Acerca de armandorequeixo

Profesor (USC). Investigador (CRPIH). Crítico literario.

A maxia da vida

Nordesía (Euloxío R. Ruibal, 18-3-2018)Escribo este comentario o venres dezaseis, dous días antes de que ti o leas, xusto na xornada na que hai exactamente setenta e tres anos viña ao mundo un dos nosos máis grandes dramaturgos contemporáneos e unha das voces referenciais da literatura galega das últimas décadas: Euloxio R. Ruibal.

Por tanto, esta de hoxe é unha escrita de celebración, propiamente de concelebración, unha escrita aniversaria, se se me permite a torsión da linguaxe. Porque cómpre festexar, e por todo o alto, que un autor da veteranía e traxectoria de Ruibal non perdese de man o neno que naceu en Ordes e foi rillote polas rúas da Compostela de Posguerra. Ese rapazolo é o que alenta no espírito de Formigas, risas, flores e dinosauros, o volume de relatos para público infantil (e non só) que agora asina para a Colección Árbore de Galaxia esoutro neno medrado que tantos admiramos como creador.

Catro contos de imaxinación gurgullante, inzados de sucesos extraordinarios e protagonistas humanos, animais e mesmo vexetais, todo un festival de fantasía, maxia e beleza que recupera para o lectorado o san costume de soñar e ilusionarse.

No primeiro destes relatos, “A formiga revirada”, alegorízase verbo dos conflitos entre grupos de seres, as dificultades de convivencia entre razas diversas, o medo ao outro descoñecido e a imposición dos usos e costumes propios con desprezo dos que son diferentes. Mais a ensinanza final quere afirmar o valor da amizade, a capacidade de superación das dificultades e, tamén si, a melancolía polas lembranzas felices, que viven en nós e, por iso mesmo, nunca acaban de desaparecer.

“O xardín de Claudia”, o segundo destes contos, está protagonizado por unha flor do xardín da nena Claudia, que comeza sendo unha petalocaída, talofláccida e visomurcha (volvo aquí ousar nos neoloxismos, non teño remedio), mais que co pasar do tempo, como o parruliño feo, acaba por ser unha fermosísima flor, por máis sinais meteoróloga e, polo mesmo, moi querida da veciñanza que con ela se aconsella para saber do tempo vindeiro e dos seus consellos. Unha outra parábola, por tanto, a propósito da vontade de superación, da necesidade imperiosa de confiar nun futuro mellor e en que todos levamos dentro un ánima que desexa florir para marabilla do universo orbe.

Formigas, risas, flores e dinosaurosDa súa parte, “Unha triste perda” preséntanos o neno Chinto, andareiro e xogantín, desexoso de que seus pais lle merquen unha bici coa que soña día si e día tamén, pero que non acaba de chegar, o que remata por provocar que enferme dun mal insólito: perde o riso, irremediable, abraiante e absolutamente, ata o punto de que nin galenos experimentados nin profesionais do humor son quen de llo volver, só o agarimo de seus pais atendendo a súa ilusión coa compra da ansiada bicicleta consegue facer que a gargallada regrese á súa face. Como se bota a ver, unha outra narración gnómica para nos ensinar o valor das ilusións miúdas, do aloumiño e a complicidade necesaria dos que nos coidan, que deben entender que unha esperanza lexítima non pode negarse.

Por remate, “Santi e mais Iago” é un contosauro, unha dinonarración ou xurasirrelato no que o cativiño Santi atopa un día unha cría de dinosauro coa que amiga e á que bautiza como Iago, mellor aínda, como Iagosauro, pois da contorna dos montes composteláns provén tan xigantesco compañeiro que acaba por se revelar un xeneroso protector dos humanos cos que vive, receosos de primeiras da fiabilidade daquel xigantón, agradecidos despois pola súa bondade e limpidez de corazón. Como pode comprobarse, outra volta unha historia que nos aprende o valor da amizade, a necesidade de erradicar os prexuízos e a superación dos mesmos co coñecemento e o espírito de convivencia.

Contados coa elaborada inxeleza que acae a quen sabe que o seu auditorio non debe empecer nos barroquismos da lectura pero ha agradecer o meco en cada reviravolta da palabra, estes relatos teñen o tempero ideal nas descricións, o pulso firme do áxil progresar da trama e, sobre todo, a viveza teatral dos diálogos, tan faiscantes, decote acaídos.

Poida que haxa aínda quen precise dun último empurrón para se animar a este Formigas, risas, flores e dinosauros. Velaí: convén saber que o autor se veu acompañado na súa aventura creativa por Gloria García Iglesias, quen deseñou para estas historias unhas ilustracións ben atractivas, que din en imaxes o que as palabras comunican e que, por veces, incluso van alén e fantasean detalles que moi ben din a carón do relato.

