Ricardo Carvalho Calero, a voz múltiple

RCCHoxe é o Día das Letras Galegas, que este ano dedicamos á senlleira figura de Ricardo Carvalho Calero (Ferrol, 1910-Compostela, 1990). Con esta conmemoración honramos a memoria dun home que dedicou a vida á causa de Galicia, da súa cultura e da súa lingua para engrandecelas. Un intelectual polifacético, que centrou todos os seus esforzos e sabedoría en enriquecer a nosa literatura, estudala a fondo, ensinala e facer que a amasen propios e alleos.

En realidade, non hai un só Carvalho Calero, senón moitos. A súa é unha voz múltiple, un poliedro de mil caras que fan del un dos humanistas máis completos da pasada centuria.

Carvalho Calero foi poeta e manifestouse con contundencia respecto a tal identidade: “Poeta es, pois da-che nojo todo/ agás a poesia”. E foi verdade, pois abondan para demostralo títulos como Vieiros (1931), O silencio axionllado (1934), Anxo da terra (1950), Poemas pendurados dun cabelo (1952), Salterio de Fingoy (1961), Pretérito imperfeito (1980), Futuro condicional (1982), Cantigas de amigo e outros poemas (1986) ou Reticências (1990). Neles deixounos unha poética de clasicismo culturalista, atenta tanto ás cuestións problemáticas do individuo e da sociedade coma á pulsión amatoria, igual á reflexión identitaria ou transcendente que á pescuda metapoética.

Mais o ferrolán cultivou tamén a narrativa nalgúns relatos breves e nas novelas A xente da Barreira (1951), un dos títulos cos que se recupera o discurso literario galego das Posguerra, e a máis complexa Scórpio (1987), texto de pegada autobiográfica que supón o cumio da súa escrita neste xénero.

Da mesma maneira, Carvalho Calero non desatendeu a dramaturxia na nosa lingua. E velaí están para o demostrar pezas como a “Farsa das zocas”, “A arbre”, “O auto do prisioneiro” ou “A sombra de Orfeo”, todas reunidas no volume Catro pezas (1971), ás que logo uniu “O fillo”, “Isabel”, “O redondel” e “Os xefes” para publicar o seu Teatro completo (1982). A lectura de todas elas evidencia a súa fina sensibilidade para conxugar a tradición histórica do noso teatro coas máis vangardistas achegas do teatro europeo da época, sen desatender á función didáctica, pois moitas destas pezas naceron ao abeiro da súa praxe docente.

Agora ben, se importante foi a súa contribución aos eidos da poesía, a narrativa e o teatro en galego, non me cabe dúbida ningunha de que Carvalho Calero brillou incomparable como ensaísta. El é, sen lugar a discusións, o pai da historiografía literaria galega moderna. A súa Historia da literatura galega contemporánea (publicada orixinariamente en 1963, pero con edicións revisadas e aumentadas de 1975 e 1981) é a biblia literario-historiográfica galega. Pasaron moitas décadas dende a súa escrita, mais ninguén en todos estes anos (ninguén que consideremos un estudoso serio, entendámonos) abordou calquera análise dun autor, xeración ou época literaria historiada por Carvalho Calero sen acudir, unha e outra vez, ao seu manual, para amplificalo, complementalo, contrastalo ou rebatelo, mais sempre téndoo como referencia inescusable. A esta súa Historia habería que engadir ducias e ducias doutros traballos seus capitais, pois non hai escritor importante, época literaria ou feito destacable que non tratase o que foi o primeiro catedrático de Lingüística e Literatura Galega da USC. Mais, por sintetizar, amentarei tan só outros dous volumes: as entregas Libros e autores galegos; a primeira analizando Dos trovadores a Valle-Inclán (1979) e a segunda centrada no Século XX (1982).

O perfil desta voz estereofónica, todoterreo da cultura de noso, completaríase coas facianas do lingüista (velaí a súa canónica Gramática elemental del gallego común, pola que tantas promocións estudaron dende que se publicou en 1966); o seu labor docente no Colexio Fingoy, no Instituto Rosalía de Castro e na súa cátedra universitaria; a militancia no Partido Galeguista e a implicación na redacción do Anteproxecto do Estatuto de Galicia; e a pertenza ao Seminario de Estudos Galegos, á FUE, á Real Academia Galega, a Academia das Ciências de Lisboa ou á AGAL.

