Fábula quelónida

Paula Carballeira é unha das máis versátiles escritoras de literatura infantoxuvenil galega, capaz de ensaiar con igual talento a poesía infantil, a narrativa xuvenil, o álbum ilustrado, os textos de prelectura ou o teatro para nenas e nenos, ilusionantes angueiras que aínda lle deixan tempo para facer agromar versos para persoas medradas, prodigar o seu labor de contacontos e cultivar a súa faceta de actriz, o que a converte nunha auténtica todoterreo que non deixa de sorprender pola calidade e variedade das iniciativas artísticas que acomete.

Hai pouco sumou á súa longa nómina de títulos un novo volume que resulta un estimulante desafío lector. Estou a me referir a A tartaruga Amodovou, texto de pequeno formato que veu a luz da man de Oqueleo, colección que moitas alegrías literarias leva dado nestes últimos tempos e que recomenda a obra para lectorado de seis anos en diante.

A tartaruga Amodovou é a historia do quelonio que lle dá nome, da súa vida dende o berce ata o se ir, un relato que é unha andaina polo mundo adiante e tamén unha viaxe interior, pois Amodovou vai descubrindo amigos e lugares ao tempo que aprende a distinguir o accesorio do verdadeiramente esencial para unha vida feliz e plena.

Como fábula moderna, a historia de Amodovou resulta unha narración emocional e sapiencial, que convida á reflexión de xeito lúdico e que pode servir como eficaz proposta para que as nenas e nenos interioricen os valores da amizade, a capacidade de superación, a curiosidade por aprender, a importancia da vontade, o decisivo da experiencia e da sabedoría acumuladas e, por suposto, o absurdo inicuo das guerras e dos enfrontamentos humanos.

As páxinas deste libro están cheas de reveladores diálogos, de imaxes e símbolos que encarnan positivas mensaxes polas que se quere apostar, como a liberdade das aves voadoras, a beleza e inmensidade abraiantes da natureza, a diversidade enriquecedora do planeta e, sobre todo, a posibilidade dun mundo mellor, en paz e solidario.

Tan luminosas ensinanzas teñen cumprido espello nas suxestivas ilustracións que Ana Seixas creou para este relato, toda unha explosión de cores e formas que invade as páxinas e dialoga co texto de Paula Carballeira para facer de A tartaruga Amodovou un libro inesquecible, que moito presta recomendar e polo que cómpre parabenizar a ambas e a Oqueleo.

[El Correo Gallego, 25-5-2020]

Néboa na boca

EfNUpQ0XgAArWcSHai tempo que sigo con atención o labor como comunicador de Ángel Suanzes, un dos nomes referenciais na crítica cinematográfica galega dos últimos anos. Coñecía dos seus ensaios neste eido e, sobre todo, da súa participación en encontros e festivais nos que a súa presenza é sempre celebrada. Mais do que non era sabedor é de que tamén aniña nel a querenza pola poesía, nin era consciente de que as imaxes e voces entre as que vive acotío se modulan para el en forma versal.

A constatación desta ollada poética da existencia vén da man de E se a memoria está na boca, o libro que agora publica en Urutau con fotografías de Clara Honorato Soto e palabras liminares da tamén poeta e narradora Iolanda Zúñiga.

E se a memoria está na boca é o relato en fotogramas estróficos do amor ausente. Preto dunha trintena de composicións nas que o desamor fai presa da ánima e o vórtice que no peito deixa a falta do ser querido se volve un buraco negro insondable.

A arquitectura desta odisea amorosa é sinuosa e traza unha espiral de evocacións dos luminosos días xa idos que vai e vén nunha maré de entullos anímicos, de intimidade vulnerada e tenrura eviscerada na que todo se volve asunción da luz esmorecida. Deste xeito, a memoria do corpo da amante convértese nunha “caverna fría” e a desesperanza do poeta é unha paisaxe de devastación, “enferruxados os gonzos/ sen azos para mudar o mecanismo”. A fractura que o desamor trae consigo deixa un ronsel irónico: “veño da ironía do meu/ erro/ feito nada,/ dito torpemente,/ á miña cita co rídiculo”; e a sensación de baleiro resulta insoportable: “a inercia das metades,/ o reverso do nó,/ a autoexposición ao frío…/ Quen carga coa presión da falta de peso?”.

Así as cousas, apenas se queda lembrar as loairas dos momentos felices, eses nos que a vida regalaba  un “espello de simetría espida”, unha raiola coa “memoria de persianas a medias/ e sushi con présas”, os tempos do non-tempo, nos que prestaba brindar “polo aínda”.

Toda esta batería emocional dispara en fotogramas, poemas-secuencia que constitúen un particular documento fílmico-lírico, unha sorte de flashes versais que van deluvando a película dun amor esvaecente dende a “Carta de axuste” coa que se abre o libro ata o poema final, ese “Tender” que cómpre descodificar á galega e á inglesa: tecer da arañeira dos afectos que procura a volta do amor e tamén tenrura docísima, dondura sen límites para que abrollen nas xemas dos dedos os afectos doutrora.

Os versos curtos e discursivos, as imaxes vívidas e experienciais crean no poema unha singular aliaxe coas caudas líricas, dispostas nun entrecomiñado e sangradas na páxina, recollendo sentenzas das mensaxes que a parella deixou aboiando no ar, dinamitando as pontes de continuidade do seu amor, metralla para o corazón, letal de necesidade.

E se a memoria está na boca garda aínda outra alfaia no seu interior: as fabulosas instantáneas de Clara Honorato Soto, imaxes de néboa envolvente, desenfoques e xogos de planos que len visualmente as lañas melancólicas do poema, eternizándoo na fugacidade do obturador, disparo de cámara a atrapar evanescencias no ar.

Inmellorable estrea poética a de Ángel Suanzes neste E se a memoria está na boca, laio pola ruína do amor vencido, “xemido inútil de agarrar,/ o que vai fuxir/ co teu corpo”, tamén “evolución en bucle/ dun flash/ hipnótico,/ invisible,/ depurado”; isto é “néboa na boca/ entrada da saída”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 9-8-2020]

Contrautopía

Nordesía (Carlos Da Aira, 26-7-2020)No último par de anos Carlos Da Aira publicou Corpo a corpo e tamén Pólvora. Tipos, recomendacións, consellos e advertencias para un tempo de poesía e mais Prender os fachos, compoñer os ósos. Gañou o Slam Poetry do Festival Alguén que respira e o Premio Cidade de Ourense. E aínda lle quedou tempo para dirixir o festival Poemagosto e o roteiro Ponme un poema en Allariz. A isto chámaselle paixón poética con talento. Convén tomar exemplo.

Por se todo o anterior fose pouco, recentemente viu recoñecido o seu labor cun novo galardón: o Premio Manuel Lueiro Rey de Poesía pola súa obra A guerra era contra nós (2020), publicada por Xerais.

Dono dunha estética oralizante de marcado acento, a escrita de Da Aira neste novo libro configúrase como unha revisión lírica, metafórica, filosófica e mítica do ser social, de ‘nós’ como colectivo, da humanidade que constrúe e deconstrúe o seu camiño enlamada en relatos e lendas oficiais e impostas, polarizando a sociedade de clases e perpetuando esquemas opresivos que cómpre dinamitar.

Precisamente esa conciencia da falsidade das crónicas oficiais e dos relatos litúrxicos é unha das frontes de batalla da guerra que temos que librar. Os versos de Da Aira son, neste sentido, unha reflexión descarnada sobre a condición humana, enunciada dende un futuro milenario e distópico cunha voz que pretende enunciarse dende a pluralidade do colectivo e que asume a formulación dun discurso subversivo co establecido e as súas lacras, nomeadamente a guerra devastadora e a miseria planetaria que os ricos non só consenten senón que provocan.

Neste esforzo por reapropiarse da voz, co que se pretende rematar cunha historia imposta polo poder e abrirse a un novo relato liberado, dúas son as armas para a revolución: o amor e a poesía.

O amor —e é o verso co que o libro remata— “debe, ante todo, gorecer os amantes, protexelos do exterminio”. Por iso, dende ese futuro tan afastado que case semella anacrónico, a voz poética lémbranos que se cumpren “tres mil anos da fin da última guerra, cando soubemos que amar un irmán era odiar todos os soldados e aprendemos a exercer, en resposta á violencia, un amor que ademais de crear universos paralelos pode tamén defendernos dun furacán ou matar e despezar un predador, se é preciso”.

Do mesmo xeito, cando convocas o poder omnímodo da poesía: “O pasado retórcese. Creas unha liñaxe impostora, unha árbore xenealóxica caducifolia. Despois desapareces”. Daquela: “Fican as palabras, pero xa non sabes darlles un sentido, un uso limpo”. Ende ben: “Cortas un limón, recitas unha oración pagá e engólelo todo para seguires sendo bardo. Cantas, e agardas que un acto tan elemental teña consecuencias, que o mundo mude só porque ti entoas en modo maior”. Porque, e velaí o sutil e irónico milagre: “Non sería a primeira vez que o mundo muda por unha causa menor”.

O pasado, presente e futuro da humanidade postprocesado poeticamente, explicado dende un novo materialismo de selo amoroso que funda no verso unha arma da conciencia colectiva para superar a condena do capitalismo. Tamén as armas dun ecoloxismo proactivo, feraz, contrario ás máquinas escravistas de calquera fábrica, sempre a prol da liberación do ser, da pel, da ánima de todos e cada un de nós: “Agora mesmo a tarefa máis urxente é queimar a fábrica, as máquinas que delimitan a idade da pel, os debuxos de escamas esquemáticas que delatan mil maneiras posibles de morrer observando as mans baixo a lupa”.

A guerra era contra nós: metáfora rebelde, símbolo para a loita. Un mundo diferente. Unha nova e libre orde. Contrautopía.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 26-7-2020]

A viaxe dos inzos

El Correo Gallego (A viaxe dos inzos, 6-7-2020)Moitas veces tense a idea errada de que as ciencias que algún chaman exactas, mesmo as ciencias da Natureza, están viradas de costas ao puramente creativo ou artístico e que as Humanidades, en xeral, e a escrita literaria, en particular, son mundos que ren teñen que ver con elas. Nada máis lonxe da realidade. Todo está interrelacionado e retroaliméntase nun contínuum que explica a abraiante complexidade e marabilla do universo.

Vén isto a conto a propósito da aparición de Sementes viaxeiras, o poemario que Yolanda Castaño publica na colección Fardel dos Soños de Edicións Embora con coidadas e suxestivas ilustracións de Xosé Tomás.

Sementes viaxeiras presenta de modo sinxelo e atractivo para a rapazada a fascinante aventura das sementes ou inzos na súa procura por atopar un acubillo no que xermolar. Resulta extraordinario comprobar as moi variadas posibilidades que unha pequena semente atopa para se desprazar e fecundar un novo espazo. Con cuartetos perfectamente medidos e de innegable musicalidade, Castaño vai repasando todo este amplo abano de posibilidades, que van dende as sementes que apenas se caen a un pequeno paso de distancia para dar lugar a unha nova planta ata as que viaxan en longas travesías agochadas nas bodegas dos barcos ou noutros insólitos lugares, pasando polas que se axudan do bicherío para ser carrexadas, das correntes de auga ou do forte soprar do vento.

Porque, como versifica Castaño: “Por terra, mar e aire as sementiñas viaxeiras/ lánzanse na procura de novos horizontes./ Buscan un fogar por entre as fragas e os montes,/ búscano avanzando ben dispostas e lixeiras”. Así o fai o inzo do piñeiro, que prefire unha viaxe aérea; ou a cebada, que se inclina por agarrarse ao lombo dos animaliños; as cereixas, con pebidas que imban os paxariños e logo fican noutro lugar a través das súas deposicións; as landras, que carretan de aquí a acolá os ledos esquíos; en fin, velaí a abelá, que se deixa caer á beira dos ríos para que as augas a transporten a novos fogares.

Por todo o dito coido que este álbum Sementes viaxeiras de Yolanda Castaño —magnífica poeta e autora con outros ben valiosos títulos infantoxuvenís no seu haber— ha resultar non só unha peza literaria de moi agradecida lectura para todas as persoas que a ela se acheguen, senón tamén unha regalía para a vista mercé aos delicados e coloristas debuxos de Xosé Tomás.

A semente. A viaxe. A promesa incesante da vida a medrar.

[El Correo Gallego, 6-7-2020]

O inaudito

albumdacuartadimensionLeo o Álbum da cuarta dimensión de Carlos Lema a brazo partido, loitando coa poética conceptual, ontolóxica, densificada, implicatoria e estratificada á que convida.

Aquí o verso non dá descanso, reprégase sobre si mesmo para profundar nunha filosofía do dicir que tenta explicar o ser dende o realismo especulativo, rabuñando na falsa superficie do aparencial ata deixar ao ar as vísceras do pensamento radical. Cómpre superar a definición do existente dende unha esencia limitada, filla cativa da tridimensionalidade, volátil refén das coordenadas. É na cuarta dimensión, no reino do espazo-tempo, onde a variable do humano adquire sentido pleno. Somos fillos dunha xeometría curva, un espazo de gravidade no que a materia de palabra e soño que nos configura se deforma e redefine nunha trenza de luz que vai sempre alén.

Nas páxinas deste Álbum da cuarta dimensión hai unha batería de poemas iniciais que son un canto á ruína dos lugares amados da memoria, aos espazos que se habitaron e agora esboroan. Unha elexía á casa baleira, invadida polo brión, á sombra orfa dos corredores baleiros, ás lacenas defuntadas e os leitos avellentados. Aquí todo son “serraduras, retrincos desfeitos,/ pulverizadas opcións da materia”. E hai “zapatos nos azulexos/ rotos do corredor”. E tamén “círculos/ onde as cascudas/ son lampexos/ de viño e outras miserias”. En fin, “hai recunchos onde/ a parede se fai vento e límite/ das sombras, un lugar para gardar/ as vedrañas deturpacións do vivido”.

No centro do poemario a música deslízase creando volutas harmónicas. Un feixe de poemas dan a altura, intensidade, duración e timbre da sonoridade lírica. E velaí os “Instrumentos musicais” ao pé do “Tintinnabuli” de Arvo Pärt e as súas creaturas de sinos de tempo lento e meditativo. Mesmo a “Guinnevere” de David Crosby, melodía serena, amor devoto á “señora, coma ti”.

O último bloque do libro concentra os poemas nos que a reflexión sobre o paso do tempo e as súas cicatrices e o pensamento verbo do cotián da insoportable levidade do ser se fan máis presentes.

A de Lema é unha escrita outoniza, arredada de ledicias exultantes, todo o máis de puntuais concesións a unha esperanza incerta. O resto son cascallos, cinza dos días que pasan, lembranzas de gume cortante e recantos do presente nos que nada medra porque a desolación o invade todo. É “A ceifa do nada” cando un vai “Cos petos cheos de tristezas” e se sente “O cazador da dor”.

Para os degustadores da metapoesía paga a pena advertir que hai aquí moito diálogo subterráneo coa poética de Chus Pato e que o impropio desta é primo irmán do inaudito de Lema. Mais tamén son amentados dende clásicos ingleses do XVII como John Aubrey ou poetas románticos como Keats ata iconas feministas como Simone de Beauvoir. Á fin, cuns e con outras, a pregunta definitiva segue a ser a mesma: “¿Como se aprende a mirar/ se o íntimo inunda sempre/ as acuosas cristaleiras do mundo?”.

Cumpriría dicir aínda neste Álbum da cuarta dimensión das moitas alusións culturais e panartísticas que encerra, da estilística eufónica da que se reviste e das fórmulas versais apositivas, encabalgadas, enumerativas e contrastivas que fan da escrita do de San Sadurniño un exercicio de lectura esixente ao oído e ao intelecto.

Entre “partículas subatómicas, tacto e conceptos”, a poesía de Carlos Lema enúnciase como unha “industria do inacabable”, a melancolía que nace do recoñecemento da decadencia e da caída, un “dexergar no tempo que abeira o inaudito”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 21-6-2020]