Parlamento das Letras: Luís Valle

luis_valleComo unha cauda que se apaga na noite escura na que escintila agónica. Así é a poesía de Luís Valle, unha loaira que aluma as sombras da caverna e revela a verdade do seu fulgor. A palabra non ten de cambiar a realidade. A palabra é a realidade na penumbra, o verbo que dá sentido.

Daquel rapaz lucense que principiou os seus versos cigurat teorizando na chama os epitafios e coroas queda apenas unha elexía arredada. Hai anos que habita na caída, no fedor que procura a elevación da ser, mendiño que atoutiña na procura do dicir xusto.

Ultimamente as lañas solares cauterizan na pel da súa poética e hai días que deixa oír o tronar do merlo, ut pictura poesis.

No altar dos seus penates, o corazón dos que se foron, a fraxilidade devastadora e unha luz indecisa á que se aferra tal se mañá non houber.

―¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

Os meus primeiros textos aparecen no ano 2001 reunidos nun volume de poesía, Zigurat, que inclúe catro poemarios: Jano, Jethro en Irán, Poemas para el silencio e Inacabado.

Este libro deuno ao prelo unha pequena editora lucense que se chamaba Scio. Trátase dunha obra difícil de conseguir. Non sei se os exemplares que non se venderon estarán arrombados nalgún lugar ou foron directamente destruídos.

―¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

a_caidaTodas as obras que teño publicado até o momento foron ben recibidas pola crítica. Varias delas (Epitafio y corona para Manuel Quiroga, Caderno do mendigo etc.) pasaron bastante desapercibidas, pero penso que isto é sobre todo culpa miña.

En xeral, dedico pouco tempo á promoción. Apenas participo en recitais por unha mestura de pudor e preguiza. E, se ben estou bastante atento ao que está a facer a xente hoxe en día, vivo un pouco á marxe da actividade literaria máis cotiá e visible. Polo tanto, a presenza nos medios e o volume de críticas non é grande.

Tampouco pasa nada. Teño a convicción de que uns poucos lectores xustifican a escritura dun libro. E todos os meus libros foron lidos por algúns magníficos lectores.

―¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

Innumerables. Para empezar, semento libros por todos os cuartos da casa. Comezo e acabo o día lendo e tomando notas. Na mesa de noite sempre teño papel e lapis. Corrixo os poemas con algunha pluma ou bolígrafo que teña un significado especial para min. Adoito escribir nas cafeterías e nos hoteis. Leo mentres paseo, porque así podo fitar o ceo e sentir como bole o mundo ao meu redor etc.

―Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Dous poetas que me interesan especialmente son Chus Pato e Alfonso Pexegueiro.

fedor―Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

Eu defino a poesía que fago como muscular, esforzada e voluntariosa; equidistante entre o hermetismo e o simbolismo; encamiñada á procura do coñecemento dun mesmo, do amor, da morte e dos primeiros e derradeiros significados da existencia. Non sei se estou no certo con esta definición. Nin sequera sei se me aproximo.

En calquera caso, penso que escribir poesía é unha actividade esencial para a humanidade. Trátase dun acto de amor. Ensancha o mundo.

―¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Releo con frecuencia os meus clásicos, aqueles textos que me impresionaron e me proporcionaron ―en palabras de Italo Calvino― escalas de valores e paradigmas de beleza. Citar uns e deixar fóra outros non sería xusto. Trátase dunha nómina duns poucos centos de libros, quizá de medio milleiro.

Como exercicio de síntese e poñéndome uns límites restritivos, un decálogo de autores que espertaron en min a vocación poética, que procurei dixerir de xeito metódico e sinto que influíron na conformación da miña voz, incluiría a Shakespeare, San Juan de la Cruz, William Blake, Emily Dickinson, Arthur Rimbaud, Paul Celan, Octavio Paz, Giuseppe Ungaretti, Francisco Hernández e José Ángel Valente.

―¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

as_cicatrices_do_solEn primeiro lugar, o coñecemento que teño do tema non é exhaustivo, polo que estes comentarios teñen un valor bastante limitado. Ademais, habería que diferenciar a industria do libro en Galicia do sistema literario galego.

No caso do noso sistema literario, creo que falta pór en valor a obra dalgúns autores e autoras excepcionais que polos seus méritos deberían ter unha maior presenza no canon.

Pola banda da industria do libro, as principais eivas que vexo son o déficit de lectores; unha certa desconexión entre a vontade creativa das persoas que escribimos e os intereses estándar das persoas que len; así como unha relativa descoordinación, difícil de solucionar, que resta valor ao traballo individual de autores, editores, distribuidores e libreiros.

Como reflexión final diría que nas letras dun país como Galicia non sobra ninguén, só determinadas actitudes egoístas, carentes da autocrítica ou da perspectiva necesaria que tanto nos falta ás veces. Eu o primeiro.

―Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

Descoñézoo. Será algo que descubrirei no seu debido momento. Probablemente testemuñaría do xeito máis límpido posible o amor por determinadas persoas. Non sei se o faría sobre un papel, cunha palabra ou cun abrazo.

Trona, o merlo―¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

Hai unha morea de autoras e autores de hoxe en día que escriben en galego e que me interesa ler. Iso xa é dicir algo, se temos en conta que para min o criterio á hora de seleccionar lecturas é fundamental.

―Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Abrazar a nosa cultura é un bo xeito de facer do mundo un lugar mellor.

Advertisements

Parlamento das Letras: Alfredo Conde

alfredo condeImpredicible. Inclasificable. Indócil. Mariño mercante das palabras. Xornalista profuso. Opinador de cuestión palpitante e verbo rápido. Narrador de alento incansable. Escritor de lingua bífida: pola banda de Laíño, Rosalía; pola banda de Lestrove, Valle. Profeta en terras alleas, cuña rebelde na madeira propia. En tempos, pastor do ben cultural público. Hoxe, eterno candidato ao Nobel por universidades lonxincuas que o len e estudan. Poeta cando lle peta. Lector impenitente. Alfredo Conde, tout court.

—¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

O meu primeiro libro, Mencer de lúas, presentouse o 2 de maio do 1968 no Ateneo de Pontevedra, editado por Galaxia. Comprendía un feixe de poemas escolmados por Carballo Calero, que foi quen o levou da súa man á editorial e a quen lle teño que agradecer que fosen publicados, tarefa esta da que se encargou Paco Fernández del Riego, que foi o meu primeiro editor. El era quen realmente traballaba en Galaxia.

mencer de luasDaquela eu era mariño nun transatlántico que facía escala en Vigo. Entón aínda existían. O que hai agora son cruceiros, non correos, que levan a bordo xente que vai de vacacións. Entón levabamos pasaxeiros e correspondencia dun lado a outro do océano. Asistín, pois, a un xeito de vivir que se extinguiu. Cada vez que recalabamos en Vigo, fuxía do barco, cruzaba a correr a Estación Marítima pasando por diante dos murais de Lugrís, seguía a correr cara á Alameda e plantábame en Galaxia para preguntarlle a del Riego polo meu libro. Aparecíalle vestido de uniforme e iso causáballe unha intranquilidade que sempre me recordou mentres viviu e que, pasado o tempo, nos fixo rir aos dous non pouco. A diferenza entre o uniforme dun mariño militar e o dun civil como era eu estribaba nos galóns. Pero conste que houbo máis poetas galegos que foron mariños; Manuel Antonio, por exemplo.

O segundo libro, Mementos de vivos, xa foi cousa que dependeu directamente de Paco del Riego. Daquela eu xa non navegaba, senón que casara e traballaba nun banco. O novo libro xa non contiña poemas, senón narracións e contos. Levaba un prólogo de Torrente Ballester, o seu primeiro texto en galego; logo, xa seguiron novelas.

—¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

Todas as miñas obras foron ben tratadas pola crítica… e todas maltratadas por ela; sucedeu así, de xeito que parecía que a última era unha trapallada literaria e que a que realmente era boa era a anterior publicada. Así que cando levaba dez libros editados non sabía moi ben se escribira dez textos importantes… ou dez textos totalmente prescindibles. Unanimidade nunca a houbo comigo.

griffonPuiden ler como, en Moscova, Kiril Korkonosenco comparaba Xa vai o griffon no vento con O mestre e Margarida e a min con Bulgakov, mentres que El País titulaba a crónica que me dedicou como “Un silencio ensordecedor”. Con Breixo lin verdadeiras atrocidades, mentres que no Voice Literary Suplement de Nova York Gregory Rabassa o incluía nunha escolma feita polos oito críticos máis importantes dos EE.UU. das oito obras mestras contemporáneas (na súa opinión, claro) que aínda estaban sen editar alí.

En xeral, pódese dicir que sempre fun mellor tratado fóra que por eiquí e que valoro as críticas das que aprendo e ignoro as que non me din nada que me axude a mellorar un pouquiño máis a miña escrita.

En todo caso, isto que digo non supón unha queixa, senón a constatación dun feito. Eiquí tamén fun moi ben tratado… ao tempo que moi maltratado. Refírome ao trato dispensado polo sistema literario, non pola xente normal. Cando vou pola rúa hai xente que me saúda e que fai que me sinta querido. O outro son cousas do oficio. Acéptoas. E, se son sincero, logo do episodio vivido hai un par de anos, impórtame tanto unha cousa coma outra. O único ao que lle teño real querenza é á vida. Nin á miña biblioteca nin aos meus libros, case que nin aos meus cans. Se tivese morto, mira ti o que me importaría a min todo iso e mais as glorias e os servidumes derivados do oficio de escribir.

¿O por que dese trato desigual? Pois coido que porque afortunadamente hai liberdade de expresión e opinións distintas. Os estados de unanimidade nunca me gustaron, nin sequera a min aplicados. Cando todos concordamos en algo, mal asunto.

breixo—¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

Se non che parece pouco hábito o de escribir todos os días, pódese dicir que teño ese. As teimas van cambiando. O contubernio foi escrita escoitando o “Carmina Burana” sen descanso. Escribín Breixo escoitando a “Sinfonía da fin do mundo” de Dvorak. Logo deixei de escoitar música mentres escribía. Primeiro escribín navegando, logo só en vacacións, despois pola noite, máis tarde só pola mañá, outros anos só polas tardes. Nalgún tempo íame escribir para un barquiño que teño. Agora escribo mañá e tarde, leo a última hora e, para rematar, adormezo vendo unha película na tele.

—Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Non se trata de preferencias persoais, así que é inútil que cite preferencias. Ademais, síntome unha especie de verso solto e sei que non serei moi antoloxizado, senón máis ben esquecido. Fun o autor máis novo que publicou en Galaxia, na colección llla Nova, e nunca se me incluíu na xeración de Casares e Ferrín, que son algo maiores ca min e andaban por Compostela mentres eu andaba no mar. A seguinte, a de Freixanes, é máis nova e xa non me relacionei moito con eles; algo si, pero non moito.

A miña tendencia á soidade tampouco non axuda moito neste sentido e o meu carácter aínda menos. Non andei nunca en capelas nin en grupos nin en faladoiros nin en nada. O que me gusta é estar na casa lendo ou escribindo. Son moi independente. Un can sen dono. Fun independente ata dos independentes; un exemplo, cando a investidura do primeiro presidente de Galicia os galeguistas independentes que formabamos parte dos escanos socialistas votamos que si; todos agás eu, que dixen que cunha abstención era máis que abondo e significativo, mentres que os socialistas votaron que non. A miña postura non foi perdoada nin por uns nin por outros e aseguro que non o fixen por chamar e atención, senón porque o pensaba así.

romasantaVolvendo á literatura. Isto non quere dicir que non haxa escritores galegos aos que admire fondamente. Aos que admiro, admíroos realmente, pero non dende o idioma ou dende o patriotismo, tampouco dende o sentido de pertenza ou grupo, senón dende a universalidade da súa obra. Cando fago un eloxio dunha obra escrita en galego, e debo ser o autor que máis leva loubado por escrito a obra dos seus iguais, fágoo co mesmo ánimo e acollido a idéntico sentido de valores que se estivese escrita en inglés ou en ruso.

Unha obra escrita en galego é importante se unha vez traducida di algo noutros ámbitos. Se só o di no noso, mal asunto. O que se dicía de Ulf Roam tiña sentido. Tiña, digamos, certa graza eiquí. Por aí fóra iso non dicía nada e a obra víñase embaixo. Esas chiscadelas de ollo pretendida e pretensiosamente literarias non me interesan nada, digo por poñer un exemplo. Para non ser inxusto, porei outro: direi que en “Amor de Artur” xa non sucede iso, malia o tiro na tempa dun adversario político do autor, case que todo cristo neste país, por certo. Dígoo porque hai tiros nas tempas carentes do sentido literario, que só teñen un sentido político eiquí.

—Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

Entre unhas cousas e outras, levo escritos uns corenta libros. Como a maioría deles os traducín eu mesmo ao castelán, poderiamos dicir que levo escrito medio cento deles. Se temos en conta que as miñas novelas teñen certo número de páxinas trescentas e máis, pois hai varias de seiscentas e se consideramos que durante vinte anos escribín un artigo diario en galego agora altérnoos cos escritos en castelán e os sumamos cos escritos antes e despois deses vinte anos, podería dicir de min mesmo que son traballador e serio e constante no meu traballo, incluso que son talvez o escritor galego con maior número de páxinas escritas na nosa lingua. Isto non quere dicir nada, pero tamén pode dicir moito.

Se ademais se len con calma as miñas novelas e se considera de xeito desapaixonado o papel que nelas xoga a nosa cultura, o noso xeito de habitar o mundo, mesmo o concepto de Galicia como nación, igual se chega a conclusións que non serei eu quen valore.

Houbo un período da miña vida no que desexei que isto sucedese e que, ao tempo, se valorase e comparase o labor de estruturación da nosa cultura levado a cabo na consellería do ramo cando eu fun o seu responsable e deseguido se comparase con calquera outro; agora tal posibilidade xa me trae ao pairo. A miña conciencia dime que, como escritor e como cidadán, xa cumprín co meu país e que que tales valoracións se fagan impórtame tanto coma me importaría hoxe se tivese morto hai dous anos cando pasei un mes na UCI.

o facil que e matar—¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Hai moitos. Son de fóra e tamén da casa. Pero sempre fuxín de dar nomes para non caer na inxustiza da omisión. Van e veñen como as teimas polas que preguntabas. Unhas veces son uns, logo esquézoos, veñen outros, marchan, recupero aqueles, saio dun souto e métome noutro, máis cando se trata de poetas.

—¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Ás nosas letras, en tanto que tales, e na miña opinión, non lles falta nada. Temos una literatura tan actual e válida coma calquera outra. Deveceu un pouco a tensión poética vivida ata os oitenta e noventa do século pasado, pero levedou a prosa. O problema non é literario. Á nosa literatura estalle case a suceder, case, o que lle sucedeu á latina: unha gran literatura cun pequeno número de lectores que han ir das mirras para as encollas pouco e pouco. O problema é estrutural. Logo de trinta anos debemos considerar en qué errou a política lingüística. Non vale seguir dando a versión optimista de que isto vai coma deus para que o persoal non se nos deprima e se manteña cheo de ilusións. Iso só vale para que unha caste intelectual siga muxindo os orzamentos públicos.

Tamén fallan as industrias culturais. Non temos unha industria editorial consolidada, carecemos dun amplo número de lectores de xeito que un xornal tan ben feito e dirixido como foi Galicia Hoxe non sobreviviu, pois nin mil persoas ao día eran quen de gastar un peso para lle dar vida. ¿Que dicir dos libros? Temos centos de poetas e non se vende, falando en xeral, nin medio cento de volumes dun poemario. Cando nos finais dos oitenta quixen emendar o asunto das subvencións, un excelso caricaturista pintábame co lombo ardendo. Desgraciadamente o tempo deume a razón e iso non me contenta nada.

chovida do ceoÁs nosas letras, entendo eu, aínda lles sobran funcionarios. Permítome dicilo porque xa lle sobraron máis. Nelas, durante moitos anos, houbo demasiados profesores, demasiados lingüistas, corporativismo profesoral excesivo. Cando hai anos escribín un artigo no que botaba contas e dicía que entre docentes, empregados públicos e de fundacións, funcionarios das deputacións, dos concellos e da Xunta, concelleiros e asesores habería unhas cinco persoas vivindo dignamente do seu traballo pero nin unha ducia de creadores vivindo do seu, aos poucos días La Voz de Galicia publicou unha reportaxe na que o numero daqueles era elevado a vinte e nove mil, mentres que non se incrementaba o de creadores.

Quizais se nos foi un pouco a man. O plenario do Consello da Cultura ten vinte e tantos membros. ¿Cantos funcionarios para atendelos? ¿Cantos ten a RAG e cantos membros? E así todo.

—Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

Coido que dalgún xeito xa respondín anteriormente. Aínda teño novelas na cabeza e xa sei que non disporei de tempo para escribilas todas elas. Pero xa non me importa nada. Antes adoitaba dicir que non tiña vocación de pataca, que para dar flores ten de ser enterrada, pero agora xa nin iso. O mundo ha seguir xirando igual. Por iso publicarei outra novela que xa foi entregada hai meses e agora metinme a escribir as memorias que en principio só quero que lean os meus netos, despois xa veremos e igual as publico, senón dáme igual. Logo, se me dá tempo, escribirei algunha noveliña máis, porque é o que me gusta e mellor sei facer. Mentres, o que pido é seguir tendo lucidez para escribir os meus artigos, porque é do que como e necesito chegar á fin dos meus días escribíndoos un tras outro. O demais sonche lerias, polo menos á altura dos meus anos.

ColeccionAN—¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

Hai novelistas novos e non todos son xa profesores e iso é un síntoma que entendo como moi positivo. Non é malo que nun goberno haxa un electricista, como foi o caso dun composto por socialistas. O problema sería que naquel goberno o fosen todos os seus membros. Sería demasiado enchufe. Cando nunha literatura todos son eléctricos, esta padece cambras de xeito sistemático e acaba tolleita. Quero dicir que, nivelada a cota, véxoa máis áxil e lizgaira. Que lle dure e teña longa vida.

—Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Xa levo falado abondo e mesmo descargado algo, coido eu. Só me gustaría deixar claro que non todo está perdido, senón que todo depende de nós e que o peor nemigo co que contamos é a nosa propia compracencia. Non debemos seguir sendo tan obsecuentes e manter agachada a realidade. Por iso entendo que é preciso que falemos dunha bendita vez daquilo no que temos podido equivocarnos, se o que queremos é seguir andando. É estatisticamente imposible que todo o fixeramos ben e oíndonos daría a impresión de que teña sido así. E non o é.

Antes dixen que xa só lle teño querenza á vida. Non mentín. Sucede que a literatura é, senón toda ela, si parte importante e substancial da miña e que ha durar tanto coma dure ela, ou iso desexo ferventemente. A miña muller, as miñas fillas, os meus netos xunto coa literatura son a miña vida. ¡Ah, e tamén os catro cans que teño!

Parlamento das Letras: Miguel Sande

m_sandeMiguel Sande é da terra do sabio Murguía, mais leva tantos anos por Viveiro que ben pode considerarse mariñao adoptivo.

Dedicado profesionalmente ao xornalismo, é un deses escasos exemplos nos que o buraco negro da responsabilidade periodística non acabou co escritor de ficción e ao longo das tres últimas décadas ten sido quen de cultivar os máis diversos xéneros e estilos: dende o teatro ata a narrativa pasando pola poesía, igual a escrita de viaxes que a lírica amorosa ou o relato de introspección psicolóxica.

A Sande interésanlle os abismos, os personaxes que se enfrontan cun destino adverso que teñen de superar, as treboadas que inundan o camiño e mergullan a un na cegueira dos mares interiores. Por veces ese limes, esa fronteira esvaradía, vén da propia man, outras é un castigo do Destino, mais en todos os casos comparece a anguria por atopar o compás co que zafar, a compaña axeitada, a voz amiga, o amor redentor.

Reflexiva, vagarosa e sutil, a escrita de Miguel Sande loita por ser unha embaixada de esperanza, anhela volverse un imán de luz, por iso non agocha as escuridades procelosas, porque desexa crer que tras da tempestade sempre agardan portos de segura recalada. Ogallá.

—¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

Foi en Edicións do Castro, da man do finado Isaac Díaz Pardo, iso si que o lembro; moi atento comigo, eu era moi novo. Publicoume o poemario Palabras para despois da tose e aínda despois unha segunda edición revisada co título Como a nudez escura da auga. Diso van máis de 30 ou 35 anos; non podo precisar a data porque non conservo ningún libro dos que levo publicados. (Había que ler co libro en horizontal coma os versos de “Eva, Évame”, de Carlos Oroza). Antes publicara xa un par de libros, pero é mellor esquecelos; equivoqueime moitas veces, aínda agora me sucede, pero tamén sei que son capaz do mellor; algún día, algunha vez ha ser. Asumir riscos ten iso, o máis probable é que fracases. Pero para que escribir sobre o xa escrito? Que se gaña, un libro máis? E que? Confío no meu mirar; a mirada é fundamental, a mirada e os silencios (cada mirar ten, amais, a súa propia idade).

—¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

palabras para despois da toseÁ alba pide comigo vivir foi moi ben tratada, tivo no seu momento —van 30 anos xa— moito eco na prensa para ser un texto teatral e artigos entusiastas de Anxo Abuín e de Manuel Vieites. Fora distinguida no premio Calderón de la Barca, que convoca o Ministerio de Cultura, para escritores mozos entre máis de 300 textos de todo o Estado. O monólogo dunha moza universitaria que queda embarazada cursando a carreira en Compostela e debe decidir que facer. Eu tiña 19 ou 20 anos cando a escribín. Agora acaba de ser reeditada en Toxosoutos (nunha edición revisada) ao cumprírense os 30 anos daquela primeira edición. Foi traducida ao castelán e formou parte do volume, Elas, que din (Biblos), e chegara á votación final do Premio Nacional de Teatro.

A novela Se algún día esta muller morta, premio Repsol, tamén tivo moi boa acollida: pola súa concepción e estrutura poderíase falar dunha novela “deconstruída”; a 1ª parte con personaxes, a 2ª parte sen eles, só con escenarios para que o personaxe principal (a muller maltratada), ausente, gañase máis forza; as súas palabras gañaran máis forza. E sempre o meu propio mirar detrás. Sempre o mirar coma un obxectivo dunha cámara, dunha gravación. Esa novela xerouse despois de escoitar practicamente decote durante cinco ou seis anos unha muller maltratada, todo o seu proceso; comezou cunha reportaxe para o xornal no que traballo e despois cos anos acabou converténdose nesa novela. Tratei de ser fiel á voz auténtica desa muller; é a súa voz, senón sería hipócrita. Só tiña esa opción (son un home). O meu único mérito só podía estar na concepción e na estrutura. E na fidelidade a esa voz da muller.

O caso da última novela publicada tamén por Galaxia, A vida fóra, foi curioso; tivo moi boas críticas, algunha extraordinaria, en especial lembro a de Xosé Manuel Eyré, que a situaba á vangarda, poñíaa case que no ceo, (o que agradezo e a quen non coñezo) e, pola contra unha —túa, por certo, Armando— poñéndoa polo chan e eu pregunteime como podía ser iso posible tratándose da mesma novela. Pois é o que ten o risco, sabes. Un debe estar preparado. Estou, creo, afeito. A vella María, a protagonista, é unha anciá con pensamento de nena: era a miña propia avoa e pretendín —con pinceladas “etnográficas”— que puidera representar as avoas de Galicia. Estiven ao seu carón —ela en cadeira de rodas onda a ventá, sempre—, escoitándoa durante 16 anos. Aprendín a súa linguaxe, a súa expresión, máis danada polo Alzhéimer segundo ía pasando o tempo. Ela comezou a morrer polas palabras; ían morréndolle de cada vez máis palabras e debía construír a novela con esas poucas palabras que lle ían quedando: unha expresión, a dela, por veces infantil, unha visión naïf, e unha mirada e un pensamento —como digo— de nena: repetitivo. Era obrigado acudir á poesía, debía aproveitar a miña condición —grande ou pequecha— de poeta. Só así podería ter autenticidade. Traballei esa novela ata en 9 revisións. Tivo unha boa acollida nos clubs de lectura aos que puiden asistir e menos nos institutos, en dous foi a traxectoria caótica do péndulolibro de lectura (un deles curiosamente na túa cidade de Mondoñedo). Lograr a autenticidade é sempre unha obsesión. Non entendo esas novelas nas que o protagonista, ao mellor, é un neno, unha nena, e falan como se fosen académicos. Se non saben escribir e menos hoxe en día! Se chegan aquí ao xornal estudantes de Periodismo en prácticas con faltas de ortografía! Autenticidade, mirada propia, o mirar como arma fundamental, e labor de arqueólogo nos silencios. Perdón se me estendo demasiado. En xeral non me queixo, en absoluto, da acollida das novelas; para os que vimos dos arrabaldes do teatro e da poesía, o da novela é outro mundo: un barrio rico, luminoso, coidado, con amplas avenidas, parques e xardíns; burgués.

