Xohana Torres e o berce inmovente

Nordesía (Xohana Torres, 29-4-2018)Hai libros que son en si mesmos un sino irrenunciable, un boomerang do destino que regresa unha e outra vez. De nada serve resistirse, pois co paso do tempo a débeda que a conciencia autorial contrae con eles medra exponencialmente e acaba por imporse como unha angueira obsesiva.

Coido que tal sentir houbo de experimentalo Xohana Torres en máis dunha ocasión a propósito da súa monografía Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos, un traballo co que gañara en 1972 o I Premio de Etnografía Federico Maciñeira pero que, por causas diversas, ficara inédito durante décadas.

Porén, a poeta sempre quixo ver publicado aquel texto e tivo a fortuna de, nos seus derradeiros meses, preparalo para a súa edición ao pé de Xosé F. Puga, quen agora o dá finalmente á luz a través do selo Engaiolarte e co patrocinio da Deputación da Coruña, a mesma que, corenta e cinco anos antes, organizara o certame no que fora galardoado.

Deixo escrito que tivo a fortuna de dispor a edición para a súa publicación porque así foi, pero non é menos certo que, infelizmente, non chegou a vela publicada en forma de libro, pois faleceu en setembro do ano pasado e a obra non se imprimiu ata os remates do 2017. Secasí, puido ter nas mans as probas de imprenta, que corrixiu emocionada, sabedora de que coa aparición deste texto saldaba a débeda que consigo mesmo contraera ao recuperar un traballo que tanto estimaba e que consideraba de gran valor.

Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos constitúe “un merecido recoñecemento a unha escritora inmensa, que abriu camiños e transitou por todos os xéneros, que, mesmo desde o silencio persoal buscado, conseguiu ser tan querida. Xohana Torres alzouse no parnaso da nosa literatura como a gran figura dunha obra espléndida que conseguiu, desde o seu espazo propio e reservado, estabelecer elos de afectividade literaria e persoal que se manterán no tempo, que mesmo, se me permitiren adiantarme ao futuro, aumentarán até consolidar unha traxectoria literaria única que cómpre ler e reler”, escribe con total acerto a prologuista do volume, Goretti Sanmartín.

En efecto, este libro é unha regalía e un abraio. Marabilla comprobar como nos primeiros setenta puido escribirse un ensaio que, dende o antropolóxico e o etnográfico, dende o xeográfico e o sociolóxico, mais tamén dende o literario e o paisaxístico soborda, con moito, a inxeleza de tantos traballos desta índole por entón publicados. A rigorosa documentación manexada, o intenso traballo de recolleita de campo, o fondo Teixido. San Andrés de Lonxe Mitos e Ritoscoñecemento da tradición literaria, a Historia, a Mitoloxía e outros saberes reflíctese nestas planas, escritas cun lentor poético que espella a extraordinaria poeta que lles deu forma.

Unha moi completa descrición xeográfico-antropolóxica da comarca ortigueiresa na que se sitúa o santuario de Santo André de Teixido abre o libro, que ten como capítulo central a análise dos mitos e ritos que arredor deste se xeraron, con atención especial aos aspectos vinculados coa súa romaxe, os ritos comúns compartidos con outros santuarios galegos, os amilladoiros, a Fonte do Santo, as lendas da bisbarra, os xenuínos sanandreses, a herba namoradeira ou empreñadeira e, xaora, o culto ás ánimas, extremos todos que son debullados por extenso e para os que aínda pode procurarse máis información na nutrida bibliografía final que a autora dispuxo.

Non quero rematar sen chamar a atención verbo da primorosa factura técnica desta edición de Engaiolarte: sobrecuberta en papel verxé, lombo en tea e tapas con vivos e varios tintados, interiores con gardas sobreimpresionadas e tripa en papel satinado de alta gramaxe constitúen un festival para os ollos e as mans que estoura no poderoso imán das impresionantes fotografías de Xulio Gil, encargado de dar corpo visual a esta magna obra.

Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos recupera un valioso inédito de Xohana Torres e, só por iso, merece toda a atención. Pero, ademais, é un obxecto fermoso, que versa sobre un dos templos e unha das tradicións espirituais máis destacadas de Galicia: a viaxe e visita ao “berce inmovente” deste santuario do “país dos mortos, do que podemos volver, e volver novos, en paz”, como nos ensinou a autora. Razóns sobran, pois, para ir na procura do libro, que farían moi ben en regalar(se).

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 29-4-2018]

Advertisements

A espiral ardente

Nordesía (Xulio L. Valcárcel, 22-4-2018)Teño, de sempre, unha especial consideración polo xénero da summa poética. Que un autor reúna nun volume vinte, trinta, corenta anos de quefacer creativo coido que merece todo o respecto lector, pois o que se ofrece nunha obra así é, en realidade, o traballo dunha vida, o legado dunha andaina literaria á que se entregaron esforzos, ilusións e desvelos mil.

Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017), como o seu propio título anuncia, compila a escrita de Xulio L. Valcárcel dende os seus comezos ata a actualidade á que se suma un inédito. Por tanto, nada máis e nada menos que o labor de catro décadas, o que fala, e ben alto, do coidado e tempo lento co que cociña a súa selecta poética o autor.

A escrita de López Valcárcel iniciase con Véspera do día por volta de 1979, en plena Transición e coa filosofía do grupo Cravo Fondo detrás, pois non en van o poeta foi un dos seus principais animadores naquel Lugo de finais dos setenta, que procuraba novas vías para o verso galego alén do socialrealismo epigonal dos novísimos. Dende aquela ata os nosos días foron sucedéndose alba de auga sonámbula (1983), Solaina da ausencia (1987), O sol entre os dedos (1993), Memoria de agosto (1993), Casa última (2003) e a Melancolía dos corpos (2008), aos que, como se dixo, se engadiu o inédito Límites (2015) e a aparición recente de Outono nos espellos (2017).

Esta Poesía reunida publícase da man de Medulia e o responsable da súa edición é Luciano Rodríguez Gómez, o estudoso que máis veces ten abordado a análise da obra valcarceliana, pois xa con anterioridade o antologara en varias ocasións e comentou en Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017)diversos foros os seus poemarios. Esta bagaxe analítica alimenta a súa reveladora “Introdución”, ampla panorámica na que dá conta da traxectoria do escritor caracterizando, un a un, os seus libros, un traballo que complementa coa extensa bibliografía coa que remata o volume, que non só detalla toda a obra activa do poeta, senón tamén as escolmas e estudos que o tiveron presente.

Toda a obra de López Valcárcel é unha oscilación pendular entre os polos da angustia e o vitalismo. Cando o sentimento habita o verso dorido o poema vólvese laio, saudade, tristura, melancolía, orfandade. Se o inunda a luz todo se volve vibración escintilante, paixón magmática e ledicia e gozo de vivir. Entre medias, as zonas de indefinición, de hibridación e estratificación: dende a escrita máis comprometida e cívica ata o cotidianismo e a evocación amigable, tamén os versos de homenaxe e aqueloutros máis pasaxeiros. Nada substantivo ficou alleo ao seu poetizar e todos os grandes temas da mellor literatura comparecen nas súas páxinas: a procura da identidade, o pasar inexorable do Tempo e as súas cicatrices, o aceno escuro da morte, a pulsión irrefreable de Eros, o regreso incesante ás orixes, o simbolismo da casa matriz, a alegría indescritible da procreación, en fin, a recordación dos devanceiros e mesmo a espada impredicible do destino.

Escribín nalgunha ocasión que López Valcárcel non abandonou endexamais a espiral ardente, as voces habitadas que o guiaron nos escuros padecementos das horas angustiosas, mais tampouco o milagre do naipelo que se abre ao mundo e o amor, sempre salvífico, sempre luminoso. E tamén a casa última, o ónfalos evadido, anulado. Por iso a súa é unha poética de harmonías e proporcións delicadísimas, de sonoridades anoadas aos sememas como volutas de adn. De ben poucos se pode dicir tanto e de menos aínda pode gozarse a través dunha obra completa tan magnificamente editada como esta Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017), un traballo de altura polo que cómpre felicitar a Luciano Rodríguez Gómez, quen nos devolve aquí a máis poderosa voz do poeta repristinada.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol,  22-4-2018]

Na selva escura

suso de toro

¿Que é o real? ¿Existe o Destino? ¿Como nos configuran as circunstancias? ¿Que hai máis alá, fóra de nós? ¿U é a nosa identidade última?

Arredor destas e doutras preguntas xira a trama que Suso de Toro tece en Fóra de si, a súa máis recente novela, coa que segue a apontoar ese sólido macrotexto literario que leva anos construíndo.

Un cirurxián en crise profesional e persoal, un seu tío que morre, a ruptura coa súa muller e filla, a complexa relación con seu pai internado nun psiquiátrico ou a aparición dun novo amor son os convulsos acontecementos que se suceden na vida de Ricardo Marzoa, médico a punto de se xubilar que verá como todo aquilo que fora pedra de nadir da súa existencia esfarela dun día para outro poñéndoo, en todos os sentidos, fóra de si.

Conformada na súa cerna a partir dun longo monólogo hospitalario no que o fillo cirurxián lle fala a un pai que nunca responde e que, na súa demencia senil, parece non escoitalo, a novela incide unha e outra vez nos conceptos de realidade e identidade. A vida é un descenso aos infernos e todo se configura como un drama órfico do que regresamos transformados.

Por tanto, Fóra de si é, en non poucos sentidos, unha Divina comedia do século XXI, na que hai un Virxilio (o tío do protagonista) que guía o sobriño polos diversos círculos e hai tamén o amor salvífico dunha Beatriz, de Celeste Beatriz.

fóra de siMais Fóra de si é tamén unha odisea, unha nova Eneida, unha viaxe interior aos abismos, ao mouro reverso, á outra beira. Todo é fantasmal, a vida auténtica é unha procesión de espectros, de sombras e cómpre morrer para resucitar á nova vida, ser Lázaro. Daquela, é imprescindible espertar do soño irreal da vida especular da caverna e deixarse guiar pola Santa Compaña dos mortos en vida, polos resucitados, que son os que coñecen o camiño verdadeiro, como reza a cita de Miguel Torga coa que remata o libro: “Todos nos mentimos uns aos outros. Só os bichos e os mortos son verdadeiros”.

Considerada desde esta óptica, a longa conversa monologada do protagonista con seu pai presente, no físico, e ausente, no mental, debe entenderse como unha ladaíña, coma un esconxuro, a expiación necesaria para renacer á vida auténtica tras a superación do complexo edípico nel mezzo del cammin: “Tamén eu che veño a ti aquí a botar a merda. Porque moita da miña merda tamén é túa, meu pai”.

Noutras palabras: ten de se estar “fóra de si”, experimentar que “foi como se perdese o control. Como se estivese fóra de min” para chegar logo á conclusión de que “estaba fóra de min. Agora, non; xa pasou. Volvo a min, doutra maneira”. O ser humano novo, a ave fénix.

Nesa encrucillada definitiva, nesa selva oscura, selva selvaggia e aspra e forte na que as circunstancias gassetianas nos defrontan coa gran pregunta de quen nos deixamos ir sendo e quen, realmente, desexamos ser prende a raiceira metafísica que alimenta Fóra de si, narración coa que Suso de Toro regresa ás cobizadas landas da mellor literatura.

[Tempos Novos, setembro 2018]

Chafariz de versos

Nordesía (Xoán Neira, 15-4-2018)Con máis de vinte anos de andaina literaria no fardelo, a traxectoria de Xoán Neira confírmase sólida nos eidos da escrita infantoxuvenil galega. Nestas dúas décadas o seu maxín deu á luz libros de mérito que casaron música e verso, imaxes e palabras. E velaí os están os iniciais Recreos (1997), aos que seguiron o aplaudido Xiz de cor (2004), Farrapos de nube (2007), No cubil da Lúa (2009), Un niño no xardín (2012) e, recentemente, Chafarís (2017), libro sobre o que agora direi.

Chafarís é un delicado álbum ilustrado que recolle unha ducia de composicións acompañadas de cadansúa ilustración de Ánxeles Ferrer, artista que xa iluminou noutras ocasións a obra de Neira e que aquí viste os versos do poeta lugués con coloridas imaxes de trazos suaves e formas redondeadas, axudando a imprimir ao libro un agradecido selo vitalista.

Os poemas de Neira fálannos do paraugas, o reloxo, a lámpada, o pan, os fantasmas, o chafariz, a estrela amiga, o espertador, o morcego, as aves migratorias, o peto e o rato de biblioteca. Son, por tanto, palabras dedicadas a compañas cotiás, tamén a seres e animais fantasiados, mais, en todo caso, decote realidades próximas e vivenciadas xa no tempo da nenez.

Hai no escritor un coidado especial pola sonoridade do verso, polo seu labrado formal, que traballa, sobre todo, as fórmulas romanceadas, mais con elasticidade suficiente para non constrinxir a rima a unha mecánica forzada e si para conseguir unha musicalidade que emparenta a súa escrita cos cantares de tradición oral, tan harmónicos eles.

Un acerto da poética de Neira reside na natural ensamblaxe de rexistros cultos (e velaí que a lúa que se pon a rutilar, poño por caso) e coloquiais (por exemplo, o morcego voador definido como todo un espectáculo), o que consegue facer convivir unha acaída selección léxica, ben perfilada, cunha innegable proximidade expresiva que facilita a lectura a aqueles que aínda están formándose no oceánico caudal da lingua.

ChafarísA visión poética en Chafarís incorpora tanto a vertente expositiva de pura recreación de realidades como a didáctica que procura a ensinanza. Así, cabo de poemas definitorios como os dedicados ao paraugas, o reloxo ou a lámpada, comparecen outros nos que importa ensinar aos máis novos como son os morcegos ou cal é o proceder das aves migratorias.

Tanto nun coma noutro caso Neira non deixa de amecer os planos do real e o fantástico, enlevando mistericamente a materia poetizada. Deste xeito, os ratos de biblioteca son pertinaces lectores de mil sapiencias, a lámpada desafía a lúa no seu alumar, as estrelas navegan polos soños e os espertadores compiten, inutilmente, co galo rei dos amenceres.

Poderían facerse múltiples escollas destes versos, dependendo daquilo que en cada caso se procure no temático ou formal. Mais, se tivese agora que decantarme por un feixe pequeno deles, non deixaría de amentar “A estrela amiga”, “Aves migratorias” e “O peto”, composicións nas que o ritmo, as acaídas onomatopeas, os ben trabados encadeamentos de versos e a escolleita ambientación logran transmitir unha especial vibración emotiva, que confirma a habelencia de Neira nesta sorte literaria.

Non quero rematar sen felicitar as ferroláns Edicións Embora pola impecable edición deste álbum, moi coidado nas tipografías e no diálogo textovisual, que integra ilustracións de dobre plana con versos superpostos para crear unha unidade verboicónica de grande forza, que atrapa tanto na súa contemplación coma na intelección da mesma.

Luminosos e sempre amables, os versos deste Chafarís de Xoán Neira resultan lectura máis que cordial, que convida a capear os temporais con heroicos paraugas, saudar o imperturbable reloxo señor do Tempo, admirarse coa maxia da lámpada estrelada do ceo, contemplar o milagre do pan acabado de desenfornar, soñar fantasmagorías nos vellos castelos, mollar o nariz bebendo no chafariz da praza maior, deixarse abraiar polas lumieiras do firmamento, acabar co chío dos espertadores impertinentes, voar veloces cal morcegos, non perder o norte nas bandadas, peteirar coma o peto amigo e mesmo “ser/ un rato de biblioteca/ e vivir mil aventuras/ sen moverse da banqueta”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 15-4-2018]

Sicarios

Nordesía (Carlos G. Reigosa, 1-4-2018)Ben poucas cousas máis tristes que rematar fagocitado polo propio éxito literario. Hai escritores que, logo dun comezo fulgurante cun título de valor ou tras publicar unha obra que ben pronto alcanza a condición de referencial, acaban por deixarse ir e revalidan, unha e outra vez, a fórmula que os levou ao éxito, reescribindo incesantemente o que, en esencia, é o mesmo libro.

Nos antípodas sitúanse aqueloutros autores que procuran con cada novo título abrir espazos ignotos para a súa escrita, ensaiando modos e estilos, temáticas e arquitecturas que ata entón non incorporaran ao seu macrotexto.

Este último é o proceder de Carlos G. Reigosa, quen, con case corenta anos de ciclo literario, non deixou de tentar novos xeitos de expresión, apostando pola novela e o relato, o ensaio documental e a crónica xornalística, o libro de conversas e ata a poesía.

Mais ficaba aínda algún xénero no que o lugués non se prodigara, por iso a sorpresa foi máis agradable, se cabe, ao coñecer a aparición de A soidade do asasino, unha peza de teatro que se engade á súa dilatada andaina nos eidos do xornalismo e a escrita de ficción.

E escribo ‘peza de teatro’ e talvez tería que rotular mellor ‘diálogo escénico’, pois aínda que A soidade do asasino presenta externamente a aparencia de texto dramático, as marcas internas do discurso abéirano á fronteira co narrativo. Neste sentido, fóra da didascalia de introito que describe o marco espacial no que se desenvolve a acción e algunhas outras indicacións mínimas ao longo do texto, case non hai referencias escenográficas e todo se concentran nun único e delongado diálogo entre os dous personaxes protagonistas, que permanecen nun espazo estático e non ven pautada a súa conversa en escenas nin actos, o que fai que a obra se imite moito aos diálogos extensos que con frecuencia poden lerse en non poucas novelas.

A soidade do asasinoDoutra parte, a inclusión de A soidade do asasino nunha colección dirixida ao público xuvenil como é Fóra de Xogo de Xerais é, cando menos, discutible, pois se ben soporta unha lectura por parte do público desa franxa etaria, non é menos certo que tanto polo seu contido coma pola súa forma se abre nidiamente a lectorado de máis idade, así que a incorporación da obra nese lugar do catálogo da editora hai que entendela máis a partir de criterios comerciais que propiamente literarios.

A soidade do asasino convídanos a unha situación límite: un sicario profesional, Víctor, encerra no seu domicilio a Claudio, ao que ten a encarga de eliminar. Mais, antes de facelo, principia unha conversación con el que se vai estender ata levalos a ambos a descubrir ángulos das súas personalidades que permanecían ocultos.

É neste inesperado cambio de rumbo dos acontecementos onde reside o desafío da obra, que se configura como un auténtico cantil ético, empurrando ao lector a que tome partido e se posicione respecto a cuestións transcendentes: a mutabilidade ou inmanencia do ser individual e social; os códigos de conduta dos asasinos; o papel do azar e a incerta mecánica da vinganza; en fin, o valor dos sentimentos, a (in)consistencia da vida e a necesidade imperiosa de salvar o inferno da incomunicación.

Escrito cunha linguaxe vertixinosamente plástica, que ten a virtude de espellar con verosimilitude os rexistros esperables para o perfil dos protagonistas, onde os coloquialismos e as expresións grosas alternan con habelencia coas ocasionais pingas de referencia culta, mais, sobre todo, onde a forza da palabra arrastra o pensamento como un tren imparable cara a un precipicio, A soidade do asasino é un texto de tensión máxima, que consegue manter alerta o lector dende a primeira ata a derradeira páxina, intrigado por saber cal será o desenlace a tan inquietante situación.

Agradecido regreso, pois, este de Carlos G. Reigosa á escena literaria con A soidade do asasino, unha obra que confirma a solidez do autor na dialéctica que anoa pensamento, verba e acción.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 1-4-2018]