Terra remexida

Mentres escribo estas liñas teño dediante o impresionante cadro “A illa dos mortos” do simbolista suízo Arnold Böcklin. Un fragmento do mesmo ilustra a capa de Xenealoxía dun intruso, o novo poemario do tradutor, narrador e poeta Isaac Xubín. Non é fortuíto: unha sutil sedela conecta a forza mistérica do ultramundo isolado da pintura coa devastadora travesía do deserto interior que gravita nas páxinas do libro.

Porque Xenealoxía dun intruso está argamasada cos mesmos materiais que fixeron grandes as traxedias helenas: o conflito entre os individuos e as instancias superiores, a transgresión da orde natural, o fluír heracliteano dos días, a redención polo amor, a anamnese e a catarse.

Xubín entrecose deliberadamente nos seus versos as voces dos coros gregos e, a canda elas, as presenzas de Apolo, Afrodita ou Cronos. Todo para compor a súa particular visión do mito de Antígona, a figura que vai balizando as diversas seccións do libro e que metaforiza a problemática esencial que o autor quere traer a primeiro plano: o desterro, a estranxeiría na propia patria, a loita fratricida, en fin, a procura da identidade que se desdebuxa coas mestizaxes espazotemporais e as hibridacións das linguaxes, das palabras, dos idiomas.

Nun proceso de coherente reificación das súas pantasmas conceptuais, a escrita de Xubín foi corporeizando nun dicir de transparencia dolorosa e hiperconsciente, que descré dos paraísos da memoria e sabe que son trapelas ás que é imposible regresar, porque “é un erro común pensar/ que ao volver todo seguirá do mesmo xeito”, por iso advirte a quen ler: “Non te engane o cheiro a suor da miña presenza,/ non se che ocorra compararme endexamais/ con aquel que chegou até aquí/ sen cruzar a pé o deserto”.

Que nos queda, pois? A viaxe. O inmisericorde atravesar do deserto, un baleiro que habita o tempo inclemente (“agora sei que a idade é unha narración”) e no que temos que reconstruírnos como individuos e reinventarnos como pobo porque estamos sós na nosa dura, fatigosa e mortal odisea: “Agora sei que os devanceiros/ nada teñen que ver coa miña entropía,/ non son aqueles que inspiran/ a verdadeira razón pola que se ama/ a destrución que implica estar no certo ou a/ tranquilidade/ de espírito perante a morte”.

Conectado co anterior regresa a este libro outro tema ben caro a Xubín: o papel do escritor, o sentido do seu oficio. Cómpre non esquecelo: “O discurso é un orizo ferido/ que pode transformar en nación e estado/ o que antes era só paisaxe:/ pódese recoñecer o amor pola súa combustión,/ o odio”. No seu caso, amais, a transfusión de tantos ríos vivenciais (anos vivindo en diversos lugares, diferentes linguas conformando o seu cotián) fai aínda máis difícil a tarefa: “non teño terra de meu”, “son unha tradución contra min mesmo,/ o vello can no camiño fragoso” a “fender rochas no deserto”, por iso, confesa, “reducín o concepto de casa á mínima expresión”, a de ser “unha nación andante”, un espectro nómade.

Non hai retorno. A frecha do destino só ten unha dirección: “O tempo é un parámetro cinético/ que sempre nos atrapa ao final para lembrarnos:/ non hai procesos reversibles,/ nada acontece así na natureza”. E insiste: “sei que é imposible a idea de retorno”, estase fóra do sagrado, “Lonxe do templo”, soterrado identitariamente de xeito ignominioso, como Polinices, de aí a rebelión de Antígona, porque “isto non se trata de nostalxia,/ lembra que estou a vingarme”.

Toda a forza oracular e hímnica dos estratos bíblicos que se deslizan no libro dótano dunha aura de revelación, a parábola de Galaad, a terra do testemuño. E con ela os ecos de Xerusalén, tamén das naves de Tárxix e mesmo de Sión e Babilionia. Todo para alcanzar o aleph definitivo co que o sempre sorprendente Isaac Xubín remata o poemario e eu estas liñas de comento: “Velaquí a tortura/ do sangue derramado por riba/ de todos os lugares que habitei,/ o año sacrificado descobre a verdadeira/ dimensión da viaxe:/ a lembranza consciente dunha terra remexida”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 31-5-2020]

Néboa na boca

EfNUpQ0XgAArWcSHai tempo que sigo con atención o labor como comunicador de Ángel Suanzes, un dos nomes referenciais na crítica cinematográfica galega dos últimos anos. Coñecía dos seus ensaios neste eido e, sobre todo, da súa participación en encontros e festivais nos que a súa presenza é sempre celebrada. Mais do que non era sabedor é de que tamén aniña nel a querenza pola poesía, nin era consciente de que as imaxes e voces entre as que vive acotío se modulan para el en forma versal.

A constatación desta ollada poética da existencia vén da man de E se a memoria está na boca, o libro que agora publica en Urutau con fotografías de Clara Honorato Soto e palabras liminares da tamén poeta e narradora Iolanda Zúñiga.

E se a memoria está na boca é o relato en fotogramas estróficos do amor ausente. Preto dunha trintena de composicións nas que o desamor fai presa da ánima e o vórtice que no peito deixa a falta do ser querido se volve un buraco negro insondable.

A arquitectura desta odisea amorosa é sinuosa e traza unha espiral de evocacións dos luminosos días xa idos que vai e vén nunha maré de entullos anímicos, de intimidade vulnerada e tenrura eviscerada na que todo se volve asunción da luz esmorecida. Deste xeito, a memoria do corpo da amante convértese nunha “caverna fría” e a desesperanza do poeta é unha paisaxe de devastación, “enferruxados os gonzos/ sen azos para mudar o mecanismo”. A fractura que o desamor trae consigo deixa un ronsel irónico: “veño da ironía do meu/ erro/ feito nada,/ dito torpemente,/ á miña cita co rídiculo”; e a sensación de baleiro resulta insoportable: “a inercia das metades,/ o reverso do nó,/ a autoexposición ao frío…/ Quen carga coa presión da falta de peso?”.

Así as cousas, apenas se queda lembrar as loairas dos momentos felices, eses nos que a vida regalaba  un “espello de simetría espida”, unha raiola coa “memoria de persianas a medias/ e sushi con présas”, os tempos do non-tempo, nos que prestaba brindar “polo aínda”.

Toda esta batería emocional dispara en fotogramas, poemas-secuencia que constitúen un particular documento fílmico-lírico, unha sorte de flashes versais que van deluvando a película dun amor esvaecente dende a “Carta de axuste” coa que se abre o libro ata o poema final, ese “Tender” que cómpre descodificar á galega e á inglesa: tecer da arañeira dos afectos que procura a volta do amor e tamén tenrura docísima, dondura sen límites para que abrollen nas xemas dos dedos os afectos doutrora.

Os versos curtos e discursivos, as imaxes vívidas e experienciais crean no poema unha singular aliaxe coas caudas líricas, dispostas nun entrecomiñado e sangradas na páxina, recollendo sentenzas das mensaxes que a parella deixou aboiando no ar, dinamitando as pontes de continuidade do seu amor, metralla para o corazón, letal de necesidade.

E se a memoria está na boca garda aínda outra alfaia no seu interior: as fabulosas instantáneas de Clara Honorato Soto, imaxes de néboa envolvente, desenfoques e xogos de planos que len visualmente as lañas melancólicas do poema, eternizándoo na fugacidade do obturador, disparo de cámara a atrapar evanescencias no ar.

Inmellorable estrea poética a de Ángel Suanzes neste E se a memoria está na boca, laio pola ruína do amor vencido, “xemido inútil de agarrar,/ o que vai fuxir/ co teu corpo”, tamén “evolución en bucle/ dun flash/ hipnótico,/ invisible,/ depurado”; isto é “néboa na boca/ entrada da saída”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 9-8-2020]

O inaudito

albumdacuartadimensionLeo o Álbum da cuarta dimensión de Carlos Lema a brazo partido, loitando coa poética conceptual, ontolóxica, densificada, implicatoria e estratificada á que convida.

Aquí o verso non dá descanso, reprégase sobre si mesmo para profundar nunha filosofía do dicir que tenta explicar o ser dende o realismo especulativo, rabuñando na falsa superficie do aparencial ata deixar ao ar as vísceras do pensamento radical. Cómpre superar a definición do existente dende unha esencia limitada, filla cativa da tridimensionalidade, volátil refén das coordenadas. É na cuarta dimensión, no reino do espazo-tempo, onde a variable do humano adquire sentido pleno. Somos fillos dunha xeometría curva, un espazo de gravidade no que a materia de palabra e soño que nos configura se deforma e redefine nunha trenza de luz que vai sempre alén.

Nas páxinas deste Álbum da cuarta dimensión hai unha batería de poemas iniciais que son un canto á ruína dos lugares amados da memoria, aos espazos que se habitaron e agora esboroan. Unha elexía á casa baleira, invadida polo brión, á sombra orfa dos corredores baleiros, ás lacenas defuntadas e os leitos avellentados. Aquí todo son “serraduras, retrincos desfeitos,/ pulverizadas opcións da materia”. E hai “zapatos nos azulexos/ rotos do corredor”. E tamén “círculos/ onde as cascudas/ son lampexos/ de viño e outras miserias”. En fin, “hai recunchos onde/ a parede se fai vento e límite/ das sombras, un lugar para gardar/ as vedrañas deturpacións do vivido”.

No centro do poemario a música deslízase creando volutas harmónicas. Un feixe de poemas dan a altura, intensidade, duración e timbre da sonoridade lírica. E velaí os “Instrumentos musicais” ao pé do “Tintinnabuli” de Arvo Pärt e as súas creaturas de sinos de tempo lento e meditativo. Mesmo a “Guinnevere” de David Crosby, melodía serena, amor devoto á “señora, coma ti”.

O último bloque do libro concentra os poemas nos que a reflexión sobre o paso do tempo e as súas cicatrices e o pensamento verbo do cotián da insoportable levidade do ser se fan máis presentes.

A de Lema é unha escrita outoniza, arredada de ledicias exultantes, todo o máis de puntuais concesións a unha esperanza incerta. O resto son cascallos, cinza dos días que pasan, lembranzas de gume cortante e recantos do presente nos que nada medra porque a desolación o invade todo. É “A ceifa do nada” cando un vai “Cos petos cheos de tristezas” e se sente “O cazador da dor”.

Para os degustadores da metapoesía paga a pena advertir que hai aquí moito diálogo subterráneo coa poética de Chus Pato e que o impropio desta é primo irmán do inaudito de Lema. Mais tamén son amentados dende clásicos ingleses do XVII como John Aubrey ou poetas románticos como Keats ata iconas feministas como Simone de Beauvoir. Á fin, cuns e con outras, a pregunta definitiva segue a ser a mesma: “¿Como se aprende a mirar/ se o íntimo inunda sempre/ as acuosas cristaleiras do mundo?”.

Cumpriría dicir aínda neste Álbum da cuarta dimensión das moitas alusións culturais e panartísticas que encerra, da estilística eufónica da que se reviste e das fórmulas versais apositivas, encabalgadas, enumerativas e contrastivas que fan da escrita do de San Sadurniño un exercicio de lectura esixente ao oído e ao intelecto.

Entre “partículas subatómicas, tacto e conceptos”, a poesía de Carlos Lema enúnciase como unha “industria do inacabable”, a melancolía que nace do recoñecemento da decadencia e da caída, un “dexergar no tempo que abeira o inaudito”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 21-6-2020]

Arreo a vida nos poemas

O pasado trinta de marzo cumpriuse o terceiro cabodano do poeta Paco Souto, unha voz que se apagou cedo de máis, con tan só cincuenta e catro anos. Un traizoeiro golpe de mar arrastrouno en Razo namentres traballaba no percebe, modus vivendi de quen foi un dos autores máis apreciados da poesía galega dos últimos lustros, amais de incansable animador cultural ao que deberemos sempre iniciativas tan loables como as Edicións do Dragón, Letras da Cal ou Caldeirón, plataformas todas que axudou a cofundar.

Para honrar a súa memoria e recuperar a súa escrita publícase Lugar de incendios, un libro-disco cos seus versos musicados por Serxio Moreira que edita Caldeirón nunha edición ao coidado de quen foi a súa compañeira de vida durante tres décadas, a profesora Emma Abella Cruz.

Lugar de incendios recolle unha ducia de textos dun espectáculo poético-performativo ideado por Souto e Moreira que se estreara no 2009, mais que nunca ata agora fora publicado. O conxunto resulta ben representativo da estética do escritor, pois antologa composicións inseridas en anteriores libros seus como As árvores do incesto (“Veño da fin do mundo”), Fado (“Se Ana Mendieta”, “Furtivos”), Crebar cristais coa lingua (“De tirar o rixón”, “A gata”) e As horas de María (“De nena”, “A fada do vento”, “Carta última”), ás que cómpre sumar outras que sete anos despois integrou en E caín (“África”, “Metamorfose”, “Para Lola” e “Galiza en paxes”).

No sentido que veño de apuntar, Lugar de incendios é unha escolma transversal de toda a produción de Souto e nela fanse patentes algunhas das liñas principais da súa poética: o devoción pola matria, a solidariedade cos máis humildes e desfavorecidos, a reflexión metapoética e a vea sentimental e erótica. Poemas como “Veño da fin do mundo”, “Furtivos” ou “Galiza en paxes” espellan ben esa xenuína hibridación entre o nacionalitario e o solidario social, verso dorido, consciente da tradición esforzada, sempre comprometido e arelante de xustiza.

Da súa parte, pezas como “De tirar o rixón” ou “A gata” ouvean a linguaxe dos corpos, unha entrega amorosa que trae consigo “o tope da tenrura” nunha “boca ávida da túa loxa”, un rabuñar “tan adentro/ coa súa lingua de coitelos/ avivando a carne”.

Esa mesma intensión descóbrese noutras pasaxes que afirman o oficio da escrita; poño por caso, no poema “Se Ana Mendieta”, que remata cunha declaración tan rotunda coma reveladora: “abrirei na terra/ un oco do tamaño exacto/ do meu verso”; ou nas liñas de “A gata”, máis dubitativas, pero non por iso menos transparentes: “sinceramente/ que escribo/ seino/ polas moitas follas que atopo/ cando acordo/ mais non estou certo de ser eu”; en fin, un oráculo poético que proclama a súa bandeira en “Para Lola”: “gardarei as palabras de dicir/ no ventre oco dun libro non escrito/ e que veña a carroa/ de toxos e de flores/ a cocernos arreo a vida nos poemas”.

Todo este dicir superior materializase en Lugar de incendios acompañado de magníficas ilustracións do propio Souto e das partituras coas que Moreira o musicou ao piano. O conxunto verso-musical figura recollido no cd anexo, adhesivado á cuberta deste elegante álbum que conta tamén cunhas verbas de posfacio de Abella nas que se dá conta de diversos pormenores referidos á fixación textual dos poemas.

No breve limiar que Souto e Moreira dispuxeron no seu día para o proxecto dun posible libro-cd —soñado hai máis dunha década e agora por fin materializado—, anunciaban que Lugar de incendios era “un lugar para as paixóns máis íntimas, un acubillo certo para o lume que nos ilumina a palabra, o son, o azar da tinta”. Abofé. Toda a forza inconmensurable da poética de Paco Souto abala nestes versos. As raíces do pobo, o sentimento da terra, a razón do canto, as formas todas do amor escintilan nestas páxinas e manteñen ben vivo o lume da memoria dun poeta.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 3-5-2020]

Poesía destroyer

uralita composicionNestes días de obrigado confinamento chego á lectura de Uralita, o poemario de Iria Pinheiro e María Lado que publica un selo novo: Cuarto de Inverno. Fágoo coa curiosidade do neno que desenvolve un galano na amencida de Reis, expectante por saber se o talento actoral de Pinheiro e a pulsión imantadora da poesía de Lado amalgamaron aquí na potencia creativa de mísil tomahawk que ambas desenvolven acotío.

E si. Descubro pronto a forza irrefreable de Uralita, un urro pola Galicia esborroada en refugallos, pola perda das raíces, o esquecemento da terra, a anulación do sentimento de pertenza, o imperio contranatura.

Os textos que compoñen este libro son pequenas xoias da mellor poesía performática galega da nosa hora. Non naceron para a lectura, senón que conformaron inicialmente un espectáculo co que ambas as autoras xiraron por Galicia adiante, algo que se percibe de xeito nítido na estilística desta escrita, perfectamente conversacional, inzada de coloquialismos e xiros da fala cotiá, allea a calquera enfeite cultista.

Engastando poemas-flash de maior condensación lírica con outros poemas en prosa oralizantes e completando o conxunto con fragmentos de prosa notarial, Pinheiro e Lado conseguen unha estrutura unitaria, que deriva pendular, indo da anécdota familiar máis concreta á revisión crítica globalizante, sempre sen perder de vista a simbólica que vertebra toda a obra: a avoa cherokee, raíña devanceira, que encarna as raíces da tribo, o sentimento comunal de adhesión a unha terra que as cidades levan un mundo dinamitando, creando unha fisura que nos enterra en hortas-vertedoiro de imposible kintsugi: “Miña avoa era unha raíña cherokee./ Vivía entre montañas de refugallos,/ casetas de uralita, cadáveres/ de árbores que non dan,/ entre lixo semisepultado polos caseiros/ que reforman e deixan todo nas leiras”.

A partir deste comezo implosivo o libro vai serpeando entre as hortas como “territorios fragmentarios”, as maceiras que dan “froitas enferruxadas” e as avoas “quietas como arañas”. Mais hai lugar tamén para lembrar a natureza esmorecente na que malvivimos: “tan intervida que nos solpores sempre hai farois estorbando. Os cables da luz hai que incorporalos ao cadro porque están aí. As familias viven abrigadas debaixo das torres de alta tensión. Son os guerreiros do Siam, vixían a comunidade que vive ao seu abeiro”.

UralitaPor iso se produce unha reivindicación expresa da incardinación terrea dos antergos, que “eran educados” e, sobre todo, “non odiaban a terra” porque “eran parte da terra”. Pola contra, o capitalismo devastador da sociedade (peri)urbana actual condenou o noso rural a un territorio que señorea a uralita, “a filla da gran chingada”. Por extensión, o país todo acaba por se deixar amansar nunha narcótica de autoestradas que acoitelan a paisaxe (“esa espiña dorsal que parte o país é unha falla”) e abrazamos a relixión da incoherencia máis nefanda: “subvencionase o negocio do eucalipto pero o eucalipto arde e acábase o negocio! Non entendo nada. Reciclas, es un integrista da reciclaxe, pero plantas pinos nas fincas das avoas! Non entendo nada. Sacrificas o porco pero dáche pena a súa ánima cando o chamuscas. Non entendo nada. Botas contra os da autoestrada pero na peaxe paras. Non entendo nada”.

É a Galicia da incongruencia e do autoodio, a Galicia que non se recoñece e se avergonza de si mesma: “Entiendes gallego pero no lo hablas por puto autoodio. Odias la aldea da que viñeches, a bosta, o pueblo, os cochitos de choque. Odias Lalín, Lugo, Ourense porque che parecen provincianos, conservadores y luego El Rocío que te parece? Exótico? Las Indias Orientales?. Ese parquecito de aire imperial donde pasean las familias de la capital no es provinciano, gilipollas? O es que te parece un puto cuadro de Renoir?! Parvo. Mete no cu o teu puto autoodio. A uralita. Parvo”.

Un obús. Directo, brutal, disfémico por necesidade: realidade en vea, retranca a megatóns e sátira sen piedade. Poesía destroyer. Ler e entender.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 26-4-2020]