Un outro ollar

O silencio fala cunha intensidade clarividente. Para quen sabe ollar, unha imaxe suspendida no tempo comunica infinitamente máis que o frémito inconexo de moitos discursos fútiles que nos rodean.

Esa esencia icónica alimenta Nenas medrando, o libro de poesía visotextual que asina Silvia García para Chan da Pólvora, un mapa de miradas das que abrollan os versos como negativo verbal dos instantes fotográficos capturados.

Nenas medrando recolle un feixe de dúas ducias de instantáneas de época nas que figuran retratadas diferentes nenas. As imaxes, que a autora foi adquirindo aquí e acolá en mercadiños ou a través de internet nun curioso afán coleccionista, van acompañadas de cadanseu poema a modo de écfrase; isto é: unha proxección verbal da representación visual de partida.

O diálogo intermedial entre verso e fotografía achéganos aquí a infantes que posaron para a fotografía codificando mudamente todo un mundo interior que cómpre adiviñar nas olladas, na proxemia, na quinésica, mesmo nos contextos da sonoridade suxerida ou da paisaxe habitada. Todas esas linguaxes non verbais, mais en boa medida corporais, permiten intuír posibles pensamentos, futuribles das protagonistas, ata incomodidades da propia crianza ou maduración.

A autora, nun revelador ultílogo, informa de que a idea deste proxecto xurdiu da contemplación das fotos que Lewis Carroll tomou de Alice Lidell, a nena na que se inspirou para a súas arquifamosas Alicia no país das marabillas e Alicia do outro lado do espello. Nesas imaxes Alice aparecía case sempre anoxada, como se a situación lle desagradase enormemente e se vise obrigada a posar. Pois ben, esa idea da infancia forzada serviu de fío a García na procura doutras instantáneas de nenas nas que tentou descubrir “a incomodidade de medrar, un tempo prolongado no que cada quen sente que abanea, unha incomodidade da que se pode falar e crea eco”.

Revelar o que cala unha nena, enxergar a rebeldía latente que se agocha tras dunha situación desacougante, é o punto de fuga no que semellan converxer esta vintena longa de visopoemas. Neles os retratos ‘falan’ para nos contar desas pequenas con “toda a incomodidade/ xunta/ e/ na punta dos pés/ as uñas medrando”; ou desas rapaciñas cun desexo que se cifra en “fuxir dun cuarto pequeno/ ser ousada/ esperar a vida/ como as cereixas”. Noutras ocasións é a dúbida do futuro do porvir incerto a que inqueda ás escolantes: “igual no futuro/ non hai pupitre nin sorriso/ que espere”. Pero a rebeldía pula decote na loita por un mañá venturoso: “todas as liñas do chan están para que as salte/ con coidado/ o meu avó leva as contas/ e anímame na traxectoria”. Velaí o vagalume da esperanza, a ilusión que palpita nas pupilas das cativas onde a vida “parece un tempo simple/ espreitando/ que todo acabe de mudar/ e que o mundo/ deixe de desbocarse”.

Suxestiva proposta a que nos regala Silvia García con estas súas Nenas medrando, extensión do valioso traballo que esta canguesa leva anos desenvolvendo no eido das artes plásticas, tanto no seu quefacer no CGAC como, actualmente, sendo docente da Facultade de Belas Artes de Pontevedra, mais tamén nas landas da poesía, nas que se dera a coñecer hai tempo como autora distinguida nos certames literarios organizados pola Universidade de Vigo.

O corpo como territorio radical, a complexidade dos procesos de maduración e as lembranzas das primeiras andainas vitais conforman os vértices nos que asenta a poética indagadora desta obra de Silvia García, que nos desafía a un outro ollar, a descubrir o envés da realidade nas epifanías fotográficas destas Nenas medrando.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 11-10-2020]

Memoria da Mariña

Galicia é unha e múltiple. Somos unha tribo irisada, con clans millenta que nos complementamos e levamos séculos enriquecéndonos na común convivencia. Unha desas familias ben diferenciadas é a que conforman os norluceses e galegos do occidente asturiano, poboadores da antiga provincia mindoniense e, antes diso, xentes da Britonia de Maeloc, hoxe xunguidos todos baixo o común apelativo de mariñaos.

