Tenros soños

Petaron á porta da casa dúas ben xeitosas obras de poesía infantil e, como Cunqueiro á rula, saudeinas dicíndolles: “pasen, miñas señoras”. E é o caso que elas viñan moi postas, amosando xa dende as cubertas títulos de atractivo: Soños de nenos (Edicións Embora) e mais Versos e bolboretas (Edicións Fervenza). Vestíranse para a ocasión coas mellores galas, inzadas de ilustracións que engadaban os ollos e un andar de prelo fino que moito prestaba aloumiñar nas mans.

¿E el como resistir? Boteime a ler a Mónica Inés Varela Gestoso.

O que descubrín pronto foi unha poética lizgaira, sensorialista, chea de resonancias musicais e moi plástica nas imaxes e eufonías. Un ir verso a verso ganduxando as palabras coma quen prende contas a un sutil fío dourado.

A poesía de Varela Gestoso dinos dos soños das nenas e nenos, convida a que lean, que gocen da natureza, das estacións, dos xogos, do baile e, xaora, do mar, da súa beleza, a súa inmensidade, o seu misterio. Son, estes, poemas nos que o amor entre nais, pais e fillas e fillos agurgulla en cada recanto, onde todo o sobrevoan as miradas garimosas, as bolboretas delicadas, os bicos afectuosos, os silencios reveladores.

Na escrita desta arousá de nacenza e estradense de adopción as olladas falan sen palabras, os pensamentos florean e as gaivotas acompasan os latexos. Unha aura de tenrura estende o seu velo dondo sobre os seres e o vitalismo e o amor gobérnano todo.

Mais se hai un selo propio nesta poética ese é, a non dubidalo, a súa musicalidade, o cadoiro de asonancias en versos ora curtos ora longos, tradeados de paralelismos cruzados, de anáforas e sintagmas encadeados que procuran ás estrofas unha sonoridade ben característica, que pide abrirse camiño en alta voz.

Abondaría tal arquitectura harmónica e a positiva luz destes poemas para que as propostas da autora fosen máis que recomendables. Pero aínda debe sumarse outro reclamo non pequeno: as fantásticas ilustracións que acompañan ambos os dous volumes. No caso de Soños de nenos da man de María Brenn, delgado trazo de perfecta definición, mesturando bases fotográficas e debuxos tratados por ordenador con asombrosa limpidez. Tamén si, o festival de imaxes que achegan a Versos e bolboretas Alba Lugo, Amalia López Brea ‘Luchi’, Anabel Montouto, Diego Porto, Francisco Alén ‘Picho’, Iago Castro, Juan Liñares, Manuel Fragoso, Marcela Santorun, María Armada e Ramiro Cimadevila, estilos diversos e complementarios, que se serven tanto da acuarela coma das ceras ou témperas, nunha explosión de cor que envolve de lirismo plástico os textos.

E non esquezan tampouco deixarse guiar polos acaídos prologuistas destas obras, que deseñan o marco necesario para comprender e degustar con fruición as súas páxinas. Xosé Luna en Versos e bolboretas e Luís Reimóndez en Soños de nenos dan coa clave interpretativa da corda do corazón na que vibran as poesías, transmitindo nos seus comentarios toda a vida que leva dentro esta escrita, os tenros soños que espella.

A poesía infantil galega está de en hora boa. Non só polo seu brillante presente —velaí, poño por caso, o recente Premio Nacional a Antonio García Teixeiro por Poemar o mar, libro, por certo, que no seu día tamén comentei nestas páxinas—, senón pola confirmación de voces moi prometedoras que agora nacen, como esta de Mónica Inés Varela Gestoso, quen se descobre con estes dous interesantes poemarios e que, de seguro, continuará dándonos alegrías.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-10-2017]

Valleinclanesca

A primeira noticia que tiven de Beatriz Maceda Abeleira foi a través do álbum ilustrado Man. O alemán de Camelle, unha aproximación á figura do xenuíno Manfred Gnädinger que publicou Galebook hai un lustro. Tempo despois chegou o seu primeiro volume narrativo, O álbum de Garrincha, entrañable historia sobre a superación das barreiras sociais e a integración co ludismo do mundo futbolístico de fondo.