Señor Euloxio R. Ruibal, que sexan parabéns polos seus anos e polas súas Formigas, risas, flores e dinosauros, que veñan moitas outras xeiras e que nos sigan traendo fermosuras coma esta, porque os corazóns nenos non queremos que remate a maxia que nos ensina a vida.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-3-2018]

Advertisements

Casa aberta

Nordesía (João Manuel Ribeiro, 4-3-2018)Téñome referido xa nalgunha outra ocasión á escrita do portugués João Manuel Ribeiro significándoa como unha das máis sobresaíntes do panorama infantoxuvenil (e non só) ibérico. Pois ben, a mellor confirmación do que afirmo atópase no feito de que moitos dos seus títulos foron xa traducidos a moi diversas linguas, por suposto tamén ao castelán e o galego. Entre eses destacados títulos vertidos ás linguas cooficiais no noso territorio cómpre contar dende agora A casa grande, un fermoso álbum para o lectorado máis novo que publica Hércules de Edicións da man de Ánxela Gracián, encargada de versionar o texto portugués aos idiomas de chegada.

A casa grande achéganos unha proposta cativadora e moi imaxinativa, que parte dun desafío inicial tan utópico coma ilusionante: “Un día, un home tivo o soño de construír unha Casa Grande, sen portas nin ventás, onde puidesen vivir os homes e as mulleres de todas as linguas, cores, razas, relixións e latitudes”. O resultado é a descrición, en fermosa prosa lírica, dun construto soñado no que ningunha discriminación, exclusión ou inxustiza pode ter lugar, pois nesta Casa Grande calquera persoa pode habitar sempre que o faga con espírito solidario e respectuoso, integrador e positivo, e adopte a palabra común: “a lingua universal da verdade”, “a lingua fraterna do amor”.

Nesta Casa Grande anhelada “o silencio e a palabra son o pan de cada día para a fame de paz e de honestidade” e a nenez é imperecedoira porque “xogar é a forma feliz de vivir, de ollar e de entenderse”. Máis aínda, na Casa Grande “cadaquén sabe o que vale e o valor no se mide polo que se posúe o polo que se fai, senón polo modo como se está, se xoga e se vive”.

Neste reino ideal, “a poesía é a música de todas as horas” e “o soño é a respiración de cadaquén”, por iso o remate do libro non pode ser máis exhortativo: a Casa Grande é un fogar aberto a todo o mundo, “pode ser a túa Casa, pode ser a nosa Casa”. De nós depende, por tanto, habitala, darlle vida e “perseguir sempre o que é xusto, verdadeiro e belo”.

jmrAsí pois, A casa grande é unha óptima mostra do que, dende hai un tempo, vimos chamando literatura para a educación emocional e noutros momentos se coñeceu como educación en valores. Tanto é así que, alén da innegable plasticidade e lirismo desta escrita, musical e harmónica, esteticamente moi ben traballada, non cabe dúbida de que o que nela predomina é a súa mensaxe, o esforzo por convidarnos a unha convivencia integradora, pacífica e amigable.

En perfecto diálogo co texto de Ribeiro comparecen as suxestivas ilustracións de Ricardo Rodrigues, unha outra lectura deste emotivo “manifesto de cidadanía”, imaxes que non só complementan a escrita, senón que en non poucas ocasións a implementan, engadindo nova información visual suplementaria que estimula a interpretación enriquecida do tecido verbal.

Non merece menor aplauso o excelente traballo de traslado ao galego e castelán (La casa grande) levado a cabo por Ánxela Gracián, tamén ela creadora infantoxuvenil amais de avezada tradutora, como aquí se demostra na fluencia incuestionable das secuencias e períodos, na acaída escolla de adxectivos e ilativos, na consecución dunha pauta rítmica que transmite sonora rotundidade ao conxunto.

Novo acerto, e notorio, o de Hércules de Edicións ao apostar pola dobre tradución de A casa grande, álbum magnífico, que non debería faltar en ningunha biblioteca escolar e, a poder ser, tampouco en casa ningunha aberta á boa literatura sen límite de idades.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-3-2018]

Tabela dos libros. Setembro 2018

Un curso máis, comeza a andaina da Tabela dos Libros. Nela figuran seleccionados os volumes que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

tabela setembro 2018

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Verne e Vigo: no 150 aniversario da arribada do Nautilus

CREATOR: gd-jpeg v1.0 (using IJG JPEG v80), quality = 100

E ben, señor Aronnax, estamos na baía de Vigo e só de vostede depende que poida chegar a coñecer os seus segredos.