Desa liñaxe extensa e intensa dá noticia cumprida e rigorosa Martín Fernández Vizoso nos dous volumes que publica baixo o título Memoria de Mariñáns da man do Grupo de Comunicación Galicia en el Mundo. Cento e medio de artigos que o propio autor presenta como “crónicas e semblanzas que recuperan e recordan a vida e obra de centos de emigrantes galegos en América. Unha memoria da Mariña e de Lugo a través de historias persoais, de singularidades”.

Os volumes, que contan cun prólogo de Ramón Pernas, achégannos á peripecia única e, moitas veces, novelesca dunha serie de personaxes nacidos nesta bisbarra que en América se volveron persoeiros de relevo, destacando polos máis diversos e, por veces, peregrinos motivos.

Xentes son estas de Ribadeo, Castropol, Vegadeo, A Pontenova, Trabada, Lourenzá, Barreiros, Foz, O Valadouro, Alfoz, Burela, Cervo, Xove, Viveiro, Ourol, O Vicedo e, sobre todo, Mondoñedo, en palabras de Pernas “capital galega e sé, cidade serena onde habita todo o silencio do mundo, terra do bispo Alcolea, arcebispo que foi de Compostela e patriarca das Indias, epicentro literario deste longo centenar de crónicas cotiás contadas, narradas dende o lugar onde habita o corazón das homenaxes aos que levaron dende o vello reino cunqueiriano a chuvia das mensaxes de ida e volta entre as dúas beiras da mar”.

Nestes relatos, amenísimos e cheos de curiosidades, Fernández Vizoso vai descubríndonos a vida, obra e milagres do ribadense Agustín María Acevedo, precursor da ciencia ficción española coa súa novela Unha tempada no máis fermoso dos planetas (1870); do tamén fillo de Ribadeo José Alonso Trelles, alias El Viejo Pancho, quen alén de moita literatura gauchesca escribiu delicados tangos que cantou Carlos Gardel; do igualmente ribadense Federico Mediante, autor de ducias e ducias de novelas populares e de peto, moitas delas históricas do xénero policial, que se consumiron ás mancheas na España das primeiras décadas do século pasado. E tamén sabemos da intelectual da Veiga Carmen Osorio, “unha muller que, con cinco anos, daba concertos de piano a catro mans polo mundo co seu medio irmán Pepito Arriola; que tivo un pai da Veiga explorador en África, veu como súa prima Hildegart era asasinada pola súa nai, tocou para Hitler e Goebbels e ensinou música na Persia do Sha”.

Noticia hai tamén nestas crónicas de Juana de Ibarborou, filla dun muiñeiro de Lourenzá, gloria da poesía de América; do focense Francisco Lourido, interesante poeta do Rexurdimento que moito merece recuperarse; da poeta, tamén de Foz, Sara Lorenzana, quen cantou, xa no XIX, a lenda do desembarco normando nesta localidade e o milagre afundidor das súas naves protagonizado por San Gonzalo; da estancia en terras de Alfoz do gran poeta arxentino Francisco Luis Bernárdez, cuñado de Julio Cortázar; do vínculo con esta vila da destacada poeta cubana Rita Geada; do cervense José María Cao Luaces, mestre indiscutible dos caricaturistas españois e hispanoamericanos do seu tempo; e incluso se nos conta a aventura de Agustín Rodríguez Castro, vicedense que escribiu máis de mil obras teatrais e cancións e aínda tivo tempo para provocar dúas mortes seica accidentais.

Capítulo á parte merecen nesta nutrida nómina de heroicos emigrantes os moitos mindonienses que causaron abraio na outra beira do Atlántico. Entre eles, Amador V. González, o inesquecible cronista da Patagonia arxentina e rebelde; Lorenzo Rico, o galeguista animador de Céltiga, cofundador do Centro Galego de Buenos Aires e sogro do poeta Emilio Pita; Óscar F. Mel, médico amigo do Che Guevara e alcalde da Habana; Elisa Lamas, ensaísta, intelectual e unha das figuras clave do feminismo nos tempos da Transición; ou José María Robles Rodríguez, precursor da aviación arxentina nos anos dez do pasado século.

