Letras austrais

nordesia alcalaBalaceras, sexo prostibulario, naipes e dados letais, espionaxe e contubernios, carto a correr de man en man manchado de sangue, nazis ao asexo e emigrantes galegos enzoufados na canalla máis xebre definen a avolta escenografía na que se desenvolve The Making of, novela de Xavier Alcalá acabada de saír do prelo de Galaxia.

Intriga ben trenzada, acción sen límite e bo traballo na definición caracterolóxica e epocal fan desta narración un título máis que atraente sobre a nosa epopea austral.

Porque en Alcalá temos un dos nosos máis destacados e, tamén, constantes cultivadores da escrita do heroico éxodo galego ao Novo Continente. O seu americanismo, arxentinismo e ata patagonismo vén de vello e aí os están para demostralo títulos como Nos pagos de Huincaa Loo (1982), Latitude austral (1991), Contos das Américas (1990), Viaxes no país de Elal (1992) ou Argentina (1993), obras coas que a presente novela garda unha indubidable relación de familia.

Teño escrito nalgunha ocasión que a prosa de Alcalá é ourivería fina no deseño de personaxes e na recreación de ambientes, que a súa é unha estética de período vizoso pero depurado, pleno de diálogos, pasaxes evocadoras e treitos reflexivos que conseguen atrapar o lector na esencia reveladora dos mundos creados. Confírmome nesa opinión e abundo nela tras a lectura deste The Making of, intenso relato que retrata coma poucos un mundo gobernado polos máis baixos instintos, a paixón desmedida, a ambición sen límite e os excesos amorais.

Un escritor dedicado á enxeñería ―concorrencia ben deliberada― vese obrigado a compracer un amigo que desexa saber que foi dun seu avó emigrado á Patagonia. Tirando deste fío, o protagonista aproveita ter que viaxar á Arxentina para indagar no suceso e chega a saber que o avó do seu amigo morreu en estrañas circunstancias a principios dos anos 40. A partir dese momento iniciará unha investigación axudado por outro bo amigo, un xornalista galego residente naquel país, para acabar descubrindo toda unha trama na que teñen o seu papel os círculos de apoio ao Terceiro Reich, as camadas máis sórdidas e violentas do Comodoro Rivadavia daqueles anos e o amor tóxico entre Alfredo Mosquera alias Coghomelo, alias Gallego Cojo, alias Gallego Mosca e a resoltísima chilota Balbina Enríquez.

The Making ofO retrato deste Sur arredado, deste salvaxe oeste suramericano que tantos emigrantes galegos axudaron a poboar, mergúllanos nun mundo no que os códigos de comportamento responden tan só á supervivencia máis instintiva, onde non hai lugar nin para a saudade nin para a melancolía meliflua e onde o diñeiro ás mancheas, a abusiva posición de forza e a satisfacción dos máis viles e inmediatos desexos son a única lei.

Xavier Alcalá achega en The Making of unha brutal recreación do lado menos admirable da nosa emigración, rabioso compendio de delincuentes e renartes, contrabandistas e matóns que viviron outras américas, moi afastadas da estampa feliz do indiano triunfador.

O protagonista desta novela confesa nun determinado momento vivir fascinado polos feitos que anda a descubrir, ata o punto de que cede á “teima literaria” que asolaga a súa cabeza: a de escribir, inspirado por estes, unha novela á que chamará O boliche da lobería, narración “de misterios, intrigas e mesmo mortes: unha infinita estrada de pedregullo no deserto, un lugar afastado, unha construción de lata xunto ás instalacións camufladas dun centro de apoio á Mariña do Reich no Atlántico Sur. Nunha atmosfera espesa, homes de todas as laias e nacións divertíndose ou aparentando facelo”. Síntese óptima, persuasivo convite á lectura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-7-2018]

Advertisements

O toque Casal

Nordesía (Uxía Casal, 11-2-2018)O tempo é un xuíz literario implacable. Por veces acontece que un libro que xorde na escena cultural nun determinado momento é valorado nun sentido que non se corresponde cos seus méritos e só co pasar dos anos esa percepción muda e se recalibra. Noutras ocasións ese primeiro xuízo confírmase tempo despois, o que valida a intuición certa desa valoración inicial. Isto último é o que experimentei coa relectura de Saturno tamén é deus, o volume de contos de Uxía Casal que saudei positivamente hai agora vinte anos e que volve publicarse revisado e aumentado.

