Illa Pexegueiro

Recibo por man amiga un exemplar da nova edición da Viaxe á illa das mulleres loucas de Alfonso Pexegueiro que publica o Concello de Ponteareas. O poemario orixinal aparecera hai xa máis dun cuarto de século e tivo varias edicións, implementadas, ao longo destes anos. A presente é, con certeza, a máis completa e case diría que definitiva, á vista dos moitos e moi valiosos materiais que incorpora.

Viaxe á illa das mulleres loucas é un dos títulos imprescindibles da poética galega das últimas décadas. O seu visionarismo, a espectacular torsión simbólica que nel se produce, a miríade de lecturas e procesos de sincrético diálogo con poetas de todo tempo e lugar que condensa e, sobre todo, a poderosa palpitación vital e emotiva que traman os seus versos fan desta obra un dos cumes creativos do de Angoares e un dos libros que veñen marcando o rumbo da escrita recente.

A edición que agora ve luz mercé ao apoio incondicional do concello natal do autor engade ao texto primixenio non só interesantes addendas poéticas, senón tamén un importante número de paratextos que complementan, contextualizan e proxectan a vibrante escrita destes versos.

É o que acontece coas entregues palabras de saúda de Fernando Groba Bouza, concelleiro de Cultura e Lingua de Ponteareas, o que aínda se fai máis visible nalgúns textos explicativos sobre a súa poesía asinados polo propio Pexegueiro e tamén noutros materiais incluídos no libro, como os artigos de Clodio González Pérez, as cartas co crítico Mario Regueira ou a tradutora norteamericana Helen Lane e un completo dossier de prensa sobre o que se foi dicindo das diferentes edicións da obra, incluíndo a tradución dalgún texto, recensións varias e mesmo comentos ata agora inéditos.

De por parte, esta edición incorpora tamén diversos textos a propósito das adaptacións escénicas e musicais do poemario e un cd que recolle a gravación da súa teatralización, recitacións e performances ao seu redor e varias entrevistas a Pexegueiro realizadas por María Solar e Xabier Fortes emitidas no telexornal de TVE2 e no programa Zig Zag Diario da TVG.

A maiores, esta nova entrega da Viaxe á illa das mulleres loucas, que recolle como cuberta a suxestiva ilustración que no seu día creara para a obra Antón Lamazares, incorpora gran cantidade de materiais gráficos, entre eles cadros de Xaime Asensi, Guillermo Alonso Monroy, Amando González, Xavier Costa, Carlos Crego e Xosé Freixanes, caligrafías de Waad Merhej ou fotografías do autor e do seu mundo tiradas por Ana Corbillón, Pablo González, Lois López Rico ou Carlos Crego.

A Viaxe á illa das mulleres loucas xestouse entre 1979 e 1983, entre o rianxeiro Asados e a cidade olívica. Ía titularse, de primeiras, Triángulos do desexo, pero a esa súa paixonal pulsión sumouse logo a melancolía da infancia ida cabo do río Tea, nos Caboucos, pé dunha breve insua de misterios insondables para o rapaz que Pexegueiro foi e que o esporeou a imaxinala como un territorio terriblemente máxico beira dos Caboucos, da Ceña e da Moscadeira.

O resultado foi que acabou aparecendo por vez primeira en edición bilingüe galego-catalá na editoral Llibres del Mal en 1984, publicándose en castelán en 1986 e xa só en galego no 2004 en Galaxia. Longo periplo no que foi coñecéndose por moito lectorado e recibindo xusto recoñecemento pola crítica.

Non hai mellor escusa que esta magnífica edición para volver á Viaxe á illa das mulleres loucas e redescubrir unha escrita de fonda complexidade, que convida a unha relectura radical da realidade e da memoria e que codifica escenicamente a visión dun mundo propio: Illa Pexegueiro.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 20-9-2020]

O teatro de Raúl Dans

Raúl Dans é un dos dramaturgos galegos de referencia. Máis dun cuarto de século dedicado ao noso teatro aválano como unha voz fundamental da escena galega, onde o seu nome resoa con forza nos ámbitos da dirección, o ensaio, a interpretación, a dobraxe, o labor de dialoguista, argumentista e creador de series de ficción e, sobre todo a escrita teatral.