Coa publicación de Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán Maceda Abeleira dá un paso máis no seu camiñar literario. Esta novela xuvenil, publicada polo selo coruñés Trifolium que tan atinadamente dirixe Xan Arias, resulta un ameno relato no que o peso do metaliterario ten un papel decisivo, pois en moitos sentidos esta narración é un diálogo coa propia escrita valleinclanesca, particularmente coa súa memorable Luces de Bohemia.

Dacabalo entre o territorio do real e o ficcional, a novela preséntanos un adolescente que no seu derradeiro ano de bacharelato, a piques de examinarse de Selectividade, descobre un segredo familiar que ata entón lle fora vedado: o seu bisavó era, nada máis e nada menos, que Ramón María del Valle-Inclán. A partir dese momento sucédese unha intriga na que a procura da propia identidade, o herdo da escrita e o complexo mapa oculto de relacións de parentesco van gañando forza segundo avanza a historia.

Do exposto é doado deducir que este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán ten moito de bildungsroman, novela de iniciación na que o protagonista se enfronta ao difícil transo do paso da adolescencia á idade adulta, reto no que o axudarán a amizade e o amor e no que pesarán na súa contra certas inseguridades propias da mocidade e moito do seu pasado descoñecido que, dunha ou doutra maneira, o condiciona.

Escrita cunha prosa fluída na que o peso do diálogo é evidente, esta novela curta de Maceda Abeleira ten a virtude de introducir os menos versados no mundo de Valle dun xeito agradable, de tal modo que ao tempo que o rapaz protagonista vai iluminando as néboas dos devanceiros os lectores van tamén coñecendo moito dese universo xenial que conseguiu crear un dos mellores escritores das literaturas hispánicas do século XX.

A Arousa e Madrid ―en moita menor medida París― son os escenarios nos que se moven os personaxes desta narración, que esvara cun ritmo rápido e amosa unha estrutura na que tamén se homenaxea a Valle, pois varios dos capítulos levan por título as estacións do ano, á maneira das célebres sonatas do escritor.

Mais ese entretecido metaliterario vai alén e engade aínda outras voces, poño por caso a presenza como personaxe dun poeta galego facilmente recoñecible, que andaba entre Madrid e Galicia a fins do 1981 e que é presentado como “un home dunha delgadeza esquelética. Levaba posta unha zamarra, como a dos estibadores, na que cabían catro máis coma el (…) Fumaba moito (…) Non soltaba a copa da man”.

A vida estudantil, a forte presenza do mundo musical da movida madrileña e a centralidade na historia dun John Lennon que acababa de ser asasinado, o contraste entre a España que padeceu o desastre do 98 e a que se abría aos novos tempos da Transición e, sobre todo, o decisivo papel do tríade amor, amizade e familia son as fías coas que se cose este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán, un libro que mostra unha Beatriz Maceira Abeleira en plena progresión autorial e á que haberá que seguir os pasos.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 1-10-2017]

Unha referencia imprescindible

Hai libros que se converten nunha sorte de devocionario laico, obras ás que un volve unha e outra vez, recuncando nas súas páxinas aquí e acolá, na procura de respostas, de explicacións ou, polo menos, de pistas certeiras. Non son simples libros, son doelas centrais, claves do arco do pensamento, arquitectura do ser e estar dun país, dunha cultura, da historia dun pobo.

Un deses títulos de querenza identitaria é Unha ducia de galegos, de Víctor F. Freixanes. Publicado por vez primeira na primavera de 1976 ―aos poucos meses do pasamento de Franco― a Editorial Galaxia volve reeditar agora este feixe de entrevistas que o autor realizou a doce persoeiros decisivos do galeguismo do pasado século, unha nómina de voces que dá o calibre da transcendencia do volume: Ramón Otero Pedrayo, Valentín Paz-Andrade, Luís Seoane, Eduardo Blanco Amor, Ramón Piñeiro, Celso Emilio Ferreiro, Xaime Isla, Xesús Alonso Montero, Xosé Manuel Beiras, Xosé Luís Méndez Ferrín, Monseñor Araúxo Iglesias e Carlos Casares.