Cando en 1998 apareceran publicados os relatos de Casal salientara xa algúns elementos significativos tanto no temático coma no estilístico que coido seguen a ter plena validez para a comprensión do seu territorio narrativo: a omnipresenza do reino de Hades e da morte como fin presentida ou sino irrenunciable que asexa tras cada pequeno suceso; a estrutura circular do libro, onde o primeiro relato (“Accidente”) enlaza a súa trama co derradeiro (“¿Por que non queren escoitarme?”) a modo de continuum narrativo, ciclo ou espiral de eterno retorno diexético; a crueza do azar tráxico no que se ven inmersos non poucos dos personaxes destas historias; e, sobre todo o extremo neboento, o territorio inexplorado do Alén que agarda por nós en cada relanzo destas páxinas, por veces de gore insinuado e flashes tremendistas e sempre espello dun fluír vital que non se explica sen a morte, fronteira derradeira que pode chegar a nós en circunstancias perfectamente absurdas, absolutamente truculentas e rematadamente imprevisibles.

00106523321286____1__640x640

Recunco hoxe, dúas décadas despois, nesa favorable consideración de Saturno tamén é deus como obra de intrigas ben labradas e relatos que incorporan e reversionan moito da mellor tradición contística de supense galega e internacional, dende Dieste a Poe, de Fole a Lovecraft, con acenos tamén ben visibles ao cinema deste xénero (velaí un relato tan hitchcokiano como “Gaivotas no interior”).

O terror psicolóxico e o pavor monstruoso e letal que nimba as historias deste libro comparece igualmente en “O pequeno Mario”, o conto que engade como novidade esta nova edición do libro de Casal, no seu día editado por Galaxia e agora impreso baixo o selo da división Alcaián de Urco Editora.

Formulei hai dúas décadas un desexo para este Saturno tamén é deus: que os ventos do cosmos literario lle fosen favorables como manual de apocalipses e desconcertos varios, viaxeiro cometa ao que cumpriría vixiar en futuras rotacións. Idéntico favorable augurio quero expresar nesta ocasión, convencido de que a escrita de Uxía Casal resiste e mesmo mellora co pasar dos anos e que hai nela unha voz de interese merecente de coñecerse e recoñecerse. Oxalá os auspicios nos traian esa alegría, pois o ‘touch’ da demiurga Casal tamén ten o seu aquel divino.

[‘El Ideal Gallego’ e ‘Diario de Ferrol’, 11-2-2018]

Narrativa extrema

Nordesía (Xina Vega, 28-1-2018)Poucas voces hai hoxe que resulten tan impactantes e reveladoras como a da viguesa Xina Vega. Autora de títulos referenciais para a literatura en lingua galega das últimas décadas ―velaí os imprescindibles Cardume (2007) e Dark Butterfly (2012)―, ingresa agora na narrativa en castelán con Nadie duerme, impecablemente publicado a finais do pasado ano polo selo logroñés Pepitas de calabaza.

Nadie duerme é unha novela de afiadísimo gume dende a súa mesma cuberta, onde unha coitela de barbear anuncia a sinfonía do sangue que circula polas súas páxinas. As avoltas relacións afectivas que se establecen entre os personaxes protagonistas, as grandezas e miserias de Eros, a pulsión irrefreable e tantas veces destrutiva do sexo, os nosos límites e abismos, o terror que precede ao nada, á disolución e a negación absoluta son o territorio polo que pervagan as tres parellas que poboan estas planas na procura da súa identidade, da verdade do seu ser, do eu que os define en relación ao outro, aos outros.