Son xa varias as ocasións nas que teño saudado a aparición de entregas teatrais de Dans, tanto por escrito coma noutras palestras. Precisamente esa frecuentación dos seus textos proporcionoume unha perspectiva informada do que coido que son algunhas das claves da súa creación, liñas de forza que atravesan, en maior ou menor medida, case todos os seus textos. Entre tales esteos fundantes estaría a visión crítica e denunciatoria da nosa sociedade e dos seus individuos. Hai nas súas obras moito de fatum moderno, unha consideración desapiadada, amargue e antiheroica de moitos procederes tanto comunitarios coma particulares. Mais nos seus textos e personaxes tamén escintila decote o vagalume da esperanza, fillos que somos da incoherencia e das pulsións máis instintivas e, porén, capaces tamén do maior dos desprendementos, das máis sutís xenerosidades e inesperados actos de amor.

Así acontece tamén na recolleita de dúas das súas pezas teatrais últimas: Unha corrente salvaxe. Historia dunha descoñecida, volume que aparece da man de Edicións Laiovento, selo que este ano celebra as dúas décadas de existencia.

Unha corrente salvaxe fíxose acredora do prestixioso Premio Born de Teatre e constituíu, inicialmente, unha das entregas da Revista Galega de Teatro. Volve editarse agora facilitando a súa lectura a todas aquelas persoas que gusten da dramaturxia máis actual que herda e posprocesa as trabes mestras da mellor traxedia clásica. Teatro dentro do teatro, influencias cinematográficas e non só, todo perfectamente disposto para tecer unha historia de asombrosa economía de recursos (tan só cinco personaxes, apenas un par de localizacións e unha acción concentrada en escasas horas) que consegue transmitir toda a anguria e infelicidade dunha nai que mal se entende coa súa filla adolescente, que está comprometida cun bo home ao que non ama, pois nunca conseguiu esquecer o seu amor primeiro e verdadeiro: o pai da súa pequena.

Nos avoltos eidos da traxedia familiar móvese tamén a segunda das historias que se compila neste libro: Historia dunha descoñecida, unha peza que no seu día formou parte do Ciclo SGAE de Lecturas dramatizadas baixo dirección de Quico Cadaval e que nos achega un thriller psicolóxico onde unha muller madura pasa os últimos días de verán na súa casa da praia acompañada da presenza do seu home cando recibe a visita inesperada dunha moza nova que acabará por mudalo todo.

A tensión dramática da vida agochada, os segredos familiares que supuran na ferida do presente e as complexas e cambiantes relacións interpersoais unen estas dúas pezas, escritas cunha admirable eficiencia diexética que se sostén na fascinante personalidade dos protagonistas e todo un xogo de develamentos e sorpresas, de razóns e delirios que arrastran as súas vidas e as precipitan aos límites do baleiro.

Unha corrente salvaxe. Historia dunha descoñecida é unha inmellorable porta de acceso ao celmoso universo teatral de Raúl Dans, espello deste mundo vertixinoso que nos envolve e mostra fiel dos baixíos que nos naufragan.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 13-9-2020]

Memorial de desagravio

Manuel Francisco Reina, novelista, poeta, guionista, crítico literario, dramaturgo, ensaísta, antólogo, orador e mil cousas máis que adorna co seu don para facer das palabras velaíñas luces que responden ao seu ditado, regresa á escena literaria co poemario El fiel de la balanza, un volume que se integra na colección Anaquel de Poesía da madrileña Editorial Cuadernos del Laberinto e que se acompaña dunha suxestiva ilustración de cuberta de Luis Moro.

