Aldaolado, outra cousa

Hai xente que aínda coida que a poesía é un éter inconsútil que só unha sagra especie de elixidos é quen de convocar nos seus arcanos máis profundos. Para quen así pensa, ser poeta supón ter recibido un don, encarnar os designios do divino destino e andar os días deste mundo imbuído da alta misión dos profetas.

Acabo de escribir o anterior e xa estou escoitando as gargalladas de Lucía Aldao e María Lado. Mellor aínda: é máis que probable que lles estropease o gintonic —ou o colacao, que sei eu— facendo que o chimpasen da boca ao chan ante tanta panocha meliflua do oficio dos vates da nación. Cagan por tal. E fan ben. Convén aprender delas. Mellor nos iría.

E vén isto a conto do seu primeiro libro en dueto: Ninguén morreu de ler poesía. Porque si, morrer a xentiña mórreuvos de moita cousa rara de Deus, pero, ata onde sabemos, ninguén tumorou aínda por ler a Rosalía ou a Cunqueiro ou a Luz Pozo Garza ou a Manuel Antonio ou a Luísa Villalta ou a Pimentel. A ver, algún fato puido indixestar lendo a Campoamor, pero é que hai xente que as merece e punto.

Esta miña columna ha de lela (se é que alguén a le) persoal do máis diverso. Pois ben, as persoas que esteades ata os orellos da poesía de salón, da poética enlevada e transcendente, da estética de cartón pedra e cantería de granito secular, tendes neste libro a vosa kriptonita para acabar con tanto supermán de saldo poético.

Porque Aldaolado saben moi ben onde empeza a poesía e acaba a babecada; que os amores ausentes son os máis presentes; que a raíz de toxo é un noxo; que aos lorquianos adolescentes mortos acáelles un bo cover; que os canivetes todos teñen cara A e cara B; que o santoral facebookiano mexa por nós; que a poesía non é innovación, pero pode ser revolución; que o temible non é where you did sleep last night, o terrible é o veleno noctívago; que calquera tempo pasado foi pretérito e máis nada, por moito que arrinquemos os sangumiños saloucando polas bolas do dragón, o Delorean, o Xabarín, os Casio, Atari, Tigretón e Colajet; que os amores de EXB… vaia por Deus; que os faros da beiramar aluman mesmo cando están apagados, máis aínda, iluminan, sobre todo, cando son cegos; que as cousas que verdadeiramente pagan a pena na vida son as que se fan cando ninguén nos ve ou as que o Amor guía; que o pracer dun bo collage dadaísta self made non ten nin punto de comparación co narcisismo insufrible dos selfies; que, en fin, Aldaolado ten o público que se merece, pois por algo son “atractivas e talentosas!”.

E agora a nota erudita para os pescudadores do dato miúdo (esta parte pódena obviar os que teñan claro que, como din as autoras, onde estea un cubata que se quite un soneto): Ninguén morreu de ler poesía recolle textos xurdidos dende o 2006 ata hoxe. Algúns van coasinados e os máis deles rubricados por cadansúa autora. Hainos estritamente inéditos e outros avanzados en libros delas ou obras colectivas. Non poucos son letras de poemas-canción e outros versos recitados nos espectáculos cos que, como dúo poético, levan percorrido toda a xeografía galega dende o 2005.

Humor, música, metapoesía. Velaí o misterio da iconoclasta trindade aldeoladiana. Escrita que, como elas advirten, reivindica a dadallada. Unha lírica alternativa, que presta poñer na porta do frigorífico. E tecerlle un tapete. E chantala derriba da tele. Alguén dá máis?

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-11-2020]

Poesía destroyer

uralita composicionNestes días de obrigado confinamento chego á lectura de Uralita, o poemario de Iria Pinheiro e María Lado que publica un selo novo: Cuarto de Inverno. Fágoo coa curiosidade do neno que desenvolve un galano na amencida de Reis, expectante por saber se o talento actoral de Pinheiro e a pulsión imantadora da poesía de Lado amalgamaron aquí na potencia creativa de mísil tomahawk que ambas desenvolven acotío.

E si. Descubro pronto a forza irrefreable de Uralita, un urro pola Galicia esborroada en refugallos, pola perda das raíces, o esquecemento da terra, a anulación do sentimento de pertenza, o imperio contranatura.

