Acerca de armandorequeixo

Profesor (USC). Investigador (CRPIH). Crítico literario.

Ricardo Carvalho Calero, a voz múltiple

RCCHoxe é o Día das Letras Galegas, que este ano dedicamos á senlleira figura de Ricardo Carvalho Calero (Ferrol, 1910-Compostela, 1990). Con esta conmemoración honramos a memoria dun home que dedicou a vida á causa de Galicia, da súa cultura e da súa lingua para engrandecelas. Un intelectual polifacético, que centrou todos os seus esforzos e sabedoría en enriquecer a nosa literatura, estudala a fondo, ensinala e facer que a amasen propios e alleos.

En realidade, non hai un só Carvalho Calero, senón moitos. A súa é unha voz múltiple, un poliedro de mil caras que fan del un dos humanistas máis completos da pasada centuria.

Carvalho Calero foi poeta e manifestouse con contundencia respecto a tal identidade: “Poeta es, pois da-che nojo todo/ agás a poesia”. E foi verdade, pois abondan para demostralo títulos como Vieiros (1931), O silencio axionllado (1934), Anxo da terra (1950), Poemas pendurados dun cabelo (1952), Salterio de Fingoy (1961), Pretérito imperfeito (1980), Futuro condicional (1982), Cantigas de amigo e outros poemas (1986) ou Reticências (1990). Neles deixounos unha poética de clasicismo culturalista, atenta tanto ás cuestións problemáticas do individuo e da sociedade coma á pulsión amatoria, igual á reflexión identitaria ou transcendente que á pescuda metapoética.

Mais o ferrolán cultivou tamén a narrativa nalgúns relatos breves e nas novelas A xente da Barreira (1951), un dos títulos cos que se recupera o discurso literario galego das Posguerra, e a máis complexa Scórpio (1987), texto de pegada autobiográfica que supón o cumio da súa escrita neste xénero.

Da mesma maneira, Carvalho Calero non desatendeu a dramaturxia na nosa lingua. E velaí están para o demostrar pezas como a “Farsa das zocas”, “A arbre”, “O auto do prisioneiro” ou “A sombra de Orfeo”, todas reunidas no volume Catro pezas (1971), ás que logo uniu “O fillo”, “Isabel”, “O redondel” e “Os xefes” para publicar o seu Teatro completo (1982). A lectura de todas elas evidencia a súa fina sensibilidade para conxugar a tradición histórica do noso teatro coas máis vangardistas achegas do teatro europeo da época, sen desatender á función didáctica, pois moitas destas pezas naceron ao abeiro da súa praxe docente.

Agora ben, se importante foi a súa contribución aos eidos da poesía, a narrativa e o teatro en galego, non me cabe dúbida ningunha de que Carvalho Calero brillou incomparable como ensaísta. El é, sen lugar a discusións, o pai da historiografía literaria galega moderna. A súa Historia da literatura galega contemporánea (publicada orixinariamente en 1963, pero con edicións revisadas e aumentadas de 1975 e 1981) é a biblia literario-historiográfica galega. Pasaron moitas décadas dende a súa escrita, mais ninguén en todos estes anos (ninguén que consideremos un estudoso serio, entendámonos) abordou calquera análise dun autor, xeración ou época literaria historiada por Carvalho Calero sen acudir, unha e outra vez, ao seu manual, para amplificalo, complementalo, contrastalo ou rebatelo, mais sempre téndoo como referencia inescusable. A esta súa Historia habería que engadir ducias e ducias doutros traballos seus capitais, pois non hai escritor importante, época literaria ou feito destacable que non tratase o que foi o primeiro catedrático de Lingüística e Literatura Galega da USC. Mais, por sintetizar, amentarei tan só outros dous volumes: as entregas Libros e autores galegos; a primeira analizando Dos trovadores a Valle-Inclán (1979) e a segunda centrada no Século XX (1982).