Visto coa distancia que proporcionan os anos, o libro é a radiografía dunha época, a visión coral dun estado de cousas, mais tamén —e aquí coido eu que reside o segredo da súa vixencia— a crónica do camiño andado polos que entón representaban a plana maior do galeguismo histórico. E aínda que cos ollos de hoxe estrañen certas ausencias, non hai que perder de vista que a consideración actual do relevo dalgunhas figuras non é a mesma no presente que hai corenta anos e tamén debe respectarse como soberana a aposta persoal do entrevistador.

Canto aos asuntos tratados nestas longas entrevistas, o propio Freixanes deu conta deles perfectamente no limiar que dispuxo á primeira edición: “Todo vén ensarillado no mesmo fío: a personalidade dun país, o dereito á súa expresión, a literatura, a historia, as cuestións económicas, a arte, a lingua, a relixión, os feitos sociais, as motivacións psicolóxicas e as solucións, frustracións ou esperanzas políticas. Todo vén no mesmo fío”. Sobre esta mesma idea volveu seis anos máis tarde no prólogo á terza edición: “Aquí van, pois, doce entrevistas con doce personalidades das letras, as artes, a economía, a Igrexa, o capital (certo capital), a dereita (certa dereita), a esquerda, a emigración e mesmo a política”.

Mais o que fai deste libro un documento histórico é a súa oportunidade, o ter sido un sismógrafo da Galicia daquela altura, un inquirir ás grandes voces vedraias para axudasen a identificar as raiceiras das que se viña e fundar, así, un futuro posible. Doutra banda, moitas cuestións que os entrevistados responderon a pedimento do entrevistador resultaron ser verdadeiramente axiais, ata o punto de que non hai estudo fondo ou monografía de peso sobre a biobibliografía destes autores que non cite, e por veces moi abondosamente, esta obra.

Cómpre felicitar a Editorial Galaxia pola acaída reedición deste clásico, un libro singular no que aparecen retratados os mestres da nosa cultura nun momento crucial, os inicios da Transición que nos trouxo ata aquí. O herdo impagable que supón Unha ducia de galegos foi posible mercé ao bo facer e ao tesón de Víctor F. Freixanes, quen rescatou a foto fixa da palabra viva destes autores para legala ás xeracións posteriores. Que agora poidamos acceder a esta obra capital e aos distintos textos preliminares cos que foi publicándose nas sucesivas edicións é unha regalía que moito hai que agradecer. Porque a memoria destes doce mais un segue a ser, tantos anos despois, unha referencia imprescindible.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-9-2017]

Poética descarnada

Levo anos acompañándome da escrita de Diana Varela Puñal. Descubrina naquel seu inicial Fíos (2008), mais non foi ata o poderoso Animal abismo (2010) que comecei a comentar a súa poética, o que fixen logo coas súas incursións no eido da literatura infantoxuvenil, como en As trovas de Midas (2011), tamén coa suxestiva contística de Fin de Festa (2015) e préstame volver facer agora co seu máis recente poemario, Non, amor, publicado polo selo Medulia, sempre de interese nos títulos que dá a coñecer.

Os versos de Varela Puñal vólvense aquí máis dramáticos se cabe que en anteriores entregas. Hai en todo o libro un nubeiro desenganado que gravita sobre as verbas, aceirándoas na visión descarnada da realidade, non sempre amable.

Os poemas, longos, discursivos, presentan unha estrutura alternante que vai cosendo treitos versais nos que a voz lírica verte os seus pensamentos perante a contemplación duns nenos a xogar nun areal e outros treitos nos que as composicións se retrotraen ao pasado, ben da propia infancia e mocidade, ben de diversos momentos da andaina adulta, mais sempre pa(i)rando neses intersticios de fractura, nos momentos de crise, pasos traumáticos ou epifanías tristurentas que nos ensinan o complexo e difícil da vida.

Especial relevo adquire o diálogo coa finitude, a asunción de ser animais para a morte e o vínculo especial e grave que con ela nos ata. Dende a súa sombra, todo o noso vivir é reinterpretado, o Tempo cobra sentido e tamén os días andados, que aquí teñen, por veces, un aquel de ladaíña saudosa ou inevitable tempus fugit.

A poética de Varela é dunha dicción arestada, nada amable, que arrisca na forma e nas imaxes e expresa con contundencia un magmático universo interior, cheo de erupcións volcánicas, mais tamén de envisas contemplacións para compensar.