Con estas palabras anunciaba o capitán Nemo, protagonista da moi célebre Vinte mil leguas baixo dos mares, a chegada ás augas olívicas do non menos famoso Nautilus, xustamente hai estes días cento cincuenta anos: o 18 de febreiro de 1868.

Con tal motivo, tiveron lugar na cidade as xornadas ‘De Verne a Vigo’ coordinadas polo xornalista Eduardo Rolland. Nelas, expertos na vida e obra do escritor francés analizaron diversos ángulos da súa suxestiva biobibliografía e reviviron as visitas que Verne fixo á cidade en 1878 e 1884, onde fixo escala co seu iate Saint Michel III durante varios días, tempo abondo para vivir intensamente a procesión do Cristo da Vitoria e a festa da Reconquista, visitar a fortaleza do Castro, frecuentar o Café Suízo na rúa do Príncipe, bailar no Campo de Granada e cartearse con medio mundo dende o Hotel Continental.

Con certeza, Jules Verne inmortalizou literariamente a cidade e a ría de Vigo, pois a súa obra está traducida a ducias de idiomas, ten numerosas adaptacións cinematográficas e o seu relato é coñecido por millóns de lectores dende que se publicara en 1870.

Mais, ¿quen foi Verne e como se interesou por Vigo e polo tesouro de Rande que financiaría as expedicións do afouto Nemo?

En esencia, un intelectual davinciano, de curiosidade insaciable, que concibiu un proxecto absolutamente fascinante: unir Ciencia e Literatura a través da narración de extraordinarias viaxes e aventuras.

nautilusVerne foi, dende ben noviño, un ser de excepcionais dotes de observación, devecente do seu pequeno telescopio co que contemplaba o ceo estrelado de Nantes des que o sol se poñía e xa non podía ollar os navíos cruzar o Loira.

Xa adolescente, sendo estudante en París, privábase do imprescindible e pasaba semanas alimentándose apenas de leite e pan para, cos cartos aforrados, mercar libros e libros, ir ao teatro e participar da vida cultural parisiense. Foi entón cando, por medio dun tío seu, coñeceu a Alexandre Dumas pai e se fixo grande amigo do seu fillo, tamén afamado escritor.

Aínda que se formou como avogado, pronto empezou a gañar a vida como secretario do Teatro Lírico e comezou a escribir moita literatura dramática, unha afección que lle durou sempre, malia que despois acabou por deixar estas ocupacións e pasou vivir primeiro coa axuda da súa esposa (unha acomodada viúva coa que casou novo) e logo como axente de bolsa.

Na súa andaina como autor foi decisivo o encontro en 1862 co editor Pierre-Jules Hetzel, quen o fichou para que comezase a escribir unha serie de novelas por entregas de ‘Viaxes extraordinarias’ das que naceron títulos inesquecibles como Cinco semanas en globo (1863), Viaxe ao centro da Terra (1864), Da Terra á Lúa (1865), Os fillos do capitán Grant (1867) ou A volta ao mundo en oitenta días (1872).

Viaxeiro por medio mundo, estudoso insaciable de disciplinas tan dispares como a Química, Botánica, Xeoloxía, Mineraloxía, Oceanografía, Astronomía, Matemática, Física, Mecánica ou a Balística, membro da Sociedade de Xeografía de Francia, analista da obra de Poe, sobre a que escribiu unha serie de coñecidos ensaios, as súas inconmensurables ganas de vivir fixeron que sobrevivise á Guerra Franco-Prusiana na que foi alistado e mesmo a dous balazos que un seu sobriño toleirán lle propinou diante a porta da casa e que, de resultas, o deixaron cunha coxeira para os restos, mais aínda rufo para viaxar e implicarse intensamente na vida de Amiens como concelleiro, organizando eventos literarios ou aconsellando a construción de edificios culturais, o que fixo que lle concedesen a Lexión de Honra uns anos antes de que presaxiase o seu pasamento e escribise a premonitoria O testamento dun excéntrico (1899), logo de destruír gran número de documentos e notas e ir deixándose vencer polas doenzas gástricas, os desmaios, as parálises faciais e a diabetes, que o foron cegando e deixando xordo ata acabar con el en 1905.