El fiel de la balanza é un memorial de desagravio, unha crónica do amor traizoado que precisa dunha reparación pola palabra salvífica, onde os versos son o lenitivo da ferida infiel que precisa de resarcimento.

O poeta foi vulnerado. Amou intensa, denodada, apaixonada, absoluta, irracionalmente. Mais sentiu nas carnes propias a trabada do áspide da infidelidade que esboroou o vínculo de afectos que o unía ao ser amado. Por iso estes versos son o relato dunha apostasía, a do amor que foi pero que agora non merece a paixón que nel se depositou, pois a perfidia e a aleivosía demostradas foron tan infames que só a condena á soidade eterna é resposta a tal felonía.

Este exercicio de reparación cobra forma aquí dunha nova biblia do amor lacerado. É este, pois, un novo Libro da Xénese no que o Adán cantor eleva a queixa pola traidora trabada do Evo na mazá. Hai, por tanto, unha conciencia nidia de que a tentación da caída non está no froito, senón na falta de correspondencia, na defección do outro que non é quen de respectar o bieito lazo da unión: “Quiso el padre que su criatura no estuviese sola y le entregó el amor. Le dio ese fuego que calienta sin llama y por quien el jardín y sus seres tenían sentido, y puso a la perfección la mácula de la serpiente, que no es la prohibición, ni el pecado y su manzana, sino la vulnerable consciencia de saber que nuestra dicha, nuestra vida, la creación entera, depende del otro, aunque el otro no lo merezca y ponga en riesgo todo, hasta a sí mismo, con un puñal de sombra silenciosa y abandono”.

A partir de aí só o “Verbo” pode acalmar tanta dor: “su poder para interpretar el universo y cambiarlo, para traducir lo inefable como el dolor, o el miedo, o la muerte, o el amor sin fisuras”. E cobran sentido as “Lamentaciones de Adán” (“un necio y desnudo cordero para el sacrificio”), a discordia por “La manzana” (consciente de “disfrazar de amor con tus mentiras lo que sólo era una escala para conseguir un reino y destruirlo”), a vileza que produciu o “Príncipe de las Mentiras” (“porque gélido es el sentir del que logra su dicha, causando el daño en el corazón de otro”), a expulsión do Paraíso para ir “Al este del Edén” (“Contigo y por ti fui al este del Edén. Dejé la fuente de la luz y mi jardín cerrado, mi tierra de occidente con sus océanos sin límites y su arena de oro y abiertos los ríos de mi corazón ingenuo”) e aparece a “Marca de Caín” como unha maldición (“Que el silencio te muerda la sien, como la quijada de un asno, y la soledad tan sólo te siga siendo fiel, en la rotura estéril de los años que vivas, multiplicados hasta por setenta y siete veces siete”) e xa nada fica da “Lengua común” dos amantes (“Lengua común que unifica el mundo. Que cohesiona el sinsentido cotidiano de que dos seres encuentren cobijo y calor el uno en el otro”) e todo se volve “La torre de Babel” (“Entre las ruinas de una vida miraste al cielo, y la negrura cerró sus labios confusos, como una maldición de silencio incontestable”).

El fiel de la balanza tráenos a lembranza do delator visgo amoroso, explica a síndrome do amputado e da tortura que aínda se sente logo de deixar a parella que tanto mal causou, constata a ingratitude de quen non soubo apreciar a lingua dos anxos que Eros deu aos amantes e, sobre todo, fai balance da razón e da loucura, do ser o do nada e acusa os falsos amigos, os vendedores de fume e as liturxias da depredación.