Mais este relato amosa tamén unha transparente instalación social, a denuncia da lacra emigratoria, das penosas condicións do proletariado, o reino do desafiuzamento no que inzan os máis desfavorecidos. E é xustamente neste humus do desposuimento onde cobra sentido a violencia, as violencias que espellan na historia, nomeadamente as de xénero, que aquí encarnan en estupros, vexacións sexuais e episodios de pederastia, entre outros.

Nadie duermeRecollendo os ecos de certo dirty realism, Vega ensaia unha sorte de neotremendismo de xenuíno cuño no que o maltrato nas relacións, as escenas de masoquismo e mesmo de emasculacións configuran un teatro visceral e palpitante do reverso máis brutal que nos habita.

A violencia estética, ética e política que declara Nadie duerme confórmase nunha admirable narración lírica, plena de imaxes poderosas, trenzada cunha prosa de cadencia sonora hipnótica, o que converte esta escrita nun soberbio exercicio estilístico. Se a isto sumamos a moi evidente pegada fílmica que acompaña o relato, entenderase ben por que tantos treitos desta historia nos lembran o herdo de Peckinpah, de Tarantino, dos irmáns Cohen e, sobre todo, de Von Trier, cineastas que non terían dificultades en adaptar as secuencias trementes, rebordantes de violencia xorda ou expresa que aquí son.

Como non podía ser doutra maneira en quen é, tamén si, unha das críticas e investigadoras literarias máis brillantes da súa xeración, hai en Nadie duerme un inmenso caudal de lecturas devorcado, que faísca en citas e homenaxes aos escritores da tradición nosa (aí o está ese Elsinor ventado que nos trae o mellor Cunqueiro, mais tamén a loita contra o naufraxio do “eu tamén navegar” de Xohana Torres, en fin, o instinto lobo de Teresa Moure noutras pasaxes) e doutras latitudes, como o Lorca do que se toma o verso que dá título á obra, o Shakespeare máis témero (o do Titus Andronicus, o do Macbeth) e, por descontado, o Georges Bataille máis salvaxe (recórdese a durísima Historia do ollo), a Elfriede Jelinek máis acerba e a Angélica Liddell de teatro atroz.

Nadie duerme é un ouveo de literatura punk, unha novela ex-céntrica porque desafía o acomodado canon do repertorio, un espéculo que nos devolve as realidades do corpo dende o ollar da muller, que reivindica a carnalidade arrebatada e a sexualidade acendida para normalizalas e, xustamente por iso, desproblematizalas, unha narrativa extrema, implacable e inmisericorde que ha tradear a indiferenza do politicamente correcto para perdurar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 28-1-2018]

Versos atlánticos

Nordesía (Versos Atlánticos, 21-1-2018)O pobo de Galicia ha estar sempre en débeda coas hospitalarias e acolledoras terras de Cuba. E non só porque foron milleiros e milleiros as galegas e galegos emigrados que atoparon nesta illa un lugar no que recomezar as súas vidas, senón tamén porque boa parte dos nosos máis importantes signos de identidade tiveron a súa nacenza, precisamente, na cidade da Habana.

Alí ondeou por vez primeira a nosa bandeira e estreouse, hai agora cen anos, o noso himno. Alí se asentaron os alicerces da futura Real Academia Galega e publicou Rosalía de Castro Follas novas. Alí se editou El Eco de Galicia, o primeiro periódico da nosa diáspora, e mais A Gaita Gallega, a primeira revista emigrante escrita integramente no noso idioma.