Os textos que compoñen este libro son pequenas xoias da mellor poesía performática galega da nosa hora. Non naceron para a lectura, senón que conformaron inicialmente un espectáculo co que ambas as autoras xiraron por Galicia adiante, algo que se percibe de xeito nítido na estilística desta escrita, perfectamente conversacional, inzada de coloquialismos e xiros da fala cotiá, allea a calquera enfeite cultista.

Engastando poemas-flash de maior condensación lírica con outros poemas en prosa oralizantes e completando o conxunto con fragmentos de prosa notarial, Pinheiro e Lado conseguen unha estrutura unitaria, que deriva pendular, indo da anécdota familiar máis concreta á revisión crítica globalizante, sempre sen perder de vista a simbólica que vertebra toda a obra: a avoa cherokee, raíña devanceira, que encarna as raíces da tribo, o sentimento comunal de adhesión a unha terra que as cidades levan un mundo dinamitando, creando unha fisura que nos enterra en hortas-vertedoiro de imposible kintsugi: “Miña avoa era unha raíña cherokee./ Vivía entre montañas de refugallos,/ casetas de uralita, cadáveres/ de árbores que non dan,/ entre lixo semisepultado polos caseiros/ que reforman e deixan todo nas leiras”.

A partir deste comezo implosivo o libro vai serpeando entre as hortas como “territorios fragmentarios”, as maceiras que dan “froitas enferruxadas” e as avoas “quietas como arañas”. Mais hai lugar tamén para lembrar a natureza esmorecente na que malvivimos: “tan intervida que nos solpores sempre hai farois estorbando. Os cables da luz hai que incorporalos ao cadro porque están aí. As familias viven abrigadas debaixo das torres de alta tensión. Son os guerreiros do Siam, vixían a comunidade que vive ao seu abeiro”.

UralitaPor iso se produce unha reivindicación expresa da incardinación terrea dos antergos, que “eran educados” e, sobre todo, “non odiaban a terra” porque “eran parte da terra”. Pola contra, o capitalismo devastador da sociedade (peri)urbana actual condenou o noso rural a un territorio que señorea a uralita, “a filla da gran chingada”. Por extensión, o país todo acaba por se deixar amansar nunha narcótica de autoestradas que acoitelan a paisaxe (“esa espiña dorsal que parte o país é unha falla”) e abrazamos a relixión da incoherencia máis nefanda: “subvencionase o negocio do eucalipto pero o eucalipto arde e acábase o negocio! Non entendo nada. Reciclas, es un integrista da reciclaxe, pero plantas pinos nas fincas das avoas! Non entendo nada. Sacrificas o porco pero dáche pena a súa ánima cando o chamuscas. Non entendo nada. Botas contra os da autoestrada pero na peaxe paras. Non entendo nada”.

É a Galicia da incongruencia e do autoodio, a Galicia que non se recoñece e se avergonza de si mesma: “Entiendes gallego pero no lo hablas por puto autoodio. Odias la aldea da que viñeches, a bosta, o pueblo, os cochitos de choque. Odias Lalín, Lugo, Ourense porque che parecen provincianos, conservadores y luego El Rocío que te parece? Exótico? Las Indias Orientales?. Ese parquecito de aire imperial donde pasean las familias de la capital no es provinciano, gilipollas? O es que te parece un puto cuadro de Renoir?! Parvo. Mete no cu o teu puto autoodio. A uralita. Parvo”.

Un obús. Directo, brutal, disfémico por necesidade: realidade en vea, retranca a megatóns e sátira sen piedade. Poesía destroyer. Ler e entender.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 26-4-2020]

As razóns de Cuqui

cuquiUn selo literario que nace é como a esmelga celmosa que ofrece o ouro líquido despois de moito ter laborado aos poucos. O froito agradece ver a luz, pero non sería posible sen a lenta maduración previa que favorece as medras, a substanciación literaria, a concreción en páxinas espléndidas.

Así é a vida e a antevida de Apiario, un soño de abellarizas anainado dende hai tempo polas súas responsables, Antía Otero e Dores Tembrás, que ofrece agora as catas primeiras. Entre elas, Porque Cuqui non quere ir á lavadora, o álbum que a escritora María Lado asina xunto á ilustradora Yanina Torres Tuirán.

Escribo álbum e non engado o adxectivo ‘infantil’ deliberadamente. O subtítulo dá pistas do porqué: “Conto moi importante para lerlles aos maiores antes de durmir”. E velaquí a primeira e decisiva singularidade que se produce nesta historia: a duplicidade dos narratarios, que, polo seu formato, natureza das ilustracións e mesmo a transparencia léxica e estilística en xeral parece ser o público infantil, mais que polo particular enfoque da mensaxe e a estratificación na decodificación dos valores comunicados é evidente que ha de ser tamén o público adulto.

Por tanto, coido que con xustiza pode alcumarse este Porque Cuqui non quere ir á lavadora como un álbum familiar, pois é nese ámbito no que adquire pleno sentido a súa lectura, pensada como comunal, palabra compartida que poden, e deben, ler os maiores a canda as crianzas, pois ambas as partes poderán tirar proveito do que nestas páxinas se relata.

maria lado_cuquiFidel ao que o título anuncia, a narración presenta como protagonista o osiño de peluxe Cuqui, o mellor e máis querido amigo do neno coprotagonista, ao que non lle sabemos o nome, entendo que para facilitar a doada identificación do lector.

E aquí batemos coa segunda intelixente aposta de Lado: contarnos o que con Cuqui acontece xustamente dende a óptica dun neno de catro ou cinco aniños, pois o pensar en aparencia inxel pero de lóxica esmagadora do cativo acaba por revelar as incoherencias, desatencións e insensibilidades dos adultos. Vaise tecendo, así, un relato no que a orfandade e a incomprensión que os máis miúdos senten ás veces por parte dos maiores se volven clamorosas. O espello vergonzante que supón ver o desleixo co que nos desocupamos de asuntos que, para os nosos pequenos son transcendentais, obríganos a repensar a escala de valores que con eles aplicamos e tirar de aí conclusións.

Mais non se pense que Lado ofrece un relato de acusatorio grave. Todo o contrario, a súa denuncia envólvese de veludo comprensivo, de reforzo positivo que pretende convencer e non vencer e aí reside, ao meu ver, a moi aproveitable lectura pedagóxica que pode extraerse desta obra, ideal para traballar, como dixen, en familia, máis tamén na escola, viveiro no que é ben que agromen todos os valores e bondades que deita a trama.

logo criaturasCuqui e o seu compañeiro neno —tamén a nai deste e os diferentes espazos que percorren na súa fantasía— non serían os mesmos sen o concurso de Torres Tuirán, quen os viste con paleta multicolor, trazo á vista e acuarelado de intensidade variable para regalarnos páxinas e dobres planas nas que imantar a ollada, un traballo de feitío impecable que moito axuda a ir pautando as estacións do relato.

Como agasallo final Porque Cuqui non quere ir á lavadora incorpora un recortable para que pequenos e grandes poidan divertirse silueteando os perfís de Cuqui e o seu amigo e mesmo colgalos nun cordel trandeira que figura estoxado nunha bolsiña adhesivada nunha das páxinas derradeiras.

Inmellorable estrea, xa que logo, a de Apiario con este álbum. E moi merecidos os parabéns que cómpre transmitir tanto a María Lado e Yanina Torres Tuirán como a Antía Otero e Dores Tembrás, pois mercé ao seu valente abrir camiños novos ve luz esta obra.

[Criaturas, 23-1-2015]

Radiocrítica 2-3-2015

control ames radioVelaquí unha nova Radiocrítica emitida o luns día 3 de marzo en Ames Radio (107.2 FM, accesible on line aquí). Nesta ocasión falei con Nazaret López de Crónicas de Embora, de Manrique Fernández  (00.26), Oso, mamá, si?, de María Lado (8:45), da Obra completa IV, de Roberto Vidal Bolaño (14:25) e de A pantufla de Celia (19:50)de Concha Blanco e Dani Padrón.

Audio 1

Radiocrítica 2-2-2015

Nazaret López e Armando RequeixoVelaquí unha nova Radiocrítica emitida o luns día 2 de febreiro en Ames Radio (107.2 FM, accesible on line aquí). Nesta ocasión falei con Nazaret López de Máscaras rotas para Sebastian Nell, de Alberto Ramos  (00.20), Dominio público, de Ramón Neto (8:45), O río da memoria. Cartafol do río dos Gafos (1745-1970), de Calros Solla (15:18) e de Porque Cuqui non quere ir á lavadora, de María Lado (22:40).

Audio