Palpitantes, aceirados e epifánicos, estes poemas en prosa de El fiel de la balanza están escritos co sangue dorido de quen amou ata a extenuación e sentiu no seu imo o veleno ingrato da traizón. Hai neles tanta verdade que enmudece a lectura, mais tamén tan alto poder para cauterizar as feridas abertas que fulguran como un novo grial obrando a milagrosa transfiguración da dor “en florido perfume de palabras”.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, Diario de Arousa e Diario de Bergantiños, 2-5-2021]

Inventario das feridas

A vida é un ir abrindo e pechando caixas de tempo, de sentimentos, de ilusións. Nunca sabemos o que nos agarda en cada nova caixa que abrimos, mais o camiño que andamos apréndenos a desconfiar dalgunhas, a degoirar por outras e a nos sorprender con moitas.

A existencia como un infindo fractal de caixas chinesas que se conteñen, que se suceden e se interconectan. Tal semella ser a filosofía de Caixa das bestas/ Caja de las bestias, poemario bilingüe da coruñesa Begoña Paz que trae á luz o selo tinerfeño Baile del Sol.

Teño escrito con ocasión da aparición do que fora o seu primeiro libro de versos, A mala vida (2011), que a escrita de Paz deita unha visión non pouco escéptica do Amor, alomenos dese amor boubán e hollywoodense que esta nosa sociedade publicitaria e escaparatizada nos vende. Consecuentemente, a súa poesía tínguese, en non poucas ocasións, dunha crítica androcéntrica, necesariamente incisiva respecto do discriminatorio xenérico, que abomina da hipocrisía do falso amatorio, das convencións que presiden tantiñas relacións sociais, perfectamente egoístas, mecanizadas, deshumanizadas.

Así acontece tamén no seu novo libro, Caixa das bestas/ Caja de las bestias, unha viaxe en catro estacións sucesivas, que se enlazan e implican, reflectindo o complexo e inextricable dos sentimentos amorosos e os perigos anuladores da violencia patriarcal.

“Caixa de arelas”, o primeiro dos bloques nos que figura dividido, evidencia a trapela da educación machista, ese nacer e ir formándose para compracer o outro, un ser para que anula a identidade propia, predestinación de princesa Disney condenada a vivir para facer feliz o príncipe: “núas/ quedas/ xeadas/ e vimos o devezo/ nos ollos dos/ outros/ e collidas das mans/ ofrecémonos/ ao instinto cru e/ mecánico dos/ buzacos/ eivadas/ insignificantes/ baleiras/ autómatas crebándose/ arreluadas/ contra os seus/ sexos”.

Vén logo “O feirón do amor”, ese aborrecido agardar por un Long John de amor pirata que roube o corazón da dama para darse toda a el e vivir días de calma aparente, de plenitude ardorosa que estoura nas inguas, que arde en febre, que oculta o monstro: “encetounos coa/ sabedoría/ do que venta o/ anceio da/ presa/ e rendémonos/ entre as súas/ coxas/ coa febre/ toda/ entre os/ dentes/ incapaces de/ fuxir/ cortadas as/ béstas/ húmidas/ buxainas/ dormentes/ a acordar/ no noso/ degoxo por/ el/ e vimos/ nos seus/ ollos/ as súas/ bestas/ todas/ e batemos/ mainas/ na furna/ fera/ da súa/ boca/ el/ os corpos/ todos/ el/ escuma e/ febre/ el/ zugando o/ brume/ ferido/ que nos/ alenta/ el/ só alí/ no límite da/ lastra/ nós/ perfectas/ completas/ sen dúbidas/ nós/ nel”.

Mais este espellismo de “Casa de citas”, da “Casa grande do noso amor”, pronto deixa paso ao terceiro dos estadios desta dramática navegación, un océano que goberna a “Caixa das sombras”, territorio no que aniña o reverso escuro da “Casa das bestas”, da “Caixa de bonecas”, o destino monicreque que comeza a facer presa na muller. É daquela cando a treboada da disolución se consuma e chegan os “días/ de pedrazo no/ ventre”, eses nos que el anda xa “cartografando/ esoutros beizos” e apenas se queda un “el/ moqueándose/ da nosa/ insignificancia/ ferida”, mouro ceo para as humilladas e submisas “Ghiadiñas”: “el acusa/ nós resistimos/ el manca/ nós resistimos/ el abafalla/ nós resistimos/ el deserta/ nós agardamos/ mansas/ a deriva/ deste ciclo de/ dano e/ perdón/ ghiadiñas/ até a/ desesperanza”.

