About armandorequeixo

Profesor (USC). Investigador (CRPIH). Crítico literario.

Memoria de Manuel Reimóndez Portela

A primeira vez que oín falar de Manuel Reimóndez Portela foi hai un cuarto de século. Lera na prensa que acababa de se presentar na Galería Sargadelos de Compostela o seu libro Un médico na aldea, volume que prologara Xosé Neira Vilas e que publicara Ediciós do Castro. Achegueime unha tarde ata a Rúa Nova 16 na procura dun outro título que me recomendaran e batín ben pronto coa obra do galeno rural. Collina ás mans e lembro que sorrira con agrado vendo que no medio e medio da cuberta verde pradería estamparan unha ilustración do meu conterráneo Xosé Vizoso. Lin a contracapa, que reproducía unhas suxestivas palabras de Neira Vilas sobre o libro, e logo peguei nel e comecei a follealo. Houben de miralo e remiralo abondo e seguramente botei alí máis tempo do que fun consciente, porque acabou achegándoseme un señor que, parapetado tras dun amable sorriso, deixou caer: “Rapaz, non lle deas máis voltas que o vas marear. Lévao, que che ha gustar”. Era Isaac Díaz Pardo. E fíxenlle caso, xaora.

Fun logo sabendo máis de Reimóndez Portela e, canto máis coñecía, máis medraba a miña admiración pola súa figura. Descubrín que nacera polo 1916 en San Miguel de Castro, na Estrada, que de rapaz fora emigrante á Habana e que logo retornara para acabar o bacharelato e cursar Medicina en Compostela, estudos que tivo que interromper por mor da Guerra Civil e que non puido rematar ata despois desta. Confirmei que xa dende os comezos fora un doutor excepcional, pois un ano antes de se licenciar gañara por oposición a praza de alumno interno de Patoloxía Médica e que, xa co título, exercera un par de anos como profesor axudante de Clases Prácticas de Anatomía.

Secasí, o que máis me fascinou foi comprobar como Reimóndez Portela deixara toda aquela prometedora carreira universitaria para exercer como médico no rural ullán do que procedía, onde comezara a traballar por volta de 1944, dedicación que non abandonou ata a súa xubilación case medio século despois.

Froito da devoción polos seus eidos, pola historia, a paisaxe e a paisanaxe da súa bisbarra natal foron nacendo obras como Cruceiros e cruces do nordeste da Provincia de Pontevedra (1985), A Estrada rural (1990), El Camino de Santiago por el sudeste (1993) e, sobre todo, Un médico na aldea, o libro de relatos que agora cumpre o seu primeiro cuarto de século e que deu ao prelo apenas un par de anos antes do seu pasamento.

Un médico na aldea é un tratado vivenciado e emotivo do rural galego dos anos da Posguerra e primeira Transición retratado a través dos ollos dun dos seus máis característicos personaxes: o médico parroquial ou vilego. Lendo as súas páxinas é doado aprehender toda a filosofía, a idiosincrasia, a etioloxía e mesmo a estética dos nosos campesiños. A cultura material e inmaterial que os define, os seus medos e paixóns, as súas ilusións e esperanzas, os seus reveses e padecementos, tamén as súas renarterías e desconfianzas abrollan nas pequenas historias deste libro, inzado de sucedidos ocorrentes e singulares que lle aconteceron ao autor ao longo de toda unha vida dedicada ao exercicio da Medicina.

Mais a obra é tamén un atlas histórico da ciencia médica do seu tempo, unha sorte de foto de época dun proceder profesional onde a psicoloxía alcanzaba onde non chegaba a farmacopea, o que explica o inequívoco talante humanista e a perspicacia sen límites deste sandador estradense.

Escrito cunha prosa áxil e ben celmosa, enfeitada por un léxico feraz e enxebre, Un médico na aldea zumega por toda parte un humor cómplice e revelador, tamén unha moi sutil capacidade para o exercicio da reflexión sobre o social e o histórico, ao tempo que nos achega a memoria de feitos e condutas que son hoxe un legado inestimable do noso pasado máis recente.

Namentres redacto estas liñas teño derriba da mesa dous exemplares do libro: a primeira edición xa amentada e unha outra impresa por Edicións Fervenza co gallo do seu vinte aniversario. Esta última, que conta con sabedeiros textos introdutorios de Marcelino Agís Villaverde, Neira Vilas e Marcial Gondar Portasany, achega aínda tres gratas sorpresas: a transcrición das palabras pronunciadas polo propio Reimóndez Portela na presentación da obra cando esta vira luz por vez primeira, tres relatos ata entón inéditos e unha cuberta nova, deseñada outra volta polo xenial Vizoso, que foi quen ma regalou.

Oxalá o vindeiro cuarto de século nos traia moitos Reimóndez Portela ben identificados coa súa Terra e a súa Cultura, tanto coma el o estivo cando formou parte da histórica Comisión dos 16, encargada de redactar o anteproxecto do Estatuto de Autonomía. Estou certo de que haberá quen saiba honrar a súa memoria, pois o seu labor á fronte do Centro de Iniciativas e Turismo da Estrada, a súa entrega como edil deste concello e os seus esforzos como director do seu Museo Municipal fican xa por sempre na memoria dos que o coñeceron, que non deixarán que esmoreza o seu exemplo, entre eles, nomeadamente, o seu fillo Luís Reimóndez, presidente da Fundación Xosé Neira Vilas.

Abro máis unha vez as páxinas de Un médico na aldea e leo nalgún dos seus estudosos que tratou “os doentes do rural con tan grande amabilidade e humanidade que lle valeu o sobrenome do médico dos pobres”. Un fío invisible guíame polo dédalo da memoria sentimental ata o meu veciño Manuel Leiras Pulpeiro e penso que tamén el estaría orgulloso deste seu irmán do sur, coma el curador dos males do corpo e das feridas da ánima, esas nas que van tecidas os días que nos foxen e os soños que permanecen.

[Faro de Vigo, 6-7-2017]

Advertisements

Fariña prohibida

Estes días correu como a pólvora a nova de que o libro de Nacho Carretero Fariña, publicado pola madrileña Libros del K.O., ficaba secuestrado como medida cautelar por orde dunha xuíza de Collado Villalba. A maxistrada respondía deste xeito a unha demanda do exalcalde do Grove, José Alfredo Bea, quen acusa a Carretero e a súa editorial dun delito de “inxurias e calumnias”.

Principiaba así un novo episodio de interdición literaria que non só está a conseguir que o conxunto social se posicione a prol de Carretero e a libre circulación da obra, senón que está logrando convertela nun bestseller cunha moi exitosa proxección televisiva.

Porque a Historia da Humanidade está chea de exemplos de libros que foron prohibidos. E isto dende hai séculos. Velaí o Index librorum prohibitorum, instituído pola Igrexa Católica a mediados do XVI e vixente ata 1966. Durante eses catrocentos anos prohibiu a lectura de obras de Erasmo de Rotterdam, Rabelais, Rousseau, Copérnico, Montaigne, Descartes, Hobbes, Hume, Diderot, Balzac, Zola, Bergson, Gide ou Sartre, tentando poñer portas ao campo e evitar que os fieis tivesen unha visión alternativa da existencia, a Arte e o pensamento.

Non mellor sorte correu A orixe das especies (1859) de Charles Darwin, censurada no seu día no Reino Unido, Grecia e na antiga Iugoslavia por razóns relixiosas e aínda hoxe albo dos negacionistas estadounidenses que rexeitan a teoría da bioloxía evolutiva.

Curiosa, cando menos, foi a prohibición nos anos trinta do pasado século en China de Alicia no País das Marabillas (1865), argüíndo que era intolerable colocar animais antropomorfizados ao mesmo nivel intelectual que os humanos. E non menos pintoresca foi a prohibición da saga de Harry Potter nos Emiratos Árabes, pois os seus mandatarios consideraron que incentivaba a práctica da bruxería.

tropicAgora ben, a maior parte das veces o devezo por ocultar unha obra ten que ver con razóns ou relixiosas ou políticas ou de moral sexual ou con varias delas a un tempo. Velaí a condena que sufriu Joyce polo Ulises antes de ser publicado en libro en 1922, cando aínda estaba a divulgarse por entregas e foi xulgado xunto ao seu editor pola Corte Penal de Manhattan ao publicaren un fragmento que describía unha masturbación de Leopold Bloom, de resultas do cal a novela foi apartada do público estadounidense por dez anos. E outro tanto ocorreu co Trópico de Cáncer (1934) de Henry Miller, xulgado pola Corte Suprema de Pensilvania e acusado por ser “un foxo de putrefacción, un feixe fétido de todo o podre na depravación humana”. Vergoñentas por outros motivos foron As uvas da ira (1939) de John Steinbeck, prohibidas e queimadas publicamente porque describían a pobreza extrema do país. Ou o 1984 (1949) de George Orwell, que en Tailandia e Cuba semellou propaganda anticomunista intolerable, con material sexual demasiado explícito, ata o punto de que no país oriental aínda segue véndose con malos ollos e no caribeño só pode lerse dende hai dous anos.