Máis de seis décadas entregadas a Galicia, o seu idioma e as súas letras; milleiros de textos publicados en libros e revistas; máis dunha ducia de poemarios; novelas e pezas teatrais; dúas ducias de volumes de ensaios e decenas de investigacións por toda parte; innúmeros estudos introdutorios, prólogos, edicións de autor; folletos, conferencias millenta, relatorios en congresos, dirección de teses e tesiñas, entrevistas e unha morea de actividades máis fan do intelectual ferrolán un xigante das nosas letras que abraia pola súa enormidade. Por iso este 17 de maio, día sinalado, a nosa máis admirativa homenaxe rendémoslla a Ricardo Carvalho Calero, voz múltiple que nos guía.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 17-5-2020]

 

Valente, poema vivo

Nordesía (Saturnino Valladares, 29-12-2019)Un poema vivo que medra sen máis palabras. Velaí un verso que é, ao tempo, unha autopoética e unha ontoloxía: o Ser como Verbo en plenitude que en si mesmo se completa.

Tan superior intuición ontopoética abre, a modo de dedicatoria, o libro Poemas a Valente que edita o profesor, ensaísta e profesor lucense Saturnino Valladares e que aparece baixo o selo da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética da Universidade de Santiago de Compostela, institución que estes días alberga a magnífica exposición Valente e a Unidade das Artes comisariada po Claudio Rodríguez Fer, no marco da cal foi presentado o volume.

Poemas a Valente reúne corenta e un poemas do moi diversos autores de todo o mundo ideados para agasallar o autor, tal como Valladares explica no moi amplo e documentado estudo introdutorio ao libro: “nuestro criterio de selección se ha basado en la calidad literaria de los textos a los que hemos tenido alcance, que tuviesen una dedicatoria explícita o que hubiesen sido incluidos en una edición en la que se homenajease al autor”.

Con tales premisas recolleuse a corentena de composicións que conforman estas páxinas, onde figuran os versos dalgún poeta dunha xeración anterior á do propio Valente, non poucos de estritos coetáneos seus e abondos de autores de promocións posteriores. Estes poemas foron agromando, fundamentalmente, do contacto do autor con outros escritores ao longo do tempo e nos diferentes lugares nos que viviu; así, da súa estancia universitaria en Madrid entre 1947 e 1955 xurdiu a amizade con Vicente Aleixandre, premio Nobel que lle dedicou xa en 1962 a composición “Castillo de Manzanares el Real”, que integrou no libro En un vasto dominio. Mais tamén na capital do Estado tratou os seus colegas Alfonso Costafreda e José Agustín Goytisolo, que tamén lle dedicaron textos. Do mesmo xeito, durante a súa moi extensa estancia en Xenebra como funcionario na sección de español da OMS abrollou a confianza con Pere Gimferrer e José-Miguel Ullán e, entre 1982 e 1984 en París, a proximidade con Juan Gelman e Antonio Gamoneda, autores todos que lle escribiron, igualmente, versos en homenaxe.

 A carón dos dos autores xa amentados, nestes Poemas a Valente atópanse tamén algúns da autoría de Jacques Ancet, Bernard Noël, Luz Pozo Garza, Jorge Riechmann ou Claudio Rodríguez Fer, entre outros. Por xunto constitúen non só un plausible volume en homenaxe, senón tamén unha excelente antoloxía dalgúns dos mellores poetas romances do último medio século.

Todos os textos reproducíronse nas linguas nas que orixinalmente foron creados e, cando esta era distinta ao castelán, traducíronse tamén para dar unidade idiomática ao conxunto. O resultado é unha escolma de gran riqueza, tanto polas voces antologadas coma pola diversidade de estéticas ofrecidas, a representatividade dos campos literarios e culturais abranguidos e, xaora, polo moi frutífero diálogo que todos estes textos abren coa biopoética de Valente.

Non quero rematar sen facer notar a necesidade de acompañar a lectura destes Poemas a Valente —recolleitos para celebrar o nonaxésimo aniversario do natalicio do escritor— coa visitación das páxinas que a modo de introdución dispón Valladares ao libro, pois nelas atoparanse non só noticias cumpridas das circunstancias nas que cada un destes escritos foi vendo a luz, senón tamén unha análise precisa do universo que cada un deles recrea.