Mais este inmenso legado histórico e cultural que Galicia viu nacer en Cuba, terra de acollida dos emigrantes de noso que promoveron tan bieitas iniciativas, estendeuse a través das xeracións, propiciando un sentimento de irmandade cubano-galega que non só atinxiu os que partiran dende as costas de Galicia cara á illa, senón tamén aqueloutros que, tendo xa nacido do outro lado do Atlántico, sentiron a chamada do sangue e estreitaron lazos de fraternidade coa cultura dos seus devanceiros.

Manuel Álvarez Fuentes é un acabado exemplo desta xinea de cubano-galegos. Nacido na Habana ―nada máis e nada menos que no Hospital Hijas de Galicia―, seu pai, seus avós paternos e mais seu avó materno eran coruñeses, polo que non é de estrañar que medrase como habaneiro entrañado na esencia da galeguidade. Tanto é así que, logo dunha estesa andaina como escritor en castelán, que recentemente lle foi recoñecida co seu ingreso na UNEAC (a prestixiosa Unión de Escritores e Artistas de Cuba que fundara hai medio século Nicolás Guillén), vai agora para dez anos decidiuse a escribir nesoutra lingua coa que sempre conviviu nos ambientes familiares e non só e presentou o poema “Eu teño dúas patrias” a un concurso convocado pola Sociedade Monterroso e Antas de Ulla que gañou. Tras destes viñeron outros versos en galego e outras distincións e tamén o recoñecemento de voces senlleiras como a de Xosé Neira Vilas, quen publicou algún artigo verbo da súa escrita.

Versos de amorAsí pois, Manuel Álvarez Fuentes ten ben merecido o alcume de Bardo da Colectividade Galega co que moitos o coñecen en Cuba, pois non cabe dúbida da súa inequívoca adhesión á memoria, a lingua e o herdo da terra galega, tan vencellada á súa esencia por ser o berce de boa parte dos seus ascendentes. Sobran as razóns, por tanto, para saudar este Versos de amor, loita… e compromiso que agora publica, ampla colectánea que reúne composicións que abalan entre o intimista e o social, onde ten cabida tanto a loa de persoeiros da colectividade galego e/ou cubana como a lembranza de feitos históricos que xunguen ambos os dous pobos.

Convídovos a que saibades máis e mellor de Manuel Álvarez Fuentes a través da documentada biografía que este antepón aos seus versos, complementada polo suxestivo e documentado limiar arredor da súa biobibliografía que asina o profesor Carlos Loureiro Rodríguez e implementada polo capítulo que dedica á especial relación admirativa que o uniu a Xosé Neira Vilas, a quen o libro vai dedicado. E préstame tamén invitarvos a que vos deixedes engadar pola emotividade dos seus poemas, pola vibración íntima e heroica de tantas das súas plásticas imaxes e polo ritmo cadencioso co que vai cosendo as estrofas.

Sexan benvidos, xa que logo, estes Versos de amor, loita… e compromiso de Manuel Álvarez Fuentes publicados por Edicións Fervenza, escrita cubano-galega, semente abrollada da nosa emigración que segue viva nestes versos atlánticos.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 21-1-2018]

Vila melancolía

Nordesía (Alfonso García, 14-1-2018)Non é esta a primeira vez que traio a estas páxinas o nome de Alfonso García (Santa Lucía de Gordón, 1946). Teño dito, e non cansarei de repetilo, que moito do que hoxe coñecemos e apreciamos da literatura leonesa (das mellores do Estado español) se lle debe a este ensaísta, docente e periodista, durante anos coordinador do referencial suplemento “Filandón” (1985-2012) do Diario de León e director do Instituto Leonés de Cultura (2000-2004), amais de entusiasta divulgador das excelencias da súa terra en volumes como Vive y descubre León (2009) ou o aínda recente León, tierra de leyendas (2017).

Mais, alén do seu impagable labor como profundador nas esencias da cultura leonesa, cómpre lembrar que García é tamén un creador de alento, como demostran os seus inicios como poeta en Mi mundo (1968), o libro de relatos Tres cuentos leoneses en La Habana (2014) e, sobre todo, as súas achegas ao mundo da escrita infantoxuvenil en títulos como Paniplús el elefante (1989) ou Un colegio redondo de cristal (1994).