Concordo con Fernández Vizoso na necesidade de recuperar a memoria, de volver ao exemplo dos que antes de nós foron para, con lexítimo orgullo, impulsarnos ilusionadamente no presente: “se non hai lembranza non hai referentes, non podemos saber a quen queremos parecernos nin que ser nin a que aspirar. Por iso é un deber moral manter viva a memoria”.

Sabias palabras de Martín Fernández Vizoso, quen nos ofrece unha obra de grande valor: estes dous volumes de Memoria de Mariñáns que son espello da “memorable lección” dos nosos emigrantes, “unha memoria colectiva a través de singularidades” que recibimos como un regalo impagable dun legado que ha vencer calquera sombra de esquecemento.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-10-2020]

Illa Pexegueiro

Recibo por man amiga un exemplar da nova edición da Viaxe á illa das mulleres loucas de Alfonso Pexegueiro que publica o Concello de Ponteareas. O poemario orixinal aparecera hai xa máis dun cuarto de século e tivo varias edicións, implementadas, ao longo destes anos. A presente é, con certeza, a máis completa e case diría que definitiva, á vista dos moitos e moi valiosos materiais que incorpora.

Viaxe á illa das mulleres loucas é un dos títulos imprescindibles da poética galega das últimas décadas. O seu visionarismo, a espectacular torsión simbólica que nel se produce, a miríade de lecturas e procesos de sincrético diálogo con poetas de todo tempo e lugar que condensa e, sobre todo, a poderosa palpitación vital e emotiva que traman os seus versos fan desta obra un dos cumes creativos do de Angoares e un dos libros que veñen marcando o rumbo da escrita recente.

A edición que agora ve luz mercé ao apoio incondicional do concello natal do autor engade ao texto primixenio non só interesantes addendas poéticas, senón tamén un importante número de paratextos que complementan, contextualizan e proxectan a vibrante escrita destes versos.

É o que acontece coas entregues palabras de saúda de Fernando Groba Bouza, concelleiro de Cultura e Lingua de Ponteareas, o que aínda se fai máis visible nalgúns textos explicativos sobre a súa poesía asinados polo propio Pexegueiro e tamén noutros materiais incluídos no libro, como os artigos de Clodio González Pérez, as cartas co crítico Mario Regueira ou a tradutora norteamericana Helen Lane e un completo dossier de prensa sobre o que se foi dicindo das diferentes edicións da obra, incluíndo a tradución dalgún texto, recensións varias e mesmo comentos ata agora inéditos.

De por parte, esta edición incorpora tamén diversos textos a propósito das adaptacións escénicas e musicais do poemario e un cd que recolle a gravación da súa teatralización, recitacións e performances ao seu redor e varias entrevistas a Pexegueiro realizadas por María Solar e Xabier Fortes emitidas no telexornal de TVE2 e no programa Zig Zag Diario da TVG.

A maiores, esta nova entrega da Viaxe á illa das mulleres loucas, que recolle como cuberta a suxestiva ilustración que no seu día creara para a obra Antón Lamazares, incorpora gran cantidade de materiais gráficos, entre eles cadros de Xaime Asensi, Guillermo Alonso Monroy, Amando González, Xavier Costa, Carlos Crego e Xosé Freixanes, caligrafías de Waad Merhej ou fotografías do autor e do seu mundo tiradas por Ana Corbillón, Pablo González, Lois López Rico ou Carlos Crego.

A Viaxe á illa das mulleres loucas xestouse entre 1979 e 1983, entre o rianxeiro Asados e a cidade olívica. Ía titularse, de primeiras, Triángulos do desexo, pero a esa súa paixonal pulsión sumouse logo a melancolía da infancia ida cabo do río Tea, nos Caboucos, pé dunha breve insua de misterios insondables para o rapaz que Pexegueiro foi e que o esporeou a imaxinala como un territorio terriblemente máxico beira dos Caboucos, da Ceña e da Moscadeira.