Este Non, amor vai precedido dun longo prólogo da autora. É imprescindible a súa lectura. Do contrario será imposible penetrar no seu territorio creativo con garantías de éxito. Nestas páxinas ofrece moitas das claves para ben interpretar o sentido dos versos, a agonía que neles late e a denuncia dolorosa que anuncian. Prosa de fondo alento reflexivo, case filosófica en ocasións, que é, abofé, outra achega de valor do libro.

Mais, por se todo o anterior non abondase, Non, amor é máis que un intenso poemario. É tamén un libro-dvd, pois os textos que poden lerse nas súas planas ofrécense ademais nunha versión sonora recitados pola propia autora, o que posibilita unha lectura alternativa, engadindo todo un caudal de significados suplementarios mercé ao pausado, entoación e ritmos cos que Varela Puñal arroupa o seu exercicio rapsodo, pois xustamente a preponderancia da dimensión musical é unha das constantes na poética desta coruñesa.

O desgarro vital, os silencios que habitamos, a memoria melancólica do que esvae, tamén a afirmación diante do ineludible final son referencias axiais neste Non, amor, co que Diana Varela Puñal confirma a plenitude da súa voz, para ledicia dos que hai tempo a lemos e os que de seguro comezarán agora a facelo.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 8-10-2017]

Ut pictura poiesis

Vella coma o mundo é a íntima relación que vencella Poesía e Pintura. Saben disto, e con fondura, o escritor Antonio García Teijeiro e mais o artista Xulio García Rivas, autores de Poesía cromática, a beleza feita edición que tira do prelo Belagua, un selo que conta por tesouros os libros que publica.

Poesía cromática ten na súa singular nacenza a razón da poderosa maxia que desprega: en catro tardes entre o verán do 2014 e a primavera do 2015 ambos os dous creadores encerráronse en andares contiguos dun mesmo edificio para pintar e escribir, inicialmente sen saber un o que o outro facía, logo creando o poema ou trazando imaxes no papel a partir do que o compañeiro suxería na súa pintura, no seu verso.

O resultado foi este libro que reúne unha corentena de poemas e outras tantas ilustracións nunha fantástica edición da que se tiraron apenas dous centos de exemplares numerados e asinados polos autores e que constitúe, a non dubidalo, unha peza de coleccionista.

Para aquel lector máis posuído polo espírito sommelier engadirei que o volume foi deseñado por Iolanda Cox, que os interiores contan con papel de alta gramaxe en cor óso e que o exterior ofrece un cartoné azulado de finísimo remate, pois foron coidados con moito meco tipografías e disposicións gráficas.

Alén do xa apuntado, o volume, suma reproducións a toda cor das ilustracións e os poemas manuscritos e conta cun excepcional prólogo da poeta Eva Veiga, unha marabilla de lucidez que ilumina as trabes mestras que sosteñen a arquitectura creativa de García Teijeiro e García Rivas.

Versos inzados de referencias musicais, imaxes que estouran en cores, poemas de lirismo esencializado, pinturas nas que a acuarela debuxa os soños, palabras para nomear o sentir, debuxos que esvaecen e proxectan os contornos, letras que son a crónica sinestésica da luz e a sombra. Todo amalgama neste libro que confirma os sinais de identidade das poéticas dos dous creadores, parella artística que ten colaborado xa en obras anteriores e que conxuga no diálogo e na implementación cruzada das súas creaturas o natural do seu espazo significante, que asenta na tradición horaciana do ut pictura poiesis.

Navegar por estas páxinas trae o recendo dos “remoles acendidos”, dos bancos interminables dun imaxinario “océano de bolboretas” e todas as “palabras que nacen/ e dormen nos muros”. Por descontado, tamén as “fendas de luz”, os puntos cegos e os abeiros esquivos, porque no mergullar do eu un procura os “lindeiros da memoria”, as “esencias do pasado” coas que establecer a “conta atrás/ do futuro”.

Presenzas, orfandades e devezos. Oráculo co que se guiar nos profundos. Híbrido plástico-lírico dos dous García que para contento dos ollos e das mentes se dá nesta Poesía cromática, arca das belezas coas que ver lendo e ler contemplando, unha alfaia coa que moito paga a pena facerse.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 17-9-2017]