Sete anos con Criticalia

Hoxe hai sete anos que Criticalia abría as súas portas e, para celebralo, muda a faciana incorporando unha nova cabeceira creada por Olga López.

Nesta ocasión o deseño emprega a técnica da acuarela para reflectir un mar de libros cun faro da sabedoría que todo o ilumina e que alcanza tamén outros útiles da escrita e a lectura. Simbólica imaxe na que ben podemos sentirnos representados todos os letraferidos.

Olga López dá, así, relevo a Caxigueiro, quen creou a imaxe que encabezou o blog as dúas últimas tempadas e que sucedeu ás doutros artistas anteriores. A todos eles debe Criticalia agradecemento por crearen magníficos atrios para esta casa dixital.

Beizón á artista, meirega xenerosa, por ter enfeitado con tanto ben esta bitácora, que loce anovada mercé ao seu talento. ¡Que a gocedes!

O Premio Planeta 2017 ―Un graal para atravesar o lume―

En plena erupción do volcán político catalán, chegou o Premio Planeta. Esta edición ―a sesaxésima sexta― caracterizouse no literario polo récord de participación, que elevou o número de novelas presentadas aos 634 orixinais, unha cifra estratosférica, que dá idea da popularidade masiva que acompaña o certame dende hai moitos anos.

Mais non cabe dúbida de que o premio se viu cercado nesta ocasión polo magma (anti)independentista e, malia os loables esforzos da organización por deixar a un lado tales asuntos e colocar no centro de atención o libro, o certo é que foi inevitable que tanto nas roldas de prensa coma nos corredores o tema pairase aquí e acolá.

E, secasí, o Planeta conseguiu gañar protagonismo e ser o albo das consideracións, pois son moitos os elementos que fan deste certame un evento de primeira orde que soborda, con moito, a simple convocatoria dun premio literario.

Primeiramente, o xurado de voces ben recoñecidas que o xulga: o profesor Alberto Blecua, o poeta Pere Gimferrer, os narradores Juan Eslava Galán, Rosa Regàs, Fernando Delgado e Carmen Posadas e o secretario do certame, Emili Rosales, un septeto de luxo que avala coa súa traxectoria a escolla da obra gañadora, escolleita entre orixinais procedentes non só de España, senón tamén de América do Sur (cento vinte e sete obras), América do Norte (setenta e unha), América Central (dezanove) e o resto de Europa (dezasete textos máis), entre estes, por certo, doce orixinais coruñeses, dous ourensáns e tres pontevedreses.

Desta volta o gañador foi o afamado novelista Javier Sierra, quen se fixo co galardón mercé á novela El fuego invisible, que presentara a concurso baixo o título provisional de La montaña artificial. Ao seu carón a finalista Cristina López Barrio, distinguida pola novela Niebla en Tanger, titulada provisioriamente para concurso La nueva vida de Penélope.

Podería estenderme aquí a propósito das bondades do thriller graalístico que nos propón Sierra ou da narración de viaxe interior que asina López Barrios, mais coido que debe ser o lectorado quen as xulgue a partir do 7 de novembro, día no que terá lugar en Madrid a premier das presentacións de ambas as novelas, que logo xirarán por toda parte ―comezando por Vigo― ata ben entrado decembro.

Por tanto, os segredos novelísticos deberán desvelarse coa lectura das propias obras, 210.000 exemplares no caso do libro gañador e 90.000 no do finalista como cifras de primeira edición, número suficiente para quen queira facerse con eles nun primeiro momento, aínda que, con seguranza, serán moitas as reedicións que alcanzarán estes títulos, á vista de que o pasado ano a obra gañadora ―Todo esto te daré, de Dolores Redondo― alcanzou nada máis e nada menos que as dezasete reimpresións.

Teño dito nalgunha outra ocasión que o Premio Planeta é un espectáculo, unha festa do libro e, como tal, a ocasión propicia para que figuras ben famosas celebren a escrita e o libro. Este ano na gala de entrega do Palacio de Congresos puido verse como pisaban a alfombra vermella os Sánchez Dragó, Boris Izaguirre, Leopoldo Abadía, Luis Piedrahita, Maxim Huerta, Risto Mejide, Marta Robles e un interminable etcétera de populares televisivos, que compartiron durante unhas horas a maxia do fenómeno socioliterario Planeta.

Poida que, a curto prazo, a literatura non sexa unha realidade tan poderosa nas rúas barcelonesas e nos pensamentos xerais como si o é a circunstancia política de Cataluña, mais non cabe dúbida de que, visto coa perspectiva necesaria, a escrita e a recreación do mundo e a vida que nos vén a través da palabra é un universal humano sen o que ningún Estado, vello ou novo, ha poder sobrevivir. Conviría non esquecelo.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 22-10-2017]

Lingua zombi

Estes últimos meses espertou non pouco interese un libro de Nicola Gardini (1965), profesor de literatura italiana e literatura comparada na Universidade de Oxford. O volume ten un título que daría ben como slogan e un subtítulo acaído para rótulo de novela: Viva il latino. Storie e bellezza di una lingua inutile (Garzanti, 2016).

A tese fundamental deste texto do poeta, narrador, tradutor e ensaísta italiano é dunha parte obvia e doutra utópica: o latín está na base da nosa cultura occidental e, miremos por onde miremos, moito deriva del; por tanto, nun contexto comunitario europeo (tan problemático) como o actual (lémbrese o brexit e outras herbas), o latín ten un pedigree incomparable para volver converterse no idioma vehicular que durante tantos séculos foi.

Penso que ninguén, a estas alturas, sería quen de negar o inmenso herdo da lingua latina na construción idiomática, psicosocial, sociocultural e mesmo xeopolítica de Europa. Agora ben, de aí a soñar con erixir a vella fala do Lacio como novo euro idiomático media un abismo.

Non estará de máis lembrar aquí que esta pretensión de establecer linguas francas (interrexionais, intra ou interestatais, continentais ou planetarias, segundo os casos) é unha quimera que vén de vello. Tentouse con algunhas linguas naturais e, sobre todo, con enxeñosos construtos que os especialistas denominaron linguas planificadas. Sobre do particular existe abondosa bibliografía, así que me conformarei con lembrar tan só algunha da máis coñecida, remitindo ao interesado a unha excelente monografía de Teresa Moure para quen queira profundar no asunto: Outro idioma é posible. Na procura dunha lingua para a Humanidade (Galaxia, 2004).

Por tanto, ¿por que deberiamos pensar que a proposta de Gardini do latín como koiné paneuropea do novo milenio había de ter máis éxito que o volapük (1879) de Johann Martin Schleyer, o esperanto de L. L. Zamenhof (1887), o ido de Beaufront e Couturat (1907), a interlingua de Semprini (1922), o novial de Otto Jespersen (1927) ou o lojban de James Cooke Brown (1960)? ¿É plausible que o latín sexa adoptado como idioma de comunicación eurocomunitario cando non o logrou, hai máis dun século xa, o latino sine flexione de Guiseppe Peano (1904)? O construto lingüístico que ideara o matemático e filósofo de orixe sarda alixeirara todo o sistema flexional do latín clásico, simplificando moitas outras cuestións morfogramaticais, e nin por esas conseguiu pasar dun meritorio intento que, en todo caso, podía ser dalgunha utilidade para intercambios de tipo académico, pero perfectamente inservible para uso cotián. E non tiveron maior éxito outras tentativas de simplificación do latín como foron o perfect (1910), o semi-latin (1910), o simplo (1911), o latinulus (1919), a interlingua do amentado Semprini, a interlingua systematic (1922), o unilingue (1923), o monario (1925) ou o latino viventi (1925).

Secasí, non pode negarse que o prestixio do latín segue incólume e que este acabou por se transformar nunha auténtica lingua zombi, evolutivamente morta, mais ritualmente viva. Neste sentido, a súa presenza no concerto dos idiomas en uso afinca na excepcionalidade do Vaticano, no que é lingua oficial da igrexa católica e, polo mesmo, o falar dalgunhas radios e medios de prensa relixiosos e o idioma das súas publicacións oficiais, incluídas as papais, pois mesmo existe dende o 2012 unha Pontificia Academia Latinitatis.

Agora ben, admitindo con Gardini que o latín segue a ser referencial en ámbitos como o da xurisprudencia, a arquitectura, a enxeñería, o exército, certas ciencias, a filosofía e mesmo determinada literatura, a vida de a pé é iso e moito máis, tanto que unha Europa latinoparlante por forza resulta un soño, fermoso, si, pero inalcanzable.

Do latín ao trampitán

O galego é un fillo tan cuspidiño a seu pai o latín que non pode negar nin nas uñas nin nos pés a quen saíu. Mais iso non é óbice para que tamén polos nosos lares sintamos ultrapasado o tempo do proxenitor.

Entre nós houbo quen moi ben soubo ironizar sobre o particular, como Xosé Cermeño, que no magnífico Os nervios da cabeza (1994) inseriu un relato memorable titulado “Utilidade das linguas mortas”. Aconsello lelo a aqueles que aínda dubiden da practicidade da fala de Catulo, Ovidio e Petronio para a ars erótica.

E para os que non concorden con tales usos, pode recomendárselles que pescuden as pegadas latinas ―que ben seguro as hai― no xenuíno trampitán argallado por Juan de la Coba, o estrafalario agrimensor e vate ourensán que tanta fascinación lle causaba a Carlos Casares, quen chegou a escribir un libriño sobre el onde lembraba como ideara nunha koiné poética inventada varios poemas e unha ópera que titulou La trampitana (1895), unha babel macarrónica que, como sorprendente idioma artificial, seguro que había gañar tamén a simpatía de Gardini. Velaí vai, para rematar, o parlamento de introito a tan insólito texto, seguido da súa ‘tradución’: Bertoldo ―Sus sos pusus ferpe oselete,/ tretos ortase lareta zon. Paulina ―Pengo dofino la sobenete,/ pe to anofo tofo os quiquitón. Isto é: Bertoldo ―Os dous xa somos en que es abraio/ luz preclara e ilustre. Paulina: ―Poño por testemuña ao Universo/ que te amo tanto con fortitude.

[Faro de Vigo, 23-3-2017]

 

Guerras literarias

Vivimos nun mundo avolto, en permanente conflito. Desafortunadamente, as guerras, enfrontamentos armados e situacións de violencia extrema son unha tristísima realidade, por iso é preciso que as xentes de paz coñezamos ben a orixe destas situacións, as súas consecuencias e a intensa e lacerante vivencia que producen.

Un xeito revelador de se achegar a tan témera experiencia é a vía literaria. Os escritores captan sensiblemente o traumático impacto que, tanto dende a pura carnalidade coma tamén dende o psicolóxico, acaba por cangar as vidas daqueles que se ven arrastrados por un conflito bélico. Por iso, os libros que tratan esta temática teñen de ser unha fonte de lectura esencial para mellor comprender as causas e ronseis que a vesania violenta desata e, deste xeito, aprehender e mellorar na rehumanización do individuo moderno.

Un eido no que a escrita sobre motivo bélica é especialmente valiosa é o infantoxuvenil. Na literatura inicialmente destinada aos máis novos engádese ao estético ou evocador un plus reflexivo do que adoito se desprende unha lectura de valores, mesmo pedagóxica en ocasións, que fai deste tipo de obras unha referencia ben recomendable para os que están a se formar.

Todo o anterior pesou, sen dúbida, no ánimo do equipo que preparou a edición de Reflexos das dúas guerras mundiais na LIX, volume coordinado por Blanca-Ana Roig Rechou, Isabel Soto López e Marta Neira Rodríguez no que unha corentena de especialistas tanto galegos coma do resto do Estado, de diferentes lugares de Europa e tamén de América colaboran con estudos e panorámicas sobre ámbitos literarios nacionais a propósito dalgúns dos grandes títulos desta temática.

A amplitude e variedade dos traballos que integran este volume imposibilita que en breve espazo sexa quen de dar conta de todos eles, así que me conformarei con dicir que poden lerse nel artigos marco tan interesantes como o asinado polo profesor da Escola Superior de Educação do Instituto Politécnico de Porto José António Gomes, quen fai un moi documentado repaso ás principais achegas e tratamentos das obras deste tema en literaturas como a alemá, a británica, a canadense, a castelá, a catalá, a francesa, a galega, a italiana, a holandesa, a irlandesa, a israelí, a norteamericana, a polaca ou a portuguesa.

Do mesmo modo, coido tamén traballos do máximo proveito as panorámicas verbo da presenza das dúas guerras mundiais en ámbitos do espazo ibérico e iberoamericano como a literatura española (nun artigo que asina o profesor Jesús Díaz Armas, da Universidade da Laguna), catalá (Joana Maria Cladera Socias, Universidade das Illas Balears), portuguesa (Ana Margarida Ramos e Sara Reis da Silva, Universidades de Aveiro e Minho), éuscara (Xavier Etxaniz e Manu Lopez Gaseni, Universidade de País Vasco), brasileira (Thiago Alves, Universidade Estadual do Norte do Paraná), mexicana (Laura Guerrero Guadarrama e Áurea Xaydé Esquivel Flores, Universidade Iberoamericana) e, xaora, galega (Marta Neira Rodríguez, Universidade de Santiago).

Ás anteriores achegas cómpre aínda engadir iluminadoras aproximacións a obras clave da literatura infantoxuvenil de asunto bélico como o Diario de Ana Frank, o Maus de Art Spiegelman, A balada do Mar Salgado de Hugo Pratt, o Otto de Tomi Ungerer ou O neno do pixama de raias de John Boyne, por citar só algunhas das dúas ducias de libros que son aquí estudados monograficamente.

O volume péchase cun magnífico ensaio a propósito da imaxe e as ilustracións na bibliografía infantoxuvenil bélica que realizan Carmen Franco Vázquez e Guillermo Calviño Santos (USC), que complementa o estudo dese produto hibridado que son os álbums e os libros ilustrados, onde a importancia da imaxe está ao nivel —e por veces mesmo por riba— do interese que xera o propio texto.

Reflexos das dúas guerras mundiais na LIX é unha publicación máis que necesaria. Non só porque salva do esquecemento na pura oralidade ás intervencións do congreso internacional homónimo que hai uns meses organizou en Compostela a rede LIJMI (Literaturas Infantiles y Juveniles en el Marco Ibérico e Iberoamericano), todas elas contribucións analíticas ben apreciables, senón tamén porque baixo o guieiro de Roig Rechou, Soto López e Neira Rodríguez os mellores especialistas na materia ofrecen textos impagables para os profesionais da mediación (docentes, bibliotecarios, familias, animadores culturais, lexisladores educativos, editores) e tamén para o público xeral que ande na procura de instrumentos de consulta e orientación que acheguen ao lectorado máis novo obras de calidade literaria nas que poidan aprender que a violencia, o sufrimento, a persecución, a tortura, o egoísmo e as guerras son males que non poden deixarnos indiferentes e cómpre mudalos sempre pola paz, a comprensión, o respecto, a compaixón, a benevolencia e a xenerosidade.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 13-11-2016]