O remate do poemario é, porén, a constatación dese tocar fondo, ese vivir instalada na “Caixa de bostelas”, imperio das cicatrices, inventario das feridas, mais tamén un canto á superación, ao renacer, ave fénix que volve da fronteira das sombras, confiada nunha nova folla de ruta, vencedora de todas as cascudas sobre o leito, sabedora de que foi enerxía pura o que a unión trouxo e que a lembranza escintilará por sempre para testemuñar que foi cegadora a luz, intenso o amor, pero que se sobreviviu tamén ao seu vórtice máis escuro, como nos lembra o texto co que se pecha o libro, “Epílogo prosaico para amantes en fuga”: “eu estiven/ aí/ nese ser/ observade o doce solpor/ da súa anguria/ a fermosa panorámica/ do seu dó/ eu estiven aí/ si/ fíxenme/ inesquecible/ nesa pel”.

Non quixera deixar de anotar outro atractivo, en absoluto menor, que ofrece esta Caixa das bestas/ Caja de las bestias: antecedendo cada un dos textos (bilingües en galego e castelán) figuran uns moi suxestivos poemas visuais da autora, que se serve de creativos collages para plasmar visualmente a esencia dos seus versos, diálogo verboicónico que redondea unha obra sen dúbida moi recomendable, que confirma a sólida traxectoria que Begoña Paz anda a labrar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 6-9-2020]

Poética lunar

Non é a primeira vez que me ocupo nestas páxinas da poética de Manuel González Prieto. Fíxeno cando, hai agora tres anos, deu ao prelo A profecía e o xogo dos espellos, libro que supuxo a súa estrea e que marcou os roteiros polos que transita a súa estética: visionarismo literario, simbolismo oracular e imaxinería neosurreal.

Regresa agora con As noites de lúa e o xogo dos espellos, dende o propio título un continuum poético que participa dunha estética converxente coa súa opera prima e que volve recuncar na sintaxe xustapositiva, chea de sintagmas alucinados que se engastan nunha sucesión labiríntica, desdebuxando as fronteiras da comprensión e envorcando o poema en espazos de onirismo revelador, nunha escrita onde nada é lineal, adoito, convencional e todo se dá por develamento da ocultación, cal revelación do arcano.

Nesta ocasión o fío condutor é un particular e ben xenuíno calendario lunar. Dez máis unha noites de plenilunio que lle serven a González Prieto para ir tecendo un tapiz reflexivo verbo do sentido da vida, as decisións tomadas e os retos futuros, o amor, a descendencia, os soños e anhelos e as dificultades e obstáculos. En todos os casos, a presenza da lúa actúa como unha instancia de interlocución e de proxección dos estados de ánimo da voz poética, polo que o ambiente lunar funciona como caixa de resonancia cómplice que recibe e amplifica os afectos, os temores e os desexos desta.

De por parte, As noites de lúa e o xogo dos espellos confórmase como unha obra coral, pois xunto á ducia de composicións que asina o propio González Prieto figuran outras intercaladas que responde a diferentes autorías. Deste xeito, asinan cadanseu poema Pilar Maseda Barrio, Miguel Anxo Costoya Rivera, Luz Airado Bello, Raúl Gómez Pato (autor tamén do limiar á obra), Moncho Bouzas Tobío, Emilia Martínez Fuentes e Teresa Ríos Noya. Todas estas poesías, de ben diversa fasquía, coinciden na súa temática aluarada, sumándose ao motivo central da obra, que aínda se afinca con maior rotundidade a través das fotografías de noites de lúa chea obra de Paula Pájaro Marque.

Esta edición de As noites de lúