, cal revelación do arcano.

Nesta ocasión o fío condutor é un particular e ben xenuíno calendario lunar. Dez máis unha noites de plenilunio que lle serven a González Prieto para ir tecendo un tapiz reflexivo verbo do sentido da vida, as decisións tomadas e os retos futuros, o amor, a descendencia, os soños e anhelos e as dificultades e obstáculos. En todos os casos, a presenza da lúa actúa como unha instancia de interlocución e de proxección dos estados de ánimo da voz poética, polo que o ambiente lunar funciona como caixa de resonancia cómplice que recibe e amplifica os afectos, os temores e os desexos desta.

De por parte, As noites de lúa e o xogo dos espellos confórmase como unha obra coral, pois xunto á ducia de composicións que asina o propio González Prieto figuran outras intercaladas que responde a diferentes autorías. Deste xeito, asinan cadanseu poema Pilar Maseda Barrio, Miguel Anxo Costoya Rivera, Luz Airado Bello, Raúl Gómez Pato (autor tamén do limiar á obra), Moncho Bouzas Tobío, Emilia Martínez Fuentes e Teresa Ríos Noya. Todas estas poesías, de ben diversa fasquía, coinciden na súa temática aluarada, sumándose ao motivo central da obra, que aínda se afinca con maior rotundidade a través das fotografías de noites de lúa chea obra de Paula Pájaro Marque.

Esta edición de As noites de lúa e o xogo dos espellos cobrou feitío de libro mercé aos bos oficios de Medulia Editorial, mais existe tamén unha concreción en rede do proxecto na páxina web https://asnoitesdeluaeoxogodosespellos.wordpress.com. Nela pódese gozar das creaturas poéticas ás que me referín nas voces das propias autoras e autores e doutras persoas que recitan estes textos en videomontaxes de José Martínez e o propio Manuel González Prieto.

A loita incansable de Sylvia Plath e o universo bravo de Ánxel Fole, a imaxinación abismal de Álvaro Cunqueiro e o insondable misterio de Emily Dickinson son ecos protectores todos que comparecen nestas páxinas e afirman a estética indagatoria, (auto)reflexiva e fragmentaria dun Manuel González Prieto que continúa a súa andaina literaria con ben prometedores pasos.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 30-8-2020]

O libro dos afectos

Nobelo de luz é o título co que a profesora e dinamizadora cultural Charo Golmar se estrea como poeta da man de Edicións Fervenza.

É este un libro dos afectos, pois todo arredor del devén irradiación pura do amor: amor á familia, ás amizades, á profesión docente, ás nenas e nenos, amor á paisaxe, á memoria, ao cosmos, á vida.

En Nobelo de luz está a lembranza benemérita do pai, Xesús Golmar, galeguista represaliado tras a Guerra Civil, que representa o acubillo do lar, a alba do amencer, o facho a alumear recordos que terman das almas dos seus, que son gueiro e faro, voz ergueita que ensina o camiño, o compromiso coa terra, a herdanza da educación compartida, liberadora, universal.

Mais neste libro está tamén a maxia dos nenos que encheron e enchen a vida de Golmar como mestra. E, entre todos eles, fulgura a ánima dun cativo moi especial, un meniño autista, que é disfásico e que ten que coser no ar das mans e nos vagalumes dos ollos todas as mensaxes que aniñan no seu peito e que o seu trastorno específico da linguaxe non lle deixan verbalizar.

A voz da poeta fúndese coa deste neno, vai cosida na súa propia pel, e o río encorado dos sentimentos flúe para dicir xuntos o que a represa das palabras retén no neno: que a vida ten bicos e aloumiños, a apertas a presadas, tamén soños que voan ata o ceo e mares da agarimo.

O verso de Golmar adiviña a palabra tras da non palabra, aprende a linguaxe dos silencios que son mensaxe clamorosa na mornura dos dedos, na esperanza da mirada, no ronsel dos sentimentos. É entón cando a poeta, tal un corpo aberto, se mimetiza co ser do neniño para proclamar: “Serei a súa voz/ neste relato/ de neno diferente,/ de veleiro varado/ en mar aberto.// Voarei cal pomba mensaxeira,/ para achegarlle ao mundo/ os seus devezos”.