E acabo como comecei, lembrando a outra cita de Valente coa que o volume se abre, neste caso dedicada ao xa amentado Rodríguez Fer: memoria dun esquecemento, voz dun silencio. Así é para o caso do escritor de Lugo e para o de todo xenuíno creador: a vida como a poesía e viceversa, sempre a esencial mandorla de saudade na que palpitaron os versos incandescentes de José Ángel Valente e viron reflectidas as súas labaradas nos espellos de tantos autores como aquí se reúnen pola sabia e paciente man de Saturnino Valladares, quen moita beizón merece.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 29-12-2019]

Literatura e campus

 

coralia

É curioso observar como nos últimos anos a literatura galega foi anosando un tipo de escrita que nos países anglosaxóns atesoura xa unha longa tradición. Estou a me referir á denominada “novela académica” ou “novela de campus”, un subxénero narrativo específico que ten o mundo do estudantado e o profesorado universitario e mais os espazos formativos nos que estes se moven como epicentros da acción ou trama novelesca.

Novelas de universidade ou “college novels” hainas dende comezos do século XIX. Velaí están os exemplos notorios de Fanshawe (1828) de Nathaniel Hawthorne ―drama romántico e triángulo amoroso nun ficticio Harley College― ou As torres de Barchester (1857) de Anthony Trollope ―novela vitoriana de amores fatais e personaxes que proveñen dun imaxinario Lazarus College de Oxford―. Porén, estes títulos clásicos eran antes nada novelas de formación (bildungsroman), escritas e vivenciadas por quen era alleo ao mundo universitario. Pola contra, as que hoxe chamamos “novelas de campus” son historias xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os propios autores, pois na meirande parte dos casos son textos escritos por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

Moitos dos grandes da escena narrativa estadounidense e británica das pasadas décadas deron a luz obras referenciais neste eido. É o caso de Mary McCarthy e o seu Os bosques da academia (1952) ―sátira do exercicio profesoral universitario―; de Kingsley Amis e o seu Jim o afortunado (1954) ―outra crítica feroz ao pechado universo da institución académica e as súas categorizacións de castes profesorais―; Vladimir Nabokov e Pnin (1957) ―ácido retrato da vida dun profesor dunha pequena e arredada universidade―; Zadie Smith e Sobre a beleza (2005) ―crónica da crise persoal dun docente universitario de mediana idade―; ou de dúas novelas sobre o ocaso de decanos acusados de racismo como son O decembro do decano (1982) de Saul Bellow e A mancha humana (2000) de Philip Roth, amais doutro par de obras que recrean un xenuíno sex & drugs & rock and roll universitario e que non están exentas de fortes doses de crítica social como son As leis da atracción (1987) de Bret Easton Ellis e Eu son Charlotte Simmons (2004) de Tom Wolfe, aínda que o gran cultivador deste subxénero ten sido, sen dúbida, David Lodge, látego da hipócrita vida universitaria na súa “triloxía do campus”: Intercambios (1975), O mundo é un pano (1984) e Bo traballo (1988).

A importación deste modelo á literatura hispánica ten dado obras como Todas as almas (1989) de Javier Marías ―historia dun hispanista profesor en Oxford―; A velocidade da luz (2005) de Javier Cercas ―novela testemuño sobre a estancia do autor como docente na Universidade de Illinois e as singulares amizades que alí fixo―; Natura quasi morta (2011) de Carme Riera ―intriga na UBA pola desaparición dun mozo en estrañas circunstancias―; O camiño de Ida (2013) de Ricardo Piglia ―outro thriller académico, desta volta coa Universidade de New Jersey como escenario― ou Un momento de descanso (2011) de Antonio Orejudo, novela con docente de universidade protagonista que ten tamén que axudar a desvelar un intricado misterio.