O resultado foi que acabou aparecendo por vez primeira en edición bilingüe galego-catalá na editoral Llibres del Mal en 1984, publicándose en castelán en 1986 e xa só en galego no 2004 en Galaxia. Longo periplo no que foi coñecéndose por moito lectorado e recibindo xusto recoñecemento pola crítica.

Non hai mellor escusa que esta magnífica edición para volver á Viaxe á illa das mulleres loucas e redescubrir unha escrita de fonda complexidade, que convida a unha relectura radical da realidade e da memoria e que codifica escenicamente a visión dun mundo propio: Illa Pexegueiro.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 20-9-2020]

Memorial de desagravio

Manuel Francisco Reina, novelista, poeta, guionista, crítico literario, dramaturgo, ensaísta, antólogo, orador e mil cousas máis que adorna co seu don para facer das palabras velaíñas luces que responden ao seu ditado, regresa á escena literaria co poemario El fiel de la balanza, un volume que se integra na colección Anaquel de Poesía da madrileña Editorial Cuadernos del Laberinto e que se acompaña dunha suxestiva ilustración de cuberta de Luis Moro.

El fiel de la balanza é un memorial de desagravio, unha crónica do amor traizoado que precisa dunha reparación pola palabra salvífica, onde os versos son o lenitivo da ferida infiel que precisa de resarcimento.

O poeta foi vulnerado. Amou intensa, denodada, apaixonada, absoluta, irracionalmente. Mais sentiu nas carnes propias a trabada do áspide da infidelidade que esboroou o vínculo de afectos que o unía ao ser amado. Por iso estes versos son o relato dunha apostasía, a do amor que foi pero que agora non merece a paixón que nel se depositou, pois a perfidia e a aleivosía demostradas foron tan infames que só a condena á soidade eterna é resposta a tal felonía.

Este exercicio de reparación cobra forma aquí dunha nova biblia do amor lacerado. É este, pois, un novo Libro da Xénese no que o Adán cantor eleva a queixa pola traidora trabada do Evo na mazá. Hai, por tanto, unha conciencia nidia de que a tentación da caída non está no froito, senón na falta de correspondencia, na defección do outro que non é quen de respectar o bieito lazo da unión: “Quiso el padre que su criatura no estuviese sola y le entregó el amor. Le dio ese fuego que calienta sin llama y por quien el jardín y sus seres tenían sentido, y puso a la perfección la mácula de la serpiente, que no es la prohibición, ni el pecado y su manzana, sino la vulnerable consciencia de saber que nuestra dicha, nuestra vida, la creación entera, depende del otro, aunque el otro no lo merezca y ponga en riesgo todo, hasta a sí mismo, con un puñal de sombra silenciosa y abandono”.

A partir de aí só o “Verbo” pode acalmar tanta dor: “su poder para interpretar el universo y cambiarlo, para traducir lo inefable como el dolor, o el miedo, o la muerte, o el amor sin fisuras”. E cobran sentido as “Lamentaciones de Adán” (“un necio y desnudo cordero para el sacrificio”), a discordia por “La manzana” (consciente de “disfrazar de amor con tus mentiras lo que sólo era una escala para conseguir un reino y destruirlo”), a vileza que produciu o “Príncipe de las Mentiras” (“porque gélido es el sentir del que logra su dicha, causando el daño en el corazón de otro”), a expulsión do Paraíso para ir “Al este del Edén” (“Contigo y por ti fui al este del Edén. Dejé la fuente de la luz y mi jardín cerrado, mi tierra de occidente con sus océanos sin límites y su arena de oro y abiertos los ríos de mi corazón ingenuo”) e aparece a “Marca de Caín” como unha maldición (“Que el silencio te muerda la sien, como la quijada de un asno, y la soledad tan sólo te siga siendo fiel, en la rotura estéril de los años que vivas, multiplicados hasta por setenta y siete veces siete”) e xa nada fica da “Lengua común” dos amantes (“Lengua común que unifica el mundo. Que cohesiona el sinsentido cotidiano de que dos seres encuentren cobijo y calor el uno en el otro”) e todo se volve “La torre de Babel” (“Entre las ruinas de una vida miraste al cielo, y la negrura cerró sus labios confusos, como una maldición de silencio incontestable”).