Pois ben, a estes últimos hai que sumar La capital de los grillos, o volume narrativo ilustrado por Joaquín Olmo e publicado por Eolas Ediciones co que o escritor regresa aos mundos da imaxinación.

Concibido como unha sorte de vidreira na que van espellando as aventuras de cinco mozos dunha pequena localidade leonesa, este conxunto de dez narracións breves debuxan o singular universo de El Quinto Pino, concello no que transcorre a acción e que, por sinécdoque, resulta un exemplo arquetípico de tantas poboacións españolas do rural que ven como o seu mundo tradicional esfarela e corre serio risco de desaparición ante o dificilmente reversible problema do despoboamento.

Decididos a non se resignar, os rapaces protagonistas procuran alternativas que revitalicen El Quinto Pino, ao que, para comezar, queren modernizar dende o propio nome, propoñendo mudalo polo de Capital de los Grillos, insecto moi presente nas súas eiras.

la_capital_de_los_grillosO que logo se desenvolve son as dez entregas nas que vai dándose conta das iniciativas para a mudanza e renacer do lugar por parte dos intrépidos mozos, que tanto idean instalar nela un Museo das Bolboretas coma descobren un tesouro enterrado. Polo medio imos coñecendo os xenuínos habitantes da localidade, todos eles expresivamente alcumados: don Bonifacio, o alcalde, alias El Moscas (pola xenreira que a estas garda, ata o punto de querer instituír a figura do Inspector de Mosquitos para que lles dea caza); Angelina La Cana (dona do bar do lugar e nai de Emiliano El Matapardales, rapaz non moi espelido que un día, como grande ocorrencia, decide organizar un concurso de “O chorro do porrón” que acaba moi malamente entre bébedos); Martín El Parlapoco; Anastasio ou Tasio El Agujas, o reloxeiro oficial do campanario da igrexa e da casa do concello; Raimundo El Sotanas (quen un día, a falta de hostias, deu a comuñón con galletas e favoreceu que os fieis se burlasen pedíndolles que tamén lles achegase un café con leite con elas); Eduardo, máis coñecido como El Tío Raposeras, voz crítica do pobo; Luís El Jeringas, o médico; Felisa La Gallega e o seu fillo Parrulo, comerciantes de ovos; Cleto o fontaneiro, alias El Tuercas; Agripina La Dulce, panadeira e reposteira; Felipe Gómez El Trampas, tafur de bar, ou Cipriano El Manitas, tamén El Chapuzas, empregado multitarefa do concello.

Este ben variado elenco cruza os seus camiños cos cinco protagonistas, conxurados en facer revivir a súa vila, transmitíndonos coas súas andainas unha mensaxe clara: cómpre apostar polo rural de noso, non perder a esperanza e saber apreciar o que a vida rústica ofrece e o herdo que atesoura.

Narrado cunha prosa prístina, liberada de toda ganga manierista, a escrita de Alfonso García neste La Capital de los Grillos agrada pola sabia integración de lecturas do xeito máis natural posible, o que fai que as citas a Borges, ao Lazarillo, a Blyton ou mesmo ao Casares de A galiña azul resulten transparentes e nada rebuscadas, facilitando a lectura aos máis novos e non só.

A melancolía que deitan estas páxinas, a sabedoría nas sentenzas, o fino humor e a mensaxe esperanzada que reflicten son un bálsamo reparador para este mundo de urbanismo feroz e entolecido, unha chamada de atención a prol da necesidade de conservar a riqueza da cultura tradicional, do contorno que a xerou e das persoas que a transmitiron. E é que, como aprenden pronto os protagonistas de La Capital de los Grillos, “solo la perseverancia permite alcanzar metas”. Convén non esquecelo e seguir teimando nun mundo mellor.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 14-1-2018]