Verne, visionario

terra lua verneA imaxinación portentosa de Verne e as súas infindas pescudas na literatura científica da época fixeron que trufase os escritos de innovacións tecnolóxicas e progresos humanos que non foron unha realidade ata ben anos despois de que el os concibise. Poño por caso, a rede internacional de comunicacións telegráficas que idea en París no século XX (1863), avanzando Internet; a chegada tanto ao Polo Norte (As aventuras do capitán Hatteras, 1866) coma ao Polo Sur (A esfinxe dos xeos, 1897) ou os paseos lunares que fantasiou en Da Terra á Lúa (1865) e Arredor da Lúa (1870) cuns personaxes que, ¡casualidades!, partían na viaxe de Cabo Cañaveral e regresaban aterrando no Pacífico.

Porén, na memoria colectiva dos galegos ha ficar para sempre a maxia toda do Nautilus, un enxeño descoñecido capaz de navegar baixo os mares, que logo de abandonar a enseada de San Simón e deixar atrás as Cíes aproou cara á Atlántida, hai agora século e medio.

[Faro de Vigo, 1-3-2018]

Valente último

Nordesía (Valente vital, 25-2-2018)Dei no seu día noticia da aparición do primeiro volume da serie Valente vital, unha publicación da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética da USC que analizaba a biografía literaria do grande escritor ourensán. Aquel libro inicial repasaba a infancia e mocidade galegas do autor, a súa estancia como estudante universitario en Madrid e a súa presenza como profesor na Universidade de Oxford. Tempo despois dei conta do xurdimento do segundo volume da serie, centrado nesa ocasión na súa andaina literaria mentres era funcionario tradutor de diversos organismos internacionais tanto en Xenebra coma en París e tamén nas súas vivencias na Alta Savoia.

Pois ben, complétase agora a serie coordinada por Claudio Rodríguez Fer co terzo volume de Valente vital, desta volta cun subtítulo parentético que guía sen perda: Magreb, Israel, Almería.

Son xusto estes tres espazos percorridos polo poeta e, nalgún caso, domicilio de seu os que serven de epicentro para a análise dos seus últimos anos. Consecuentemente, a obra subdivídese en tres grandes capítulos analíticos, nos que se vai dando conta de aspectos que teñen que ver coas viaxes e vivencias do autor neses lugares e tamén coa asunción e posprocesado das súas culturas na súa escrita.

En “Del Magreb a Israel: Semillas semitas” é o editor da obra, o profesor Rodríguez Fer, quen se ocupa da querenza arabista dende novo do poeta, así como das súas múltiples viaxes a Marrocos e Tunisia e tamén da súa simpatía pola cultura xudaica e as súas visitas a Israel.

Pola súa banda, o estudoso Manuel Fernández Rodríguez analiza en “Las vías de la cábala al sufismo: Dos movimientos, una quietud” o moi complexo e vizoso mundo espiritual que imbuíu a escrita de Valente, chea de símbolos e ritos, de tradicións e estratos culturais que remiten, unha e outra vez, á cábala e o sufismo, así como ao Sefarad e o seu legado.

Valente vital (Magreb, Israel, Almería)Rematando o libro disponse o traballo de Fernando García Lara, profesor almeriense que se ocupa, precisamente, da etapa levantina do poeta en “Almería 1985-2000”. Na rememoración destes derradeiros anos evócase a súa radicación naquelas terras, o coñecemento da cultura andaluza en xeral e da flamenca en particular e as diferentes pegadas que ese mundo foi deixando na súa produción. Por xunto, estas tres longas e moi documentadas análises do máximo rigor académico fornecen un volume de case medio milleiro de páxinas, que dá cabo a unha serie definitiva para a biografía literaria dun dos máis destacados poetas do XX, amais senlleiro ensaísta, tradutor e prosista.

Cómpre, pois, saudar con aplauso este Valente vital (Magreb, Israel, Almería) editado por Claudio Rodríguez Fer, director da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética da Universidade de Santiago, institución que dá á luz a obra co primor que nos ten acostumados o seu Servizo de Publicacións, quen ofrece aquí unha coidadísima edición en tea, recuberta por unha elegante camisa que incorpora a reprodución dun cadro da excelente pintora almeriense Lola Valls, El vuelo y la sombra.

Valente dedicou un fermoso poema a Rosalía. Nel deixou dito: “Se fue en el viento, volvió en el aire./ Le abrí en mi casa la puerta grande./ Se fue en el viento. Quedé anhelante./ Se fue en el viento, volvió en el aire./ Me llevó adonde no había nadie./ Se fue en el viento, quedó en mi sangre./ Volvió en el aire.” Tamén o de Ourense regresa agora no ar, na límpida membrana do vento dos que o len e o devocionan, profundando no sentido último dos seus textos. Leámolos, pois da súa man entraremos pola porta grande da casa do poeta.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 25-2-2018]