No caso da literatura galega hai xa antecedentes clásicos da presenza do mundo universitario na nosa novelística. Non cómpre máis que lembrar a terceira das entregas da triloxía Os camiños da vida (1928) de Ramón Otero Pedrayo, titulada O estudante, unha obra que retrata ese ambiente académico santiagués a través das vivencias que experimenta o discente Paio Soutelo, alumno de Medicina que mesmo soña cunha cátedra, pero que, finalmente, abandona os corredores da facultade e a “grande vila de pedra orcelada polas invernías” para ir exercer como doutor na contorna rural. Un Santiago universitario, por certo, non tan distante do que en 1915 retratou Alejandro Pérez Lugín na arquicoñecida A Casa da Troia, inesquecible estampa da vida dun estudante de Dereito e os seus compañeiros de pensión na Compostela de fins do XIX.

Agora ben, a novela de campus entre nós non comeza a preconfigurarse cos trazos canónicos do xénero ata a aparición de Memoria do diaño (1980) de Fermín Bouza Álvarez e, sobre todo, tras a publicación de No ventre do silencio (1999) de Xosé Luís Méndez Ferrín. Mercé á súa escrita a mocidade universitaria compostelá dos anos 50 e 60 do pasado século adquiriu relevo protagónico e as súas loitas liberadoras e antifranquistas convertéronse no argumento principal no que deambulaban uns estudantes por veces caracterizados como “troianos redivivos” que tentaban abrir unha fenda de luz no tempo escuro e na universidade cincenta que lles tocou vivir.

Ese interese por poñer no centro do relato o universo das aulas universitarias, do seu alumnado e profesorado e de toda a realidade que se xera en torno a ese tempo formativo e deses centros nucleadores da vida das cidades está a cobrar máis forza que nunca na narrativa galega actual. Citarei dous exemplos que me semellan paradigmáticos e que confirman esta centralidade da tríade mocidade-universidade-profesorado.

O primeiro deles ten a Santiago de Compostela e a súa universidade como protagonistas. Trátase de Campus Morte (2018) de Lito Vila Baleato, unha historia de ambientación detectivesca na que un profesor compostelán que vive en Alemaña, tras recibir unha desacougante mensaxe telefónica dun amigo da infancia, descobre que este morre en estrañas circunstancias, o que o leva a regresar a Compostela para tentar descubrir que é o que lle pasou. No curso das súas investigacións saberá que o amigo morto pescudaba sobre unha enigmática morte dunha rapaza que ambos coñeceran no seu tempo de universitarios, un feito que acabará por cambialo todo.

O segundo dos exemplos é Infamia (2019), a última novela de Ledicia Costas, un thriller psicolóxico protagonizado por Emma Cruz, profesora de Dereito Penal que chega á cidade de Merlo (trasunto literario de Vigo) para impartir clases na súa universidade e acaba inmersa no desvelamento dun misterio: saber que aconteceu coas irmás Giraud, dúas nenas desaparecidas hai vinte e cinco anos en circunstancias sospeitosas. Na súa procura descubrirá que as xentes de Merlo agochan mouros segredos e que tras da verdade hai todo un océano de témeras ocultacións.

Como se ve, a novela de campus, con fortes doses de intriga e investigación detectivesca e tamén inesperadas sorpresas que se tecen arredor da vida do profesorado e o alumnado universitarios, está de máxima actualidade entre nós. Oxalá siga sendo así e continúen a se publicar novelas académicas que nos fagan gozar a todos das súa lectura.

[Coralia, 14, outono do 2019]

A miña débeda con Alicia

aliciatellaCoñecín a Alicia Tella-Villamarín Ferreiro a fins do ano 1985. Daquela eu comezaba os meus estudios de bacharelato en Mondoñedo e empecei a frecuentar a Biblioteca Pública Pena Trapero na procura da bibliografía necesaria para os meus traballos escolares.

Dende o primeiro momento Alicia amosóuseme non só como unha eficientísima bibliotecaria (hoxe podo afirmar con rotundidade que é unha das máis profesionais e mellor capacitadas que nunca coñecín), senón tamén como unha figura amiga disposta a axudar ante calquera atranco que nos labores formativos lle xurdisen a un rapaz noviño como o que eu era entón.

Cos anos aprendín a apreciar na súa xusta valía a excepcional personalidade de Alicia: xenerosa, afable, hospitalaria e, sobre todo, nobre de corazón e amiga dos seus amigos.

Andando o tempo os meus estudios universitarios obrigáronme primeiramente a desprazarme a Lugo e, máis tarde, a Santiago, mais nunca deixei de achegarme pola Biblioteca de Mondoñedo e pola casa de Alicia e de Juan Puchades Quilis ―quen foi profesor meu nos tempos do instituto, un, por certo, dos mellores educadores cos que tiven a fortuna de atopar.

Polo outono do ano 1990, sendo eu estudiante de segundo curso de Filoloxía Hispánica, o poeta e estudioso lucense Claudio Rodríguez Fer ―a quen coñecera algúns meses antes e quen logo sería profesor meu e hoxe bo amigo― animounos a un grupo de rapaces a botar a andar pequenas investigacións sobre a vida e a obra de Álvaro Cunqueiro, a quen xa se sabía que a Real Academia Galega ía dedicar o Día das Letras Galegas de 1991. O traballo que a min se me propuxo, tendo en conta que era o único mindoniense do grupo, foi o de procurar na miña cidade natal calquera tipo de escrito cunqueiriano aínda non édito ou non compilado e, xa que logo, susceptible de ser exhumado. Pois ben, desta encomenda ―da que xurdirían os meus primeiros artigos «serios» como investigador, xa que ata daquela só publicara textos de creación moi inocentes en publicacións locais― saín ben gracias á axuda inestimable de Alicia, quen buscou aquí e acolá, removeu ducias e ducias de xornais de época e desempoou varios faiados de Mondoñedo ata dar con varios números da revista Galiza dirixida por Cunqueiro nos tempos da República que ata entón se descoñecían, amais de con moitos vellos programas de festas e algúns artigos de revistas mindonienses que contiñan escritos do autor do Merlín e familia practicamente ignorados. Con todo aquel material, laboriosamente rescatado e magnanimamente cedido por Alicia, principiou a miña vida como estudioso da literatura galega.

Anos máis tarde, por volta de 1997, ideei un volume monográfico no que se percorrería a bio-bibliografía de tódolos escritores mindonienses dende o século XVII ata os nosos días. Quixen, amais, que a monografía tivese tamén un longo apéndice no que se historiasen en pequenas fichas técnicas tódalas cabeceiras de prensa que na historia de Mondoñedo foron. O resultado daquela aventura tomou corpo un ano máis tarde no meu libro Escritores mindonienses, fermosamente ilustrado por Puchades. Na súa “Introducción” deixei constancia do meu agradecemento a Alicia, recoñecendo que “nunca agradecerei o suficiente os moitos datos, materiais, suxestións e conversas que fixeron posible este volume”. Quero renovar aquí ese agradecemento, xa que tal volume nunca se tería chegado a publicar sen o insondable desprendemento e a incansable axuda que a cotío me prestou Alicia durante todos aqueles meses de fatigosa investigación.

Hoxe teño a fortuna de contarme entre os amigos de Alicia. Se boto a ollada atrás, véxome aínda como aquel rapaz de catorce anos que, nervioso e dubitativo, se chegaba por vez primeira á Biblioteca Pena Trapero de Mondoñedo, e podo lembrar, tamén si, a humanidade oceánica e a sabedoría profunda que faiscaban dos ollos e a verba daquela bibliotecaria a quen tanto debo e deberei sempre.

VV. AA., Palabra de amigoMondoñedo, Suc. de Mancebo, 2003, pp. 96-99

Matilda e familia

Matilda, 27-9-2018Se polo menos tivesen lido algo de Dickens ou de Kipling saberían que a vida era algo máis que enganar a xente e ver a televisión.

Quen así opinaba era Matilda, a celebérrima protagonista da novela homónima de Roald Dahl, unha obra que estes días verá cumpridos os trinta anos da súa aparición.

Matilda ficou xa para a Historia da Literatura como un arquetipo, un modelo que traspasa as xeracións e no que millóns e millóns de nenas e nenos aprenden o exemplo da intelixencia e a bondade dunha pequena extraordinaria, que se resiste ao triste destino que lle tocou vivir e loita con todas as súas forzas para restituír a felicidade dos que ten ao se redor e ser ela tamén feliz.

Logo de tres décadas de abondosas reedicións, traducións, adaptacións cinematográficas, radiofónicas, musicais e moito máis pode afirmarse sen errar que Matilda ten pasado ao olimpo dos personaxes literarios infantís. Mais non esta soa nesa morada de pequenas deusas e deuses, ten por compaña moitos outros personaxes inmorredoiros que xa forman parte do imaxinario infantil universal.

É imposible resumir nunhas poucas liñas a nómina de iconas infantoxuvenís que exerceron e seguen a exercer como paradigmas para a mocidade de todo tempo e lugar. Secasí, se houbese que escolmar algúns nomes desa escolleita listaxe de simbólicos personaxes con certeza haberían de estar nela algúns do mestre Dickens que adoraba a propia Matilda e, tamén si, o seu creador. Velaí os están, poño por caso, Oliver Twist, un dos primeiros nenos en protagonizar unha novela en lingua inglesa, exemplo de honradez e inocencia malia as innúmeras dificultades que padece pola súa extrema pobreza. Ou esoutro rapaciño heroico, supervivente de toda canta calamidade exista baixo as estrelas, o tamén dickensiano David Copperfield.

Os irmáns estadounidenses de Twist e Copperfield son as marabillosas creaturas de Mark Twain, moi especialmente Tom Sawyer e Huckleberry Finn, paradigma da ledicia de vivir, da cerna lúdica que aniña no corazón de todo neno e que se resiste a esmorecer diante das absurdas prohibicións e penosos deberes da vida dos adultos. ejemplo

É ese anódino e ultrarregulamentado mundo dos adultos o que empurra a se liberar de tanto grisallo á Alicia de Lewis Carroll e esvarar pola coelleira para ir dar a un universo moito máis esperanzado e luminoso. E outro tanto lle acontece á mociña Dorothy no país de Oz, quen acompañada do espantallo Hunk, do home de folla de lata Hickory e do pusilánime león Zeke vai á procura de aquilo que lles falta e que só no seu interior poden atopar, ensinándonos que é na nosa vontade e capacidade de superación onde reside o auténtico destino do ser humano.

Os exemplos poderían multiplicarse por toda parte e, así, conviría traer aquí o Struwwelpeter xermano, Pedro Guedellas que debe aprender a obrar rectamente para ser benquerido por todos; o Bastian que en A historia interminable debe salvar un dos máis preciosos dons que temos: a imaxinación, a fantasía, a capacidade de soñar; a Heidi na que toda a bondade e inocencia cobran vida; a virtude admirable que anima a Fauntleroy, o pequeno lord; ou a marabillosa excentricidade que nos fai sentirnos vivos con Pippi Längstrump, entre nós a adorable e roxa Pippi Mediaslongas.

Non podía rematar esta panorámica sen amentar dúas iconas de inmarcescible xuventude: O Principiño de Antoine de Saint-Exupèry e o Peter Pan de J. M. Barrie. ¿Canto non levamos aprendido da delicadeza luminosa e a sensibilidade epifánica do Pequeno Príncipe que veu do Asteroide B-612 para ensinarnos o valor da rosa e como o esencial só se ve cos ollos do corazón? ¿E quen non ten fantasiado con voar con Peter, Wendy e Campaíña, vencer o malvado Capitán Hook e ser cativo eternamente no País de Nunca Xamais?

Estes pequenos grandes seres literarios cambiaron o mundo porque para moitos de nós xa nada foi igual desde que os coñecemos. Tamén resulta así con Matilda, que agora alcanza as tres décadas de vida e que segue a lembrarnos que, cando un le un grande autor, a forma como conta as cousas fai que te sintas como se estiveses observando todo o que pasa… Un bo escritor sempre te fai sentir dese xeito… E non te preocupes polo que non entendas. Cómpre deixar que te envolvan as palabras, como a música.

O neno galego

Se existe un neno literario galego por antonomasia ese é, a non dubidalo, o Balbino das Memorias dun neno labrego de Xosé Neira Vilas, un rapaz de aldea, raíz e orixe de todo un mundo inequivocamente noso, que traballa arreo nos eidos e aprende a dureza da vida e as inxustizas sociais, pero tamén o que esta ten de fermoso no primeiro amor, na amizade con Lelo e no que aprende da súa mestra dona Eladia.

A enorme popularidade das Memorias fixo que se traducisen a ducias de linguas e que sexan un auténtico long seller das nosas letras. O segredo poida que estea na doada identificación co seu protagonista, pois todos os galegos somos, por vivencia ou por herdanza, un pouco Balbino.

[Faro de Vigo, 27-9-2018]