Os poemarios recibiron menos atención pero, en xeral, a poesía pasa máis desapercibida, como sabemos. É coma un can, unha cadela esfameada nun poboado marxinal das letras, pero —ollo— nada como unha desas lambedelas, nin comparanza fronte á frialdade da narrativa. Estou moi orgulloso dos Poemas do deserto, que editou no 84 Espiral Maior. Poemas escritos no deserto entre Tunicia e Alxeria que falan do baleiro, tamén interior. Creo que ao final quedarei con tres, catro libros meus, e este poemario será un deles.

—¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

Manías non. Escribo a impulsos, mesmo as novelas. Nada de guión, nada. A impulsos e case sempre nos cafés, mesmo no Coffestore da autoestrada, onde me atope. Sempre a bolígrafo e nos libros novos doutros, polas marxes ou nos espazos en branco dos xornais. Iso si, os libros nos que escribo han gustarme, do contrario quedan intactos. Teño a meirande parte dos libros novos que merco completamente estragados, pero para min iso significa darlles vida, máis vida, outra vida. Despois vou tratando de enfiar esas liñas soltas ao transcribilas no ordenador. Cando escribo unha novela nin eu mesmo sei o que vai suceder na páxina seguinte, no apuntamento novo, no segundo ou terceiro café; nin sequera se van aparecer máis personaxes: ese non saber ata un próximo impulso é o meu veleno para continuar e non aburrirme. Teño a poesía apozada no mirar, que lle hei facer. Agora comprenderás por que non paso das cento e poucas páxinas. Tamén é certo que nunca me enfrontei a unha novela histórica, así non podería, supoño. Os meus personaxes ata o momento son do cotián porque creo que non hai aventura máis grande que a aventura persoal. Hei confesar que tampouco non son un lector normal de novela; case nunca finalizo a lectura dunha novela, tampouco non a leo de maneira continuada; son quen de estar semanas analizando unha páxina, unhas páxinas, destripando parágrafo a parágrafo, gozándoos así. Son un enfermo.

—Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Dos/as que o autor ou a autora considerase. O que dubido é que pensara incluírme a min, adoito ser un escritor invisible e, ademais, estou cómodo nesa invisibilidade e non é hipocrisía, para nada. Adoitan dicirme, de feito, que son antisocial.

—Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

se algun dia esta muller mortaUn por riba dos demais, principal, na miña condición de xornalista: a relación entre xornalismo e literatura. Aproveito a literatura para o xornalismo e o xornalismo para a miña literatura. O xornalismo condiciona a miña maneira de ver e concibir a escrita. Estou tratando de explicalo nun libro de experiencias despois de 28 anos como xornalista e máis, algúns máis como escritor: “Xornalismo, literatura e vida”. Podería estenderme páxinas e máis páxinas. É que ata o xornal chegan a diario ducias de informacións, moitas incribles, que nunca sospeitarías, xamais. E claro, iso condiciónate (iso e non ter nunca asegurado nunha empresa privada o teu futuro laboral; ás veces, moitas veces, escribes con esa inseguridade e ese medo e iso para a escrita é bo, para un —no persoal— unha putada).

—¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Na mesa de noite non podo ter xa máis libros, ocultan a lámpada (porque adoito ler, sobre todo, na cama), pero máis preto de min teño ao vello mestre, Eugénio de Andrade, e a Joyce. Pero a miña referencia é a lúa; a lúa, si. Está aí desde o principio dos tempos, decátaste, desde os máis primitivos, o home, a muller, ollárona e escribiron ata hoxe sobre a lúa. Cantas miradas! Como mirala aínda doutra maneira? Como escribir algo novo sobre a lúa? Semella imposible. Todo o meu proceso na escrita baséase en tratar de dar con esa descuberta.

Eugénio de Andrade ábreme os ollos; sempre está aí, aínda despois de morto. A Joyce trato de destripalo parágrafo a parágrafo, case que frase a frase, moitas noites desde van xa moitos anos, ata a obsesión. Fascinante. Pero vai por fases. Se acho un escritor que me descobre un mundo novo, dedícome a el por enteiro. Botei anos estudando a escrita dun narrador vasco mozo que me entusiasmou, o Unai Elorriaga de Un tranvía cara SP. Os narradores vascos foron durante anos á vangarda, o propio K. Uribe e antes xa Atxaga. En poesía trato de ler todo o que se edita e nin así é doado atopar algúns poemarios. Yolanda Castaño, María do Cebreiro, Berta Dávila, Gonzalo Hermo agora; gusto moito de J. L. Peixoto, moito. Non quixera esquecer a narradores de aquí, en especial Xurxo Borrazás e Xesús Constela, e cousas de Diego Ameixeiras (arriscan). Todas, todos, me axudan a tentar escribir algo novo aínda sobre a lúa cunha mirada propia: todos/as estamos no intento. Ler é fundamental. Ler é o primeiro. O maior pracer. Maior que o de escribir, sen dúbida.

a vida fora—¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Fáltalles apoio, está claro, un apoio decidido e eficaz do noso Goberno. Fáltalles visibilidade. E é obvio, fáltanlles lectores; tamén lectoras, aínda que menos. Por parte dos/as autores/as e críticos/as fáltalles máis risco quizais, vontade anovadora. Sóbranos, acaso, comodidade (iso tamén se nota na escrita).

*Anovar non é incluír nunha novela cartas, poemas, debuxos; iso é doado, coño, iso é ata unha simpleza (que adoitan valorar moito os xuris). O difícil é mesturar iso nun texto narrativo sen que se note a derruba dos marcos que sinalan os xéneros. O futuro, se o hai, que o dubido, vai por aí: por tirar os marcos, pero con máis intelixencia. Outravolta a mirada nova sobre a lúa para a descuberta. Pero non lemos; creo que nin quen escribimos lemos abondo, porque do contrario venderiamos máis libros, mesmo de poesía. Somos case máis os que escribimos que os que len. E non digo que sobren escritores, en absoluto; ao contrario, iso nunca é problema, a escolla nunca foi un problema; se acaso, unha vantaxe ou privilexio; digo que faltan lectores.

—Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

Que me enterrasen na terra e que saltaran riba de min con enerxía, pregaría, con toda a enerxía, con esa ansiedade para me contaxiar e nunca, nunca descanse en paz. En cada cabodano, por exemplo, que saltasen por ver se así, retumbando a terra son quen de espertar e levantarme.

Polo demais, no referido á escrita, tanto me había ter. Esta pregunta case que a vou responder cunha novela que teño practicamente rematada (curiosamente garda unha certa relación). Permíteme o xogo.

—¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

Tanto ten a valoración que eu faga, non lle vexo demasiado futuro, nin ao noso nin a calquera outro. E non porque sexa pesimista. Creo que o libro como obxecto físico parécese cada día máis a un cadaleito. Os libros electrónicos tampouco non se len. A vida dun libro hoxe é, nada, un suspiro. E nos textos das redes sociais un día é a eternidade. O termo “clásico” morreu. A xente nova, en xeral, non le máis ca por obriga; escribe cada vez peor (o meu propio fillo é universitario e ten faltas de ortografía, incrible; todos, practicamente, así, vexo os exames). As novas tecnoloxías son demasiado aditivas. Nos centros de ensino acabarán por desaparecer os libros a non tardar. Estamos nunha revolución tecnolóxica, dixital, que non fixo máis que comezar e vai todo a demasiada velocidade. É a transformación.

sabes que mama queria ser bailarinaMira, eu pensaba van moitos anos xa que deberían desaparecer os premios literarios, pero xustamente agora non; neste momento de desespero e agonía, non; ao contrario, creo que son máis necesarios ca nunca, pero, ollo, tamén creo que vós, os membros dos xuris, debedes apostar máis polo risco: a todo ou nada. Por pura necesidade. Fóra convencionalismo xa. Diante dunha situación límite non se pode seguir igual porque acabas por te afundir. Ou descubrimos unhas miradas novas sobre a lúa ou non hai sorpresa, pero máis do mesmo non, xa non vale. E aínda así, cun apoio decidido e eficaz dos responsables da nosa Cultura. En todo caso, isto é, ha ser, unha transformación: non quero dicir en ningún caso que a literatura vaia desaparecer. Transformarase e irá buscando novas vías para se manifestar, seguro.

—Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Nada, ningunha, abondou.

Parlamento das Letras: Xerardo AgraFoxo

xerardo_agrafoxo¿E el haberá algunha pedra en todo Noia e dúas ducias de quilómetros á redonda da que non saiba a orixe certa Xerardo AgraFoxo? Teño para min que este fillo de Noela da quinta do 52 é un habitante castrexo reencarnado en druída moderno ao que correspondeu gardar a memoria dolorosa do seu clan nos infaustos días do 36. Recordar é facer que vivan en nós os soños cos que medramos, individual e colectivamente. E diso sabe, e moito, este narrador e historiador das terras que son Porto de Compostela.

Vai para tres lustros alumouno unha loira e decidiu que tiña de poñer por escrito as vidas literarias que lle inzaban no maxín. O experimento metaliterario titulouno O triángulo de Oscar Wilde (2003) e cóntase entre un dos libros de relatos máis orixinais do seu lustro. Logo viñeron as andainas galegas do inefable Ernest Hemingway nun mítico automóbil, que foron noveladas en Unha viaxe no Ford T (2004); tamén o cruzamento de tempos e historias, personaxes reais e imaxinarios de O violinista de Malá Strana (2008) e, recentemente, a dura loita pola Liberdade que os demócratas levaron adiante nos avoltos días do pasado século, dende a Rebelión do Protectorado de Marrocos ata a noite pecha da Galicia afecta ao Golpista, que se retrata en A maleta de Victoria Kent (2014).

Historia, intriga e reflexión son os tres piares da escrita de Xerardo AgraFoxo, tantas veces metanarrativa e garante sempre dunha prosa de calidade que agocha tras de si a finura do pensar e o sentir de quen fala con coñecemento de causa.

unha_viaxe_no_ford_t—¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

O primeiro, Prehistoria e Arqueoloxía da Terra da Barbanza, publicoumo o Concello de Noia, no ano 1986. Logo veu o Concello de Lousame coa Triloxía sobre A Guerra Civil, despois a editorial Toxosoutos, que me axudou coa saída de varios libros e, finalmente, Galaxia.

—¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

A mellor tratada, sen dúbida, foi 1936: A Guerra Civil en Lousame e Noia, coido que pola transcendencia do tema. Tamén a última novela A maleta de Victoria Kent, talvez porque se trata dunha historia moi abraiante e, ademais, é unha obra moi pensada e elaborada. Os catro libros que escribín sobre a Didáctica da Historia de Galicia pasaron máis desapercibidos porque eran materiais para o ensino, onde non se le moito.

—¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

Procuro comezar os libros nos primeiros días do outono, logo de encher un caderno de apuntamentos sobre o tema que desenvolvo.

o_violinista_de_mala_strana—Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

A carón dos meus amigos e colegas da Xeración Barbantia. Entre outros, Riveiro Coello, Carlos Mosteiro, Antonio Piñeiro, Ricardo Losada, Ramón Carredano ou Agustín Agra.

—Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

A dun escritor curioso e perseverante, que sempre se deixa engaiolar polas historias onde a personalidade dos protagonistas é tan importante como a trama argumental.

—¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Son un lector disperso, talvez un pouco compulsivo. Pero leo todo o que sae dalgúns autores contemporáneos, entre eles, William Trevor, Herta Müller, Sarah Waters, Colm Toibin ou Amos Oz. E controlo a meirande parte das novidades da literatura galega.

—¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Fáltanlle moitos máis lectores e máis visibilidade nos medios. E coido que a guerra lingüística é un elemento distorsionador.

a maleta de victoria kent—Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

Un libro onde contase unha teima/aventura que me persegue acotío: atravesar o corazón do Sáhara, dende Orán ata Timbuktu.

—¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

Coido que estamos nunha época moi condicionada pola perda de galegofalantes e tamén pola ameaza do imperio dixital.

—Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Se son certos estes datos, “o 35% dos españois non le nunca” ou “a metade non comprou nin un libro no último ano”, ¿a quen lle importan?, ¿quen fai algo para evitar esta catástrofe humanitaria?

Parlamento das Letras: Ánxela Gracián

anxela_gracianÁnxela Gracián escribe para viaxar á raíz e regresar, espiral, ao universo mundo. Leva cosido nas illargas o Castroverde natal, a patria da avoa Anuncia e o avó Guillerme. Romance de pedra, historias de papel de estraza e miga de pan, lentor dos días húmidos.

Reparte o tempo entre o acaudalar a fervenza de palabras dunha a outra lingua como tradutora e a escrita infantoxuvenil. Nos intersticios, a vida mesma: viaxar e ler, os amigos e o lecer vagaroso das cousas de letras que prestan.

Vencedora de todos os anxos soturnos dos días de cinza, a imaxinación portentosa de Gracián soña con bolboretas douradas, peliqueiros de Laza, toupiñas cegaratas e pingas de choiva que dialogan en silencio. Cando non lle abondan esas caras presenzas, anosa ao Hadrián de Yourcenar, fainos percorrer a illa misteriosa de Verne, planta árbores con Giono, leva o correo dacabalo con Miguel Strogoff, sobrevive con Oliver Twist, aprende a vida co querido Corto Maltés e repénsaa con Sartre.

Pero sempre, sempre, é ela esa nena que escoita á mama grande os dicires do bandoleiro Diego Montes e aínda García e Galán, a mesma que adormece co petar do cicel de quen sabe de Don Merexildo, O Pincha Lobos, da Tía Ambrosia, O Meda Marela, O Guincho e a Tía Lucinda, a rapaza de guechos escuros que cruza San Paio de Arcos para andar ata Compostela por terras liberadas.

—¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

cos petos cheos de cinzaPubliquei os primeiros textos con doce ou trece anos na revista do Colexio de Castroverde, onde estudei a EXB, redaccións sobre aqueles tópicos demoledores, xa sabes, “O outono”, “A primavera”, “A miña familia…”, “Que quero ser de grande”… Se lle gustaban a aquelas profesoras cheas de boas intencións, mandábannolas reescribir con letra caligráfica e editábanse na revista escolar. Na casa líanas en voz alta con orgullo. Débolle moito á miña avoa e tentei axustar as contas con ela no meu último libro, o poemario Paisaxes de pan, impecablemente editado por Bourel. Estou certa de que ela, de non ter sido case analfabeta, sería unha grande escritora. Tiña imaxinación, memoria e ganas de contar, tres ferramentas imprescindibles para a arte da escritura. No instituto tamén se editaban textos meus pero o primeiro relato, xa escrito con plena consciencia de tal, viu a luz na revista de Filoloxía Ólisbos. Deste conto lémbrase mellor ca min o meu querido exprofesor Alonso Montero que, sempre que me ve, me di: “—Vostede escribiu “A muller do clarinete”, ao que decote respondo: “—Pois si. Hai tanto tempo diso. Como pode acordarse?”.

El encolle os ombros e sorrí con tenrura. Que home tan prodixioso! Que memoria tan lúcida e inacabable. Logo non escribín nada; nunca pensei que tiña talento para facelo. Escribía, iso si, cartas longuísimas ou fragmentos de algo que nunca chegarían a ser máis que iso… Reflexións, notas, frases escritas por outros que eu copiaba porque daban sentido a vivencias miñas ou porque contiñan verdades universais. Con vinte e sete anos comecei a traballar como tradutora na Xunta de Galicia, e tamén como tradutora literaria, unha paixón para min. A tradución de Memorias de Hadrián de Marguerite Yourcenar foi unha maxistral lección de literatura, que turraba de min para a escrita… pero eu sempre apagaba esa voz. Un día unha amiga miña que sabía que eu lle contaba contos á miña sobriña, que por aquel entón tiña oito anos, púxome en contacto con Irene Penas, a responsable editorial de Everest Galicia. Presenteille unha fábula de animais que falaban dun tal “Perico picapiñeiro” que era un paxaro proletario que andaba procurando un lugar digno onde vivir. Daquela eu dáballe voltas á idea de mercar un apartamento para non ter que sufrir máis mudanzas, de libros sobre todo, —como pesan, mimá—, así que puxen en boca do pobre paxaro as miñas reflexións sobre a incomodidade dos dúplex, o enorme custo dos áticos e a dificultade de atopar un lugar sinxelo, ben situado e con moita luz. A Irene Penas gustoulle aquela historia, “escrita nun galego dos que xa non se escoitan”, e animoume a seguir. Así naceu Cos petos cheos de cinza, o meu primeiro libro para nenos.

—¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

as bolboretas douradasEu teño pouca obra escrita, talvez teño máis traducida. Penso que son mellor tradutora que escritora, ou polo menos, sinto que camiño polas palabras escritas por outros con máis seguranza que polas miñas propias. Ademais, agradezo inmensamente esa lección maxistral de literatura que é a tradución. Di Javier Marías que quen queira ser bo escritor, debe traducir boa literatura. A crítica a min tratoume moi ben. Da novela As memorias de Hadrián de Marguerite Yourcenar dixéronse eloxios marabillosos sobre o léxico, a sensibilidade e a poesía que zumegaban algunhas das súas páxinas en galego e de A illa misteriosa de Xulio Verne tamén. A tradución que fixen sobre Il desiderio de essere inutile, escrito por Dominique Petitfaux e Hugo Pratt, vendeuse moi ben e é un libro precioso. A balada do mar salgado e Patio agochado chamado Arcano, dúas das varias e ben descoñecidas novelas de Hugo Pratt, gustaron e para min foi moi desafiante poñer a Rasputín de seareiro de barrio e a Corto de tenro, reflexivo e apaixonado poeta galego. Tamén foi un reto, memorialístico incluso —o meu avó materno marchou a Cuba con 18 anos—, poñerse na pel dun emigrante saudoso e dar voz en galego a Stefano, da profunda María Teresa Andruetto. En breve vou publicar en Trifolium Contiños de rapaces negros para os rapaces dos brancos do meu admirado Blaise Cendrars, viaxeiro en África, que é un libro ben politicamente incorrecto por esa reivindicación explícita da negritude e porque un espera un conto organizado, comprensible por unha mente infantil, e atopa o dioivo de palabras que é a oralidade en África, con ese gusto por contar… Un libro do que non se falou moito foi A toupiña cegarata, libro que eu quero moito porque é moi persoal, un libro triste, que parece querer dicir que non hai lugar para os inxenuos. De todos xeitos, coido que o trato desigual da obra dos escritores ten que ver sempre co gusto. Cada lector, mediador, editor, crítico etc. ten un itinerario lector moi definido. Se hai conexións falarán ben; se non entende o que intentaches facer ou simplemente non o lograches adecuadamente falarán con reticencias. As críticas deben ser para o escritor búsolas que lle axudan a atopar o horizonte cara a onde camiñar.

¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

eu tamén fun peliqueiro de lazaHábitos, manías? Téñoas todas cantas haxa e máis aínda. Son persoa de hábitos que cambio cando me peta. Kafka non podía escribir sen os seus Odradrek. O meu Odradrek é Argos, un de silveira e sen pedigree que rescatei da canceira; inspírame velo no estudo deitado sobre a alfombra. Nada máis acender o ordenador vouno buscar á cociña e dígolle: “—Vente que vou escribir!”.

O pobre vén tras de min coas orellas gachas e dándolle ao rabo! É máxico! Máis teimas? Como mazás ás moreas cando escribo e tomo moito café.

—Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Iso deixaríao ao criterio do antologador, que é quen debe establecer nexos comúns por idade, temática, xénero, estilo e gusto persoal. Gústanme as antoloxías, aínda que moitas veces deixan fóra autores e autoras tan interesantes coma os antologados. Cando viaxo a un país estranxeiro merco moitas antoloxías. Sería unha honra para min figurar ao pé de calquera autor ou autora galega. Son boa coñecedora do que se publica de literatura galega e teño un alto concepto do que andamos a facer neste país, sobre todo porque os ingresos cativos non permiten a profesionalización e, no entanto, continuamos traballando.

—Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

cegarataOralidade, vangardismo, metaliteratura, fantasía, ecoloxía… En fin, xa sabes que se aos escritores nos deixan falar de nós daquela non calamos nunca. Hai un fito na miña biografía que me marcou. Foi o contacto cos ecoloxistas lugueses de mediados dos 80. A creación do Colectivo Ecoloxista Radical en Lugo no ano 85, con Xabier Pumariño, Xoán Carlos Laxe, Matías Rodríguez, Xurxo de Viveiro, Francisco Sánchez. A partir de aí comezou a interesarme cientificamente o mundo da natureza, a ornitoloxía, a botánica, os comportamentos animais, moi presente nas miñas obras, cunha mirada ecolóxica, creo, sobre todo en Cos petos cheos de cinza. Supoño que o feito de estudar Filoloxía Galega tamén foi decisivo porque me deu a oportunidade de fixar e valorar a lingua que aprendera dos meus, ese galego con celme lugués. O demais está por vir. Acabo de rematar o Máster en Literatura Infantil e Xuvenil que organiza a Universidade Autónoma de Barcelona. Foi un ano de lecturas intenso e iluminador, que espero que se reflicta na miña obra futura.

—¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Cando era adolescente ía buscar os libros cos que entreter os veráns longos da adolescencia á biblioteca de Lugo e a aquela muller tan humilde, discreta e culta que era a directora da biblioteca de Lugo (fin dos 80, comezos dos 90) poñía nas miñas mans os clásicos. Volvería a aquel tempo e a aquela biblioteca austera e silenciosa, ás lecturas de entón, Cervantes, Quevedo, Clarín, Stendhal, Flaubert, Homero, Leopardi, Hölderlin, Delibes, Cunqueiro, Blanco-Amor… Os clásicos de entón tiraron por min para os clásicos máis recentes, Italo Calvino, Marguerite Yourcenar, Clarice Linspector, Saint-Exupèry, Jean Gionno. En Irlanda escoitei falar a John Banville, un escritor tristemente ben descoñecido e que paga moito a pena, é a miña última paixón lectora! En fin, son tantos!

as palabras do silencio¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Eu non lle quitaría nada. Sumar e non restar, sempre en positivo. Fáltanlle apoios serios á hora de crear lectores en galego, algo externo á propia literatura pero consubstancial para a súa consolidación.

Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

Ui! faría coma o meu admirado Hugo Pratt que, cando lle diagnosticaron un cancro de estómago e poucos meses de vida, colleu o lapis e sentou por fin. Imaxínate, el, que fora un verdadeiro cu de mal asento, que desesperaba os seus editores porque era un mitómano impenitente que marchaba porque, de súpeto, sentía a chamada de sobrevoar a tumba do tusitala Stevenson en Samoa ou dos escenarios de Jack London en Alaska e o traballo postergábase. Pero cando soubo que o tempo se esgotaba sentou… Eu tentaría rematar  todas as historias que teño comezadas, amén de escribir un libro memorialístico titulado Tras das pegadas de Corto Maltés no que poñería palabras a fotos e recordos dalgunhas viaxes que fixen.

—¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

Da creación, fantástico, pero a crise estanos matando.

—Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Paisaxes de panHai quen sostén que a entrevista é un xénero literario, así que quero agradecerche que me deses a oportunidade de asumir o peculiar protocolo que supón usar a convención do diálogo para configurar con el un pequeno arquivo de referencias e viaxes á memoria e á literatura. Richard Kipling cabreábase cando lle preguntaban sobre algo persoal. Para min, en cambio, é un pracer lembrar como foron sucedendo as cousas. Ao poñerlles palabras, sinto que é coma se todo encaixase.