Efemérides literarias nacionais

Andamos estes días entre festas literarias, aínda co agradable resaibo do Día do Libro e o Sant Jordi e xa ás portas do Día das Letras Galegas. En tal circunstancia, poida que resulte interesante lembrar que estas non son as únicas celebracións que enxalzan o libro e a lectura e talvez moitos non saiban tampouco os detalles da orixe de tales conmemoracións.

O costume de regalar os cabaleiros ás damas unha rosa polo Sant Jordi remóntase ao século XV, pero o vencello desta cortesía á celebración bibliográfica tardou en aparecer e non foi norma ata 1926, cando mercé ao escritor valenciano Vicente Clavel Andrés ―á sazón vicepresidente da Cámara do Libro― o goberno aproba un real decreto que oficializa o Día do Libro, festa que os editores cataláns levaban uns anos promovendo con forza para a súa instalación nas Ramblas barcelonesas.

Non insistirei aquí no que de todos é coñecido: que finalmente se consagrou a data do 23 de abril para a celebración (aínda que entre 1926 e 1930 se fixo o 7 de setembro, por pensarse aínda daquela que era ese o día do natalicio de Cervantes) e que esta data se escolleu porque, alén de morrer nela o santo no ano 303, era o día no que falecera o autor do Quixote (en realidade morrera o 22, aínda que se enterrou ao día seguinte) e tamén o pasamento de Shakespeare (que en verdade fenecera o 3 de maio, pois o noso calendario xuliano non coincidía co gregoriano que empregaban os británicos) e aínda de Garcilaso de la Vega. Esta coincidencia ―nunha xornada na que, por certo, tamén finara Wordsworth― fixo que a UNESCO declarase a data Día Internacional do Libro en 1995 e que, con tal motivo, esta se celebre por todo o mundo.

Mais o orbe é complexo e diverso e os pobos gustan de ir por libre nisto de escoller as súas festas. Iso explica que no Reino Unido e Irlanda o World Book Day veña celebrándose dende hai case vinte anos o primeiro xoves de marzo e que ese día os escolares, grazas á xenerosidade do National Book Tokens Ltd., reciban un vale por 1 libra/ 1’5 euros para que poidan empregalos en descontos na compra de libros e que en moitos centros se leven a cabo maratóns de lectura, mostras e mercados de libros e un sen fin de actividades.

E o mesmo que acontece nas illas podería dicirse de Chile (que celebra o seu propio Día do Libro o 29 de novembro en memoria do filólogo Andrés Bello), Uruguai (o 26 de maio, por ser a data na que en 1816 se creou a súa Biblioteca Nacional) ou Paraguai (25 de xuño, data na que Ruy Díaz de Guzmán rematou La Argentina, primeiro libro destas terras).

Idéntica adhesión nacionalitaria teñen celebracións como a irlandesa do Bloomsday, que fai que todos os 16 de xuño Dublín se converta nunha festa conmemorando a xornada na que transcorre a acción protagonizada por Leopold Bloom no famoso Ulises de Joyce. Dende 1954, as rúas da capital de Eire énchense ese día de miles de cidadáns disfrazados á moda dos anos vinte do pasado século e realizan o periplo e as aventuras levadas a cabo por Bloom na novela, demostrando así que a literatura tamén fai pobo.

De igual modo, os seus irmáns escoceses celebran cada 25 de xaneiro a Burns Night ou Burns Supper, na que lembran a vida e a obra do seu gran poeta nacional, Robert Burns, cadrando co seu natalicio. Durante esa noite e dende o século XVIII, as familias escocesas comparten unha cea na que comen o tradicional haggis (un embutido a base de carne de cordeiro) e beben whisky namentres len poemas de Burns.

En fin, alén da épica nacional ―mais tamén masivas, ben populares e lúdicas― ficarían outras festas literarias que piden artigo propio e que aquí me conformarei con anotar, como o curioso The Papa Look-Alike Contest, o divertido Towel Day, o galante The Jane Austen Festival, a propiamente esperpéntica Noche de Max Estrella ou a pintoresca International Quidditch Association World Cup.