En fin, os exemplos poderían ampliarse ata a Lolita (1955) de Vladimir Nabokov, retirada do mercado polo Home Office co argumento de que era pornografía e que en Francia tamén foi prohibida ao ano seguinte; ou O código da Vinci (2003), censurado no Líbano polo sacrilexio de insinuar que Cristo tivo relacións con María Magdalena.

Agora ben, se houbese que amentar un só caso de secuestro literario a grande escala nos últimos lustros sen dúbida ningunha ese sería o dos Versos satánicos (1988) de Salman Rushdie. Prohibido en todo o Islam, Khomeini ordenou a morte do autor, que sufriu numerosos intentos de asasinato (a fatwa aínda segue vixente). É máis, durante algún tempo tamén encarceraron en Venezuela a quen tivese un exemplar.

Prohibido en galego

aires currosA medida cautelar promulgada contra o libro Fariña de Nacho Carretero ten paralizada tamén a saída en galego do libro por Xerais, que agarda poder lanzala ao mercado caso da resolución xudicial permitilo.

E é que a prohibición de textos polos xulgados non é tampouco unha historia nova entre nós. Abondará con recordar un exemplo: o procesamento de Manuel Curros Enríquez por “atentar contra do libre exercicio dos cultos” cos versos de Aires da miña terra (1880), que lle reportou unha condena de dous anos, catro meses e un día e unha multa de duascentas cincuenta pesetas, da que o librou Serafín Temes, o demócrata ourensán que pagou a súa fianza, sendo absolto o poeta despois mercé á defensa do xurista Luciano Puga.

[Faro de Vigo, 22-3-2018]

A poética do vento

Nordesía (Xulio L. Valcárcel, 24-12-2017)Hai poetas que son como un amor de verán, fugaces pero intensos, que acompañan os días breves de rosas e viño, mais que, chegado o momento, desaparecen nun ronsel de néboa. Mais existen outros que son como un lóstrego escuro da ánima, unha cosedura que vai tradeada ao cos coma un xugo antigo, voces que velan as túas xeiras e son compaña fidel nas horas máis luminosas, nas xornadas máis avesías. Un deses meus poetas de cámara é Xulio L. Valcárcel, melancólico aedo do insondable.

Nestes últimos tempos dúas foron as alegrías que nos trouxo o escritor lugués: a compilación da súa Poesía reunida (1979-2017), de título tan evocador como definitorio: Memoria dos días, formas da levidade, un volume que incorpora un indispensable limiar do profesor e crítico Luciano Rodríguez, con certeza quen con máis constancia ten estudado a obra do autor.

Esta recolleita de todo o seu labor lírico de case corenta anos ofrece a oportunidade de ler por xunto os sete poemarios que ata agora dera á luz (con textos que son xa obras de referencia da nosa escrita das últimas décadas, como Memoria de agosto, A melancolía dos corpos e, sobre todo, Casa última) e, amais, suma ao conxunto o aliciente da adición de dous novos títulos: Límites (2015) e Outono nos espellos (2017), este último, por certo, tamén publicado en edición exenta por Medulia Editorial, obra da que me ha prestar salientar agora algúns trazos.

outono nos espellosAs cinco seccións que compoñen este novo libro de Valcárcel avanzan por vieiros temáticos e estéticos diversos pero complementarios. Namentres os dous primeiros bloques (“Néboa” e “Vento e veleiros. Unha singradura”) teñen no referente mariño a súa espacialización preferente e simbólica, a terceira das tiradas (“Intres”) deita unha ollada rememorativa ao pasado para afirmarse na loita presente, a cuarta das seccións (“Baixo a mesma choiva”) continúa a liña precedente para completala con poemas dedicados e écfrases e a derradeira (“Outono nos espellos”) ancora na mestizaxe creativa.

O resultado de todo o anterior vén confirmar os trazos da poética de Valcárcel que tan ben asentara en entregas anteriores: a nostalxia polas raíces esborroadas e a casa matriz perdida, o laio polo tempo da infancia e mocidade que esvaeu irremisiblemente, a dor pola perda dos seres queridos que se foron, a asunción do implacable pasar do tempo ou a lembranza dos territorios vitais aos que o corazón está atado. Todo, xaora, envolveito nun ar de melancolía que contempla os seres e as cousas, os días e os tránsitos como nun ollar de cámara lenta, cósmico e inaprenhensible, babel de sentimentos e conceptos, de imaxes que bailan vagarosas na retina.

Os poemas crepusculares de Valcárcel déixanse ir na vertixe do verso curto unhas veces e galopan en trote demorado e largacío outras, mais decote crean fisuras irreconciliables entre a sintagmática oracional e a rítmica, obrigando o lector a un exercicio de (re)construción de sentido que ensancha a interpretación do texto.

Ler a Xulio L. Valcárcel neste o Outono nos espellos é aprender que os palacios, os templos, os mausoleos, as pontes, as estradas, os camiños, os museos, os estadios, as cidades ou as bandeiras son realidades pasaxeiras, mais o ar da palabra, a bris da verba fundante ha permanecer mentres o ser humano alente, pois ese vento que nos empurra vén connosco, é parte de nós e sempre estará ao noso carón: “Estiñará a choiva, pero continuará o vento,/ calará o trono pero permanecerá o vento,/ enmudecerán os gritos,/ secarán os océanos, apagaranse os ecos,/ pero seguirá o vento./ Seguirá o vento co seu lamento longo,/ co seu ouveo desesperado./ O vento arrastrando un remuíño de follas tristes/ por unha chaira infinita e desolada./ O vento ouveando só,/ como un can insomne e tráxico,/ ouveando nas tebras, teimudo, perenne, obstinado,/ cando xa ninguén poida escoitalo”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 24-12-2017]

 

O código Xubín

Nordesía (Isaac Xubín, 17-12-2017)A versatilidade é unha das características definitorias do quefacer de Isaac Xubín, quen nos últimos anos ten camiñado igual polos vieiros da narración ca polos da poesía, cultivando tamén a tradución e mesmo o ensaio. Neste seu laborar literario múltiple veu publicado recentemente A cadencia da fractura, obra coa que se fixo acredor do Premio de Poesía Manuel Lueiro Rey.

Da escrita de Xubín teño dito nalgunha ocasión que debuxa unha melancolía combativa, creando un territorio de consciencia escritural plena que reivindica a loita e aborrece a submisión. Velaí como, en non poucos sentidos, os seus versos erguen arpas coma coitelos, unha estética escarlata sempre revolucionaria.

Neste A cadencia da fractura afonda nesas trabes mestras preconfiguradas en anteriores libros. Dáse aquí unha poética da identidade na que o Tempo e o seu pasar teñen moito que dicir, tamén a ancoraxe vital na hora primeira da infancia e a mocidade, pero, sobre todo, o fluír imparable dos anos, metaforizado na presenza dunha sorte de riografía que dedica poemas aos cursos fluviais das cidades nas que viviu ou que visitou, como o Bidasoa, Mosela, Sar e Sarela, An Laoi, Vístula ou Neckar. É un pasar heracliteano, o anuncio da morte como cabo, tamén a asunción de que somos materia de Cronos, reconfigurándonos sempre en tempo real.

Doutra parte, no libro hai tamén unha lúcida reflexión a propósito do xenérico e o relacional e, sobre todo, do concepto de estranxeiría, ese ser fóra da terra de orixe, non do lugar que acolle pero tampouco totalmente daquel do que se está lonxe, producindo unha estrañeza que ten moito que ver con esa procura dunha identidade firme ante o acoro dunha mutabilidade incesante.

a cadencia da fracturaPor descontado, os versos de Xubín convidan igualmente a unha reflexión sobre o fenómeno da escrita e o seus límites, verbo da súa necesidade e funcionalidade, nun repregamento metapoético que é xa un sinal da casa.

De xeito complementario coas anteriores vías de exploración lírica, a obra ten un moito de simbólico-matemático na súa profusión de baleas polo océano da vida, cifras e cálculos que nos gobernan, ríos que se abren á fluencia de seres e circunstancias e gumes de navalla que sangran os días e os soños.

Todo ese repertorio vese aínda enriquecido coa visopoética resultante do diálogo das ilustracións do propio autor cos seus versos, concretando un código icónico-verbal altamente significante que xa ensaiara en anteriores títulos, poño por caso en Con gume de folla húmida.

Tan xenuína escrita é o resultado da converxencia de moitas tradicións das que bebe a formación e devoción do autor, tanto foráneas coma da terra. E velaí como neste A cadencia da fractura son citados moitos autores igual do ámbito hispánico que do resto de Europa e, xaora, tamén da nosa tradición.

A cadencia da fractura é un profundar na sondaxe do pensamento lírico de Xubín, que transcende os límites do rito para cuestionar abertamente os vínculos que conectan mobilidade e violencia, linguaxe e corpo, nun dicir sempre orixinal e revelador.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 17-12-2017]

Tabela dos libros. Xuño 2018

Velaquí a Tabela dos Libros de xuño. A seguir ofrécese a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2018_xuño_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.