El fiel de la balanza tráenos a lembranza do delator visgo amoroso, explica a síndrome do amputado e da tortura que aínda se sente logo de deixar a parella que tanto mal causou, constata a ingratitude de quen non soubo apreciar a lingua dos anxos que Eros deu aos amantes e, sobre todo, fai balance da razón e da loucura, do ser o do nada e acusa os falsos amigos, os vendedores de fume e as liturxias da depredación.

Palpitantes, aceirados e epifánicos, estes poemas en prosa de El fiel de la balanza están escritos co sangue dorido de quen amou ata a extenuación e sentiu no seu imo o veleno ingrato da traizón. Hai neles tanta verdade que enmudece a lectura, mais tamén tan alto poder para cauterizar as feridas abertas que fulguran como un novo grial obrando a milagrosa transfiguración da dor “en florido perfume de palabras”.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, Diario de Arousa e Diario de Bergantiños, 2-5-2021]

A verdade do sangue

Unha boa amiga recoméndame a lectura de Mala sangre, a novela de Helena Tur que vén de publicar Plaza & Janés. Achégome a ela curioso e descubro unha intensa historia de intriga e amor no XIX berciano, cóctel de mesturado, non axitado, que cómpre tratar con moita man.

Avanzo na narración e bato con Henar, unha moza orfa ao Jane Eyre, criada nun hospicio de monxas e que, logo do falecemento dunha abastada señora cega á que coidaba, ten que regresar ao hospicio, onde lle ofrecen a posibilidade de ir vivir cunha familia de apicultores e gandeiros bercianos. Decidida e afouta, acepta a proposta e marcha ata Villaverde de la Abadía, nas inmediacións de Ponferrada, onde vivirá cos Hurtado: o odioso Lucio (cruel pai de familia, execrable maltratador), Baia (admirable nai coraxe) e Lúa (fráxil filla xordomuda que coidará Henar e coa que establecerá unha estreita relación de afectos protectores).

Velaí o contexto no que irrompe a intriga da novela, que non é outra que a aparición dos cadáveres de varias rapazas da contorna co que hoxe chamariamos unha firma do asasino: un corte no pescozo e un corpo exsangüe. Á procura do culpable de tales atrocidades dedicará Henar todo o tempo que non lle rouba Juan, un mozo da localidade que sobrevive rapinando co que manterá unha romántica historia de amor.

Pero Mala sangre, no ronsel dunha Jane Austen ou unha Charlotte Brönte, é aínda moito máis que intriga e romanticisimo. Achéganos un retrato transversal da España de mediados do XIX, coas acendidas loitas entre isabelinos e carlistas e os republicanos tratando de afirmase. Do mesmo xeito, é tamén un documento, ficcional mais verosímil, sobre o papel da muller naquel tempo, a estrita sociedade de clases, a necesidade da educación, a dureza da vida rural ou a riqueza do lendario popular.

Capítulo á parte merece o tratamento dado por Tur ao escenario no que transcorren os feitos: o Bierzo que se nos describe é, en si mesmo, outro personaxe principal da novela. A impresionante presenza das Medulas, do Val do Silencio, das mil augas converxentes no Sil, de todos eses bosques e camiños e vilas e lugares cheos de contrabandistas, comerciantes ambulantes, garda civís, témeras sombras como as de Manuel Blanco Romasanta (o lobishome de Allariz), cregos e orfos compoñen un palpitante vitral no que gurgullan as máis arrebatadas paixóns e tamén as máis virulentas pulsións, que fan que o sangue manantío escoe incontrolable, apenas acougado pola tenrura e a solidariedade que a propia Henar é que de proxectar na sororidade con Lúa, nos aloumiños a Juan ou na súa intelixente e esperanzada visión doutro mundo máis igualitario e, sobre todo, menos violento.

Fico en débeda coa miña amiga, que tan ben coñece as miñas afeccións lectoras. A súa recomendación de Mala sangre de Helena Tur tróuxome horas de grato lecer, mergullado nun relato que é unha viaxe ao corazón dun tempo e dun lugar cheo de segredos temibles, sorprendentes intrigas e hipnóticos afectos.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 16-8-2020]