O perfil desta voz estereofónica, todoterreo da cultura de noso, completaríase coas facianas do lingüista (velaí a súa canónica Gramática elemental del gallego común, pola que tantas promocións estudaron dende que se publicou en 1966); o seu labor docente no Colexio Fingoy, no Instituto Rosalía de Castro e na súa cátedra universitaria; a militancia no Partido Galeguista e a implicación na redacción do Anteproxecto do Estatuto de Galicia; e a pertenza ao Seminario de Estudos Galegos, á FUE, á Real Academia Galega, a Academia das Ciências de Lisboa ou á AGAL.

Máis de seis décadas entregadas a Galicia, o seu idioma e as súas letras; milleiros de textos publicados en libros e revistas; máis dunha ducia de poemarios; novelas e pezas teatrais; dúas ducias de volumes de ensaios e decenas de investigacións por toda parte; innúmeros estudos introdutorios, prólogos, edicións de autor; folletos, conferencias millenta, relatorios en congresos, dirección de teses e tesiñas, entrevistas e unha morea de actividades máis fan do intelectual ferrolán un xigante das nosas letras que abraia pola súa enormidade. Por iso este 17 de maio, día sinalado, a nosa máis admirativa homenaxe rendémoslla a Ricardo Carvalho Calero, voz múltiple que nos guía.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 17-5-2020]

 

Poesía destroyer

uralita composicionNestes días de obrigado confinamento chego á lectura de Uralita, o poemario de Iria Pinheiro e María Lado que publica un selo novo: Cuarto de Inverno. Fágoo coa curiosidade do neno que desenvolve un galano na amencida de Reis, expectante por saber se o talento actoral de Pinheiro e a pulsión imantadora da poesía de Lado amalgamaron aquí na potencia creativa de mísil tomahawk que ambas desenvolven acotío.

E si. Descubro pronto a forza irrefreable de Uralita, un urro pola Galicia esborroada en refugallos, pola perda das raíces, o esquecemento da terra, a anulación do sentimento de pertenza, o imperio contranatura.

Os textos que compoñen este libro son pequenas xoias da mellor poesía performática galega da nosa hora. Non naceron para a lectura, senón que conformaron inicialmente un espectáculo co que ambas as autoras xiraron por Galicia adiante, algo que se percibe de xeito nítido na estilística desta escrita, perfectamente conversacional, inzada de coloquialismos e xiros da fala cotiá, allea a calquera enfeite cultista.

Engastando poemas-flash de maior condensación lírica con outros poemas en prosa oralizantes e completando o conxunto con fragmentos de prosa notarial, Pinheiro e Lado conseguen unha estrutura unitaria, que deriva pendular, indo da anécdota familiar máis concreta á revisión crítica globalizante, sempre sen perder de vista a simbólica que vertebra toda a obra: a avoa cherokee, raíña devanceira, que encarna as raíces da tribo, o sentimento comunal de adhesión a unha terra que as cidades levan un mundo dinamitando, creando unha fisura que nos enterra en hortas-vertedoiro de imposible kintsugi: “Miña avoa era unha raíña cherokee./ Vivía entre montañas de refugallos,/ casetas de uralita, cadáveres/ de árbores que non dan,/ entre lixo semisepultado polos caseiros/ que reforman e deixan todo nas leiras”.

A partir deste comezo implosivo o libro vai serpeando entre as hortas como “territorios fragmentarios”, as maceiras que dan “froitas enferruxadas” e as avoas “quietas como arañas”. Mais hai lugar tamén para lembrar a natureza esmorecente na que malvivimos: “tan intervida que nos solpores sempre hai farois estorbando. Os cables da luz hai que incorporalos ao cadro porque están aí. As familias viven abrigadas debaixo das torres de alta tensión. Son os guerreiros do Siam, vixían a comunidade que vive ao seu abeiro”.

UralitaPor iso se produce unha reivindicación expresa da incardinación terrea dos antergos, que “eran educados” e, sobre todo, “non odiaban a terra” porque “eran parte da terra”. Pola contra, o capitalismo devastador da sociedade (peri)urbana actual condenou o noso rural a un territorio que señorea a uralita, “a filla da gran chingada”. Por extensión, o país todo acaba por se deixar amansar nunha narcótica de autoestradas que acoitelan a paisaxe (“esa espiña dorsal que parte o país é unha falla”) e abrazamos a relixión da incoherencia máis nefanda: “subvencionase o negocio do eucalipto pero o eucalipto arde e acábase o negocio! Non entendo nada. Reciclas, es un integrista da reciclaxe, pero plantas pinos nas fincas das avoas! Non entendo nada. Sacrificas o porco pero dáche pena a súa ánima cando o chamuscas. Non entendo nada. Botas contra os da autoestrada pero na peaxe paras. Non entendo nada”.

É a Galicia da incongruencia e do autoodio, a Galicia que non se recoñece e se avergonza de si mesma: “Entiendes gallego pero no lo hablas por puto autoodio. Odias la aldea da que viñeches, a bosta, o pueblo, os cochitos de choque. Odias Lalín, Lugo, Ourense porque che parecen provincianos, conservadores y luego El Rocío que te parece? Exótico? Las Indias Orientales?. Ese parquecito de aire imperial donde pasean las familias de la capital no es provinciano, gilipollas? O es que te parece un puto cuadro de Renoir?! Parvo. Mete no cu o teu puto autoodio. A uralita. Parvo”.

Un obús. Directo, brutal, disfémico por necesidade: realidade en vea, retranca a megatóns e sátira sen piedade. Poesía destroyer. Ler e entender.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 26-4-2020]

Pedra solar, rosa púrpura

El Progreso 21-4-2020

Marchou para a outra beira Luz Pozo Garza. Luz na Luz. A ave do Norte que regresa aos Portos Luminosos. Ela, que era “rosa branca en pureza pura rosa/ vermella emocionada dúctil rosa”.

Partiu, mais deixounos a memoria e o exemplo de quen amou “a luz que modifica a doutrina dos astros/ a total curvatura que dá unidade ás formas”. Por iso o seu legado é inmorredoiro. Por iso é a gran matriarca da poesía galega do século XX.

A súa voz atravesou un século. Dende a aparición de Ánfora (1949) ata o testamentario Pazo de Tor (2018), sete décadas de poesía a contemplan. Unha obra titánica, feraz, múltiple, que nos legou títulos que son xa clásicos das nosas letras e cos que aprendemos o que di O paxaro na boca (1952), a azougue das últimas palabras/ verbas derradeiras (1976), a luz áurea do Concerto de Outono (1981), o vitalismo esencial do Códice Calixtino (1986), os soños viaxeiros de Prometo a flor de loto (1992), a homenaxe íntima da Vida secreta de Rosalía (1996), a raíz nordestina de As arpas de Iwerddon (2005), o gozo de As vodas palatinas (2005), o imo que clama con Medea en Corinto (2003), a lección para Deter o día cunha flor (2009), o simbolismo visionario da Rosa tántrica (2016) e a viaxe ab initio do Pazo de Tor (2018).

Teño escrito algunha vez que a poesía de Luz Pozo Garza é toda ela unha fulguración solar de tantra e música das esferas, unha explosión púrpura que dimana da perfección do loto e a cifra dun códice fidelísimo. Unha obra sincrética, na que acrisolan tradicións e poéticas millenta, delicada fibra que encorda e deita a súa música espiritual en innúmeras modulacións, ora de enlevación oracular, ora extática, por veces mística e outras ascética, pitagórica e sufí, órfica e alquímica. Versos que entrecosen música e cinema, danza e pintura nun labirinto no que conviven as albas e cantigas de amigo medievais coas elexías e os poemas de superior erotismo, estética radiante que se configura como ontoloxía propia, enunciación de toda unha metafísica de lindeiros poéticos e espirituais: “Eu quixen contemplar a miña flor de loto/ e indaguei no vacío das cousas infinitas/ e daquela advertín unha luz/ que escribía no ser/ sen palabras sen sombras/ naquel fulgor inmóbil e dicía:/ Todo é un indiviso/ como a alma e a vida/ E ti es pedra solar/ e rosa púrpura/ muller de ser e tempo”.

Porque Luz foi a flor de loto, o amor tántrico, a rosa púrpura, a ánima indivisa, a pedra solar, a ave libérrima, a fonte inesgotable, as historias fidelísimas, a música reservada e os espellos transferidos de Tor.

Escribo estas liñas cos libros de Luz Pozo Garza riba da mesa e unha das nosas últimas fotos xuntos a carón do teclado. Abro un poemario e leo na súa letra de perfecta moldura: “Para o moi querido amigo Armando, sempre armando felicidade ao seu redor, sempre facendo simpatía e amor por onde camiña. Con apertas mil da vella amiga Luz”. Doe o peito e lembro aqueles versos que ela escribiu para alguén benamado e que agora quero eu dicirlle: “Vin de chorar o día da túa morte/ era luns e chovía/ pasaba unha gacela polo bosque/ mais a brétema mesta escurecía…/ abatíanse os astros/ nun crepúsculo insomne/ e un paxaro trilaba o carpe diem/ mais eu nin escoitaba nin oía/ pois viña dos espazos conmovidos/ un coro mesmo onírico/ desorbitando lirios e camelias”. Vai con ben, miña amiga. Xa es toda fulgor de diamante, mito que nos acompañará e nos guiará por sempre.

[El Progreso, 21-4-2020]

Muiñeiro fidel

Xosé Díaz Jácome

Tal día coma hoxe, hai cento dez anos, nacía o poeta e xornalista mindoniense Xosé Díaz Jácome, unha das personalidades literarias e culturais máis destacadas do pasado século.

Dende moi novo formou parte de plataformas creativas que son hoxe historia da nosa literatura. Poño por caso: a célebre Oficina Lírica do Leste Galego, que capitaneaba na súa cidade natal o seu íntimo amigo Álvaro Cunqueiro, acompañado doutros nomes maiores das nosas letras, como Aquilino Iglesia Alvariño, e da nosa ilustración, como Bernardino Vidarte. Foi no seo desta factoría literaria onde agromou a súa primeira obra, a plaquette Primeiras cantigas do amor (1936), que o confirmou como unha das voces referenciais do neotrobadorismo de Preguerra.

Tras o conflito armado intensificou o seu labor como xornalista e en 1939 marchou a Pamplona para traballar en El Pensamiento Navarro, do que chegou a ser redactor xefe. Alí participou tamén doutras importantes iniciativas publicistas, creando e dirixindo a Colección Albor, na que deron algúns dos seus primeiros pasos poetas casteláns como Blas de Otero ou Luis López Anglada e onde tamén participaron autores galegos como Xosé Filgueira Valverde ou Dionisio Gamallo Fierros.

En 1949 regresou a Galicia para incorporarse ao equipo do Faro de Vigo, onde foi durante anos redactor xefe, ata que en 1963 marchou a Oviedo dirixir La Voz de Asturias, no que se xubilou en 1983.

portada xdjPolo camiño deu á luz Pombal (1963), talvez o seu poemario máis coñecido, e xa nos últimos anos Muíño fidel (1983), co que pechaba unha sobranceira andaina lírica que se estendeu ao longo de máis de medio século.

Poeta por veces neopopularista, outras neovirxilianista, saudosista, neorromántico e mesmo modernista, tamén, como se dixo, neotrobadorista e ata puntualmente creacionista, a escrita elexíaca, paisaxista, festiva, celebrativa, natalicia e mesmo social e antropolóxica de Díaz Jácome evidencia a pluralidade dos rexistros que dominou e a súa admirable capacidade para nutrirse das estéticas coas que conviviu.

Como xornalista, amais da innegable calidade dos seus artigos, entrevistas e reportaxes, xogou un papel transcendental posibilitando que moitas grandes plumas da literatura galega do seu tempo puidesen ver impresos os seus textos na prensa diaria. Grazas a Díaz Jácome escritores como Vicente Risco, Cunqueiro ou Xosé María Díaz Castro publicaron en El Pensamiento Navarro e son innúmeros os autores que entre 1949 e 1963 entregaron textos para o Faro de Vigo que el axudou a dar á luz.

Este inxente labor foille recompensado en vida con diversas distincións e recoñecementos, como o nomeamento como membro correspondente da Real Academia Galega en 1967, a declaración de Fillo Predilecto de Mondoñedo en 1973, a designación de Cronista Oficial da cidade en 1981 (cargo no que sucedeu ao seu fraternal amigo Álvaro Cunqueiro), o Premio Lucense do Ano de 1988 ou a Medalla Castelao de 1995, entre outros.

portada versos fideisNa súa cidade natal hónrase a súa memoria convocando o Premio Xosé Díaz Jácome para Novos Creadores, que xa superou as dúas décadas de vida e constitúe unha referencia canónica no eido da nosa poesía máis nova, como demostra o recente volume compilatorio Versos fideis (2019), preparado por Belén Bouzas Gorgal e servidor e publicado polo concello organizador.

Doutra parte, estudosos e investigadores analizan e escolman os seus textos adoito, actualizando a súa figura e poñéndoa en valor, tal como esta mesma semana facía o tamén mestre de periodistas Xosé de Cora na súa columna de El Progreso.

Convén regresar aos clásicos, aprender do seu exemplo e estimar o moito que nos ensinaron e nos legaron. A Xosé Díaz Jácome non lle agradeceremos nunca o suficiente a súa entrega á causa do xornalismo e da poesía galegas, mais tampouco que sementase tanto amor por Galicia e a súa cultura aos que tivo máis de preto, como o seu fillo Juan Ramón Díaz, outro dos grandes entre os grandes do noso periodismo. Neste día do seu aniversario ben esta que un vagalume de lembranza gratulatoria voe ata o Ceo das Letras Galegas para lle dicir que si, que viven en nós as cantigas do amor, que o pombal está cheo de vida alada e que sempre haberá muiñeiros fieis á causa da terra, da lingua e da escrita de nós.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 19-4-2020]

Literatura hixiénica

faro (II)Nestes días de treboada vírica puidemos asistir a un espectáculo inusitado e de non moi doada explicación: os lineais dos supermercados víronse arrasados e non ficou neles nin un só rolo de papel hixiénico. Destarte, o papel de váter acabou por se converter nun produto cobizado, un valor de mercado en alza, sorte de ouro de celulosa que tal semella estivo a un tris de cotizar por riba do prezo do petróleo.

Sabe Deus ou o Demo cal sería o destino de tantiño papel, pero, postos a darlle voltas e procurarlle utilidade a tamañas reservas que han de durar nos fogares un eón, ocorréuseme que talvez non estaría mal que a alguén entre nós lle dese por proseguir a nobre arte da escrita literaria en soporte papel hixiénico.

E si, lestes ben: aplicarse á escrita en rolo de papel, á arte en celulosa para inodoro, ou sexa, á literatura hixiénica. Porque a Historia Universal da Literatura, dende as súas orixes ata o noso tempo, tivo e ten moitos soportes alén do papel convencional e cómpre saber que arredor do rolo hixiénico existe un ben curioso microcosmos literario, que abrangue dende ensaios teóricos sobre este ata revistas con tal nome, pasando por editoriais que o levan por bandeira.

Ben claro o tiña o pensador R. H. Nieber, quen chegou a escribir unha longa disertación titulada “The Toilet Paper” reflexionando nestes termos: “Publicáronse mil e un ensaios sobre a inmortalidade dos efemerópteros, sobre os riscos da escopeta, sobre a controvertida teoría da orixe das especies de Darwin. Por que un ensaio sobre o papel hixiénico non podería recibir coñecemento nin ser premiado?”.

Singular é tamén a existencia da revista Papel higiénico, que dirixiu a comezos dos oitenta do pasado século o poeta boliviano Humberto Quino Márquez (director así mesmo doutras non menos orixinais cabeceiras como Humus literario, Tiro al aire, La torre de los locos ou Camarada Mauser), por non falar do Bathroom Readers’ Institute, fundado nesa mesma década e no que se publicou un número importante de títulos ideados para a súa lectura no escusado, tal como acontece coa serie Uncle John’s Bathroom Readers, que xa superou a trintena de entregas.

E para os que pensen que isto non deixan de ser extravagancias ianquis é ben lembrarlles que no 2008 unha empresa española (Literaturaenpapelhigienico) lanzou ao mercado rolos de papel nos que aparecían, entre outros, o Romancero gitano de Lorca, as Rimas y leyendas de Bécquer, fragmentos da Biblia e contos de Poe, lecturas coas que un podía marchar ao retrete ao módico prezo de 3,9 euros rolo.

Quen chegase lendo ata aquí pode que estea a pensar: si, todo ben excéntrico, pero literatura, o que se di literatura escrita en papel hixiénico, non hai. Pois vén a propósito recordar agora que o derradeiro que escribiu o poeta Miguel Hernández cando estaba recluído no Reformatorio de Adultos de Alacante foron catro contos para que a súa muller llos dese ao seu filliño: “El potro oscuro”, “El conejito”, “Un hogar en el árbol” e “La gatita Mancha y el ovillo rojo”. Entre xuño e outubro de 1941 escaravellounos como puido sobre seis pequenas follas de papel hixiénico, cosidas na súa parte superior por un fío de cor ocre. Foron o seu testamento literario, no marzo seguinte deixounos para sempre.

Hai máis exemplos de literatura hixiénica en tempos de guerra e confinamento. Abondará con traer aquí a memoria de Edward Sigrist, o soldado da I Guerra Mundial que con apenas vinte anos redactou un diario bélico nunha codificación taquigráfica que foi descifrada e publicada no 2012. Ou o caso de Petter Moen, quen escribiu en 1944 unhas memorias sobre o estarrecedor cativerio que sufriu no cuartel da Gestapo en Oslo. Unhas memorias, por certo, que se fixeron coñecidas sobre todo logo de ser publicadas en 1952 na revista Le Temps Modernes que dirixía Jean-Paul Sartre.

Poderían aínda aducirse outras mostras que confirman os nobres servizos que o papel hixiénico prestou a todo tipo de literatura (pénsese no célebre Habeas Corpus que o boliviano Reynaldo Peters escribiu en maio de 1972 cando, preso durante a ditadura militar de Hugo Banzer, loitaba pola liberdade, un documento legal do que se ten ocupado o Premio Nobel da Paz Adolfo Pérez Esquivel, verbo do que se fixeron estudos e escribiron monografías e que forma parte do Rexistro Memoria do Mundo de América Latina e do Caribe), mais conformareime con achegar un último exemplo coido que abondo ilustrativo: no ano 2009 unha das obras que causou sensación en Xapón foi a novela Pinga de Koji Suzuki, que chegou a vender máis de 80.000 rolos converténdose nun auténtico best-seller. A novela, que se comercializou tanto na sección de produtos do fogar coma nas librerías, narraba ao longo de oitenta e oito centímetros de follas hixiénicas —que se repetían trinta e catro veces ata completar o rolo— unha historia de terror psicolóxico vivida, precisamente, nun baño.

E el haberá alguén por estes lares a quen lle dea por facer algo parecido? Digo eu que con tanto papel hixiénico bunkerizado nas casas aínda dará para varias escritas e reescritas…

[Faro de Vigo, 16-4-2020]