E velaí como o nobelo de luz vai debandándose e despréndese del unha sedela vital que eclosiona para agasallarnos coa capacidade de superación e o intenso amor á vida que demostra no seu día a día o meniño.

Mais o pequeno devece por medrar para ser libre e pronunciar as palabras máis fermosas, pregoar e non ser silencio, deixar de ser apenas eco dunha sombra para voar “ata onde a fala/ non precisa de sons/ nin de argumentos/ para expresarse/ na linguaxe/ dos afectos”. Velaí como a ollada dun neno tan especial nos ensina a contemplar o mundo doutro xeito.

Todo este carrusel de emocións e sentimentos que debuxa con nubes de palabras Charo Golmar cristaliza nos pinceis de Amalia López Brea ‘Luchi’. Alí onde Golmar tece pensamentos e sentires Luchi espella corpos e formas, luces e contraluces, vagalumes de cor que todo o inundan. Ler a Golmar no pincel de Luchi é asistir ao diálogo cordial dun arco da vella de artes transfundidas que se arroupan e complementan, que se ollan no espello da cordialidade creativa.

A maior abondamento, Nobelo de luz conta tamén cun emotivo soarego: as palabras liminares do escritor Xosé Luna, que se unen ao impecable labor editorial de Fervenza para regalarnos un volume fermoso onde as haxa, ideal para agasallar tanto a xente miúda como máis medrada.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 19-7-2020]

A vida loba

Hai tempo que sigo con atención a poética de Fátima N. Delgado, profesora, actriz, dramaturga e slammer que se deu a coñecer, hai máis de tres lustros, ao gañar o Premio de Poesía Díaz Jácome. Dende aquel 2004 lina e relina aquí e acolá, en diversos volumes colectivos, en revistas e blogs líricos de referencia e, sobre todo, no libro Ninfopoética, publicado no 2018 por Urutau.

Agora a andaina creativa de Delgado dá un paso adiante e tráenos un novo poemario: Ouveos/ Aullidos, libro bilingüe en galego e castelán editado polo selo cántabro Seda de Biso, que se estrea con esta publicación.

Ouveos é unha odisea lírica. Unha viaxe poética que arrinca nas sombras e o desespero e pouco a pouco vai gañando esperanza ata o final luminoso do amor. Así, na primeira parte da obra a dor fai que á voz poética confese que se lle estremecen os soños, que a vida tal parece un afanarse a perpetuidade en limpar tumbas e sacar cadáveres do armario coa vaga confianza de poder proclamar que non todo está morto. Son as “febras rotas da crisálida”, a “dor como de alfinetes” que todo o castiga “cravándose en cada arteria”. Nese mortal abatemento, na ruína dos días mouros, todo enfastia e fai espertar a ira. A cidade é unha xungla na que “alporiza atasco/ alporiza venres”, onde “sorprende accidente,/ improvisa cristais rechamangueiros sobre/ alcatrán quebrado”. Un existir na hesitación constante, na dúbida de se paga a pena vivir así: “a dúbida é un carrusel que te marea/ hipocondríaca/ con voltas inútiles”, “a dúbida é un grolo de augardente,/ unha picadela de avespa”. Esa vida grisalla, desoladora, vólvese cruel en “Namentres crece a pandemia” e caos en “Colápsase o enxame”, onde “a soidade é tan longa coma un coche fúnebre”.

Máis a segunda parte do poemario comeza deixando entrecoar polas físgoas dos versos loairas prometedoras. A voz poética profetiza: “Liscarás algún día/ desta gaiola de bestas pechadas./ Abrindo,/ ouveando,/ comendo,/ catando,/ apremando o lecer/ dos pasos de peóns.” Logo, devagariño, vemos como: “O Sol xa non se oculta baixo as cortinas/ nin nos corazóns remendados.” A balanza de Eros e Tánatos principia a equilibrarse e “a lixeireza da luz, agora pérdese,/ agora engúrrase,/ nos panos brancos”. É daquela cando a loita do eu máis íntimo e tamén a do nós de fonda reivindicación colectiva encaran, definitivamente, os vieiros da esperanza: “Aínda que levantedes un MURO,/ o máis alto do mundo,/ seredes vencidos,/ esmagados,/ polas verbas irreverentes,/ pola sombra dos mortos”.

Chega entón Amor, que todo o pode, e con el o medo a perder a adorada visión da compaña amada: “Ás veces penso no día en que/ quede cega e/ non poida verte, nin sequera/ borroso”. E, empática, a paisaxe urbana imprégnase dos sentimentos da voz que canta e a cidade deixa de ser hostil: “Pensaba que o meu corazón sen auga/ murcharía,/ tristemente,/ neste circo onde/ non crecen os meniños./ Estaba equivocada,/ atordada./ Cada vez que teño sede bebo/ dalgunha das túas prazas,/ poño a lingua ao Sol e/ despois fago o amor contigo”.

O remate é xa unha explosión de vida, un gurgullar de paixón onde “chocan os barcos na néboa/ e os nosos ósos ilíacos contra os cantís./ Sóbesme a saia./ A pel exponse (…) É a hora de suar na sombra,/ coa fartura de dous leóns famentos”. O resultado, extático, é o herdo de Amor: “Vou darche un fillo,/ vou fabricarche un fillo de luz, de sol, de poesía nas entrañas”.

Hai nestes versos de Fátima N. Delgado moito dos beat (velaí, dende o propio título, o ouvear de Allen Ginsberg), pero tamén do surrealismo de Federico García Lorca, do erotismo telúrico de Olga Novo, o sensualismo electrizante de Yolanda Castaño, o corpóreo transgresor de Lupe Gómez, o malditismo de Baudelaire, a voz esgazada dos fillos da ira de Dámaso Alonso (un poema de Delgado titúlase así: “Os fillos da carraxe”) e da melancolía da matria arredada que sente a emigrante como a sombra do Paradiso da que tiña saudades Vicente Aleixandre. Todo este arquipélago de voces irmás toman forma en molduras versais de dicción fragmentaria e terra baldía, como en T. S. Eliot, de canto afirmativo coma río imparable que flúe ao Walt Whitman, en fin, dun dicir próximo e asemade brunido ben propio dun William Carlos Willams.

Como en Alejandra Pizarnik, como en Sylvia Plath, como na nosa Rosalía, hai nos Ouveos de Fátima N. Delgado a soidade ontolóxica radical e tamén a forza necesaria para vencer, a través da verba, os heraldos da morte.

O ecosistema poético da escritora valdeorresa ten, amais, un continente para a expansión privilexiado: poucos libros levo visto nos últimos meses tan ben editados coma este. O traballo no deseño e maquetación do director de Seda de Biso, Néstor Revuelta Zarzosa, é exquisito: na proposta pictórica de cuberta, no imaxinario alado dos interiores das capas, nos grafismos e símbolos de cabeceiras e pés de páxina, na alternancia bicolor das planas, no caderno central con fotografías que son auténticos poemas visuais, nas delicadas tipografías, todo e mais é un agasallo para reter entre as mans.

Como en toda festa lírica que se prece, Ouveos garda aínda unha última luminaria coa que inundar de luz o seu ceo versal: o poema-prólogo de Branca Novoneyra, privilexiada atalaia dende a que a poeta luguesa saúda este libro no que “o amor sabe a café e os amantes son ladróns que rouban estarrecementos dos corpos”. A vida loba que ouvea a súa Beleza.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 28-6-2020]

Terra remexida

Mentres escribo estas liñas teño dediante o impresionante cadro “A illa dos mortos” do simbolista suízo Arnold Böcklin. Un fragmento do mesmo ilustra a capa de Xenealoxía dun intruso, o novo poemario do tradutor, narrador e poeta Isaac Xubín. Non é fortuíto: unha sutil sedela conecta a forza mistérica do ultramundo isolado da pintura coa devastadora travesía do deserto interior que gravita nas páxinas do libro.

Porque Xenealoxía dun intruso está argamasada cos mesmos materiais que fixeron grandes as traxedias helenas: o conflito entre os individuos e as instancias superiores, a transgresión da orde natural, o fluír heracliteano dos días, a redención polo amor, a anamnese e a catarse.

Xubín entrecose deliberadamente nos seus versos as voces dos coros gregos e, a canda elas, as presenzas de Apolo, Afrodita ou Cronos. Todo para compor a súa particular visión do mito de Antígona, a figura que vai balizando as diversas seccións do libro e que metaforiza a problemática esencial que o autor quere traer a primeiro plano: o desterro, a estranxeiría na propia patria, a loita fratricida, en fin, a procura da identidade que se desdebuxa coas mestizaxes espazotemporais e as hibridacións das linguaxes, das palabras, dos idiomas.

Nun proceso de coherente reificación das súas pantasmas conceptuais, a escrita de Xubín foi corporeizando nun dicir de transparencia dolorosa e hiperconsciente, que descré dos paraísos da memoria e sabe que son trapelas ás que é imposible regresar, porque “é un erro común pensar/ que ao volver todo seguirá do mesmo xeito”, por iso advirte a quen ler: “Non te engane o cheiro a suor da miña presenza,/ non se che ocorra compararme endexamais/ con aquel que chegou até aquí/ sen cruzar a pé o deserto”.

Que nos queda, pois? A viaxe. O inmisericorde atravesar do deserto, un baleiro que habita o tempo inclemente (“agora sei que a idade é unha narración”) e no que temos que reconstruírnos como individuos e reinventarnos como pobo porque estamos sós na nosa dura, fatigosa e mortal odisea: “Agora sei que os devanceiros/ nada teñen que ver coa miña entropía,/ non son aqueles que inspiran/ a verdadeira razón pola que se ama/ a destrución que implica estar no certo ou a/ tranquilidade/ de espírito perante a morte”.

Conectado co anterior regresa a este libro outro tema ben caro a Xubín: o papel do escritor, o sentido do seu oficio. Cómpre non esquecelo: “O discurso é un orizo ferido/ que pode transformar en nación e estado/ o que antes era só paisaxe:/ pódese recoñecer o amor pola súa combustión,/ o odio”. No seu caso, amais, a transfusión de tantos ríos vivenciais (anos vivindo en diversos lugares, diferentes linguas conformando o seu cotián) fai aínda máis difícil a tarefa: “non teño terra de meu”, “son unha tradución contra min mesmo,/ o vello can no camiño fragoso” a “fender rochas no deserto”, por iso, confesa, “reducín o concepto de casa á mínima expresión”, a de ser “unha nación andante”, un espectro nómade.

Non hai retorno. A frecha do destino só ten unha dirección: “O tempo é un parámetro cinético/ que sempre nos atrapa ao final para lembrarnos:/ non hai procesos reversibles,/ nada acontece así na natureza”. E insiste: “sei que é imposible a idea de retorno”, estase fóra do sagrado, “Lonxe do templo”, soterrado identitariamente de xeito ignominioso, como Polinices, de aí a rebelión de Antígona, porque “isto non se trata de nostalxia,/ lembra que estou a vingarme”.

Toda a forza oracular e hímnica dos estratos bíblicos que se deslizan no libro dótano dunha aura de revelación, a parábola de Galaad, a terra do testemuño. E con ela os ecos de Xerusalén, tamén das naves de Tárxix e mesmo de Sión e Babilionia. Todo para alcanzar o aleph definitivo co que o sempre sorprendente Isaac Xubín remata o poemario e eu estas liñas de comento: “Velaquí a tortura/ do sangue derramado por riba/ de todos os lugares que habitei,/ o año sacrificado descobre a verdadeira/ dimensión da viaxe:/ a lembranza consciente dunha terra remexida”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 31-5-2020]