O Día das Letras Galegas

A celebración cada 17 de maio do Día das Letras singularízanos culturalmente como galegos. Mais, como vimos, non somos os únicos en conmemorar a través dunha festa literaria a estirpe nacional.

Secasí, a fortuna deste día redefiniu ata tal punto a nosa vida que a xornada é hoxe un día festivo oficial e arredor dela nucléase unha parte non pequena do circuíto bibliográfico e editorial e tamén do campo literario galego.

O día, sabido é, naceu por iniciativa de tres persoeiros xa históricos (Francisco Fernández del Riego, Xesús Ferro Couselo e Manuel Gómez Román) que presentaron a proposta á Real Academia Galega, quen a consagrou celebrándoa por vez primeira en 1963. Daquela, tan só un grupo reducido de galeguistas participaron desta, pronunciando en Fonseca unhas palabras que recordaron a Rosalía, a quen entón se dedicou o día. Máis de medio século despois, a conmemoración é celebrada por toda Galicia, continuando, así, o espírito daquela primeira efeméride na que se escolleu precisamente un 17 de maio por ser o día no que a matriarca asinou a dedicatoria de Cantares gallegos á súa colega Cecilia Böhl de Faber. O resto é Historia. E que siga por moitos anos.

[Faro de Vigo, 27-4-2017]

Advertisements

Sete anos con Criticalia

Hoxe hai sete anos que Criticalia abría as súas portas e, para celebralo, muda a faciana incorporando unha nova cabeceira creada por Olga López.

Nesta ocasión o deseño emprega a técnica da acuarela para reflectir un mar de libros cun faro da sabedoría que todo o ilumina e que alcanza tamén outros útiles da escrita e a lectura. Simbólica imaxe na que ben podemos sentirnos representados todos os letraferidos.

Olga López dá, así, relevo a Caxigueiro, quen creou a imaxe que encabezou o blog as dúas últimas tempadas e que sucedeu ás doutros artistas anteriores. A todos eles debe Criticalia agradecemento por crearen magníficos atrios para esta casa dixital.

Beizón á artista, meirega xenerosa, por ter enfeitado con tanto ben esta bitácora, que loce anovada mercé ao seu talento. ¡Que a gocedes!

O Premio Planeta 2017 ―Un graal para atravesar o lume―

En plena erupción do volcán político catalán, chegou o Premio Planeta. Esta edición ―a sesaxésima sexta― caracterizouse no literario polo récord de participación, que elevou o número de novelas presentadas aos 634 orixinais, unha cifra estratosférica, que dá idea da popularidade masiva que acompaña o certame dende hai moitos anos.

Mais non cabe dúbida de que o premio se viu cercado nesta ocasión polo magma (anti)independentista e, malia os loables esforzos da organización por deixar a un lado tales asuntos e colocar no centro de atención o libro, o certo é que foi inevitable que tanto nas roldas de prensa coma nos corredores o tema pairase aquí e acolá.

E, secasí, o Planeta conseguiu gañar protagonismo e ser o albo das consideracións, pois son moitos os elementos que fan deste certame un evento de primeira orde que soborda, con moito, a simple convocatoria dun premio literario.

Primeiramente, o xurado de voces ben recoñecidas que o xulga: o profesor Alberto Blecua, o poeta Pere Gimferrer, os narradores Juan Eslava Galán, Rosa Regàs, Fernando Delgado e Carmen Posadas e o secretario do certame, Emili Rosales, un septeto de luxo que avala coa súa traxectoria a escolla da obra gañadora, escolleita entre orixinais procedentes non só de España, senón tamén de América do Sur (cento vinte e sete obras), América do Norte (setenta e unha), América Central (dezanove) e o resto de Europa (dezasete textos máis), entre estes, por certo, doce orixinais coruñeses, dous ourensáns e tres pontevedreses.

Desta volta o gañador foi o afamado novelista Javier Sierra, quen se fixo co galardón mercé á novela El fuego invisible, que presentara a concurso baixo o título provisional de La montaña artificial. Ao seu carón a finalista Cristina López Barrio, distinguida pola novela Niebla en Tanger, titulada provisioriamente para concurso La nueva vida de Penélope.

Podería estenderme aquí a propósito das bondades do thriller graalístico que nos propón Sierra ou da narración de viaxe interior que asina López Barrios, mais coido que debe ser o lectorado quen as xulgue a partir do 7 de novembro, día no que terá lugar en Madrid a premier das presentacións de ambas as novelas, que logo xirarán por toda parte ―comezando por Vigo― ata ben entrado decembro.

Por tanto, os segredos novelísticos deberán desvelarse coa lectura das propias obras, 210.000 exemplares no caso do libro gañador e 90.000 no do finalista como cifras de primeira edición, número suficiente para quen queira facerse con eles nun primeiro momento, aínda que, con seguranza, serán moitas as reedicións que alcanzarán estes títulos, á vista de que o pasado ano a obra gañadora ―Todo esto te daré, de Dolores Redondo― alcanzou nada máis e nada menos que as dezasete reimpresións.

Teño dito nalgunha outra ocasión que o Premio Planeta é un espectáculo, unha festa do libro e, como tal, a ocasión propicia para que figuras ben famosas celebren a escrita e o libro. Este ano na gala de entrega do Palacio de Congresos puido verse como pisaban a alfombra vermella os Sánchez Dragó, Boris Izaguirre, Leopoldo Abadía, Luis Piedrahita, Maxim Huerta, Risto Mejide, Marta Robles e un interminable etcétera de populares televisivos, que compartiron durante unhas horas a maxia do fenómeno socioliterario Planeta.

Poida que, a curto prazo, a literatura non sexa unha realidade tan poderosa nas rúas barcelonesas e nos pensamentos xerais como si o é a circunstancia política de Cataluña, mais non cabe dúbida de que, visto coa perspectiva necesaria, a escrita e a recreación do mundo e a vida que nos vén a través da palabra é un universal humano sen o que ningún Estado, vello ou novo, ha poder sobrevivir. Conviría non esquecelo.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 22-10-2017]

Lingua zombi

Estes últimos meses espertou non pouco interese un libro de Nicola Gardini (1965), profesor de literatura italiana e literatura comparada na Universidade de Oxford. O volume ten un título que daría ben como slogan e un subtítulo acaído para rótulo de novela: Viva il latino. Storie e bellezza di una lingua inutile (Garzanti, 2016).

A tese fundamental deste texto do poeta, narrador, tradutor e ensaísta italiano é dunha parte obvia e doutra utópica: o latín está na base da nosa cultura occidental e, miremos por onde miremos, moito deriva del; por tanto, nun contexto comunitario europeo (tan problemático) como o actual (lémbrese o brexit e outras herbas), o latín ten un pedigree incomparable para volver converterse no idioma vehicular que durante tantos séculos foi.

Penso que ninguén, a estas alturas, sería quen de negar o inmenso herdo da lingua latina na construción idiomática, psicosocial, sociocultural e mesmo xeopolítica de Europa. Agora ben, de aí a soñar con erixir a vella fala do Lacio como novo euro idiomático media un abismo.

Non estará de máis lembrar aquí que esta pretensión de establecer linguas francas (interrexionais, intra ou interestatais, continentais ou planetarias, segundo os casos) é unha quimera que vén de vello. Tentouse con algunhas linguas naturais e, sobre todo, con enxeñosos construtos que os especialistas denominaron linguas planificadas. Sobre do particular existe abondosa bibliografía, así que me conformarei con lembrar tan só algunha da máis coñecida, remitindo ao interesado a unha excelente monografía de Teresa Moure para quen queira profundar no asunto: Outro idioma é posible. Na procura dunha lingua para a Humanidade (Galaxia, 2004).

Por tanto, ¿por que deberiamos pensar que a proposta de Gardini do latín como koiné paneuropea do novo milenio había de ter máis éxito que o volapük (1879) de Johann Martin Schleyer, o esperanto de L. L. Zamenhof (1887), o ido de Beaufront e Couturat (1907), a interlingua de Semprini (1922), o novial de Otto Jespersen (1927) ou o lojban de James Cooke Brown (1960)? ¿É plausible que o latín sexa adoptado como idioma de comunicación eurocomunitario cando non o logrou, hai máis dun século xa, o latino sine flexione de Guiseppe Peano (1904)? O construto lingüístico que ideara o matemático e filósofo de orixe sarda alixeirara todo o sistema flexional do latín clásico, simplificando moitas outras cuestións morfogramaticais, e nin por esas conseguiu pasar dun meritorio intento que, en todo caso, podía ser dalgunha utilidade para intercambios de tipo académico, pero perfectamente inservible para uso cotián. E non tiveron maior éxito outras tentativas de simplificación do latín como foron o perfect (1910), o semi-latin (1910), o simplo (1911), o latinulus (1919), a interlingua do amentado Semprini, a interlingua systematic (1922), o unilingue (1923), o monario (1925) ou o latino viventi (1925).

Secasí, non pode negarse que o prestixio do latín segue incólume e que este acabou por se transformar nunha auténtica lingua zombi, evolutivamente morta, mais ritualmente viva. Neste sentido, a súa presenza no concerto dos idiomas en uso afinca na excepcionalidade do Vaticano, no que é lingua oficial da igrexa católica e, polo mesmo, o falar dalgunhas radios e medios de prensa relixiosos e o idioma das súas publicacións oficiais, incluídas as papais, pois mesmo existe dende o 2012 unha Pontificia Academia Latinitatis.

Agora ben, admitindo con Gardini que o latín segue a ser referencial en ámbitos como o da xurisprudencia, a arquitectura, a enxeñería, o exército, certas ciencias, a filosofía e mesmo determinada literatura, a vida de a pé é iso e moito máis, tanto que unha Europa latinoparlante por forza resulta un soño, fermoso, si, pero inalcanzable.

Do latín ao trampitán

O galego é un fillo tan cuspidiño a seu pai o latín que non pode negar nin nas uñas nin nos pés a quen saíu. Mais iso non é óbice para que tamén polos nosos lares sintamos ultrapasado o tempo do proxenitor.

Entre nós houbo quen moi ben soubo ironizar sobre o particular, como Xosé Cermeño, que no magnífico Os nervios da cabeza (1994) inseriu un relato memorable titulado “Utilidade das linguas mortas”. Aconsello lelo a aqueles que aínda dubiden da practicidade da fala de Catulo, Ovidio e Petronio para a ars erótica.

E para os que non concorden con tales usos, pode recomendárselles que pescuden as pegadas latinas ―que ben seguro as hai― no xenuíno trampitán argallado por Juan de la Coba, o estrafalario agrimensor e vate ourensán que tanta fascinación lle causaba a Carlos Casares, quen chegou a escribir un libriño sobre el onde lembraba como ideara nunha koiné poética inventada varios poemas e unha ópera que titulou La trampitana (1895), unha babel macarrónica que, como sorprendente idioma artificial, seguro que había gañar tamén a simpatía de Gardini. Velaí vai, para rematar, o parlamento de introito a tan insólito texto, seguido da súa ‘tradución’: Bertoldo ―Sus sos pusus ferpe oselete,/ tretos ortase lareta zon. Paulina ―Pengo dofino la sobenete,/ pe to anofo tofo os quiquitón. Isto é: Bertoldo ―Os dous xa somos en que es abraio/ luz preclara e ilustre. Paulina: ―Poño por testemuña ao Universo/ que te amo tanto con fortitude.

[Faro de Vigo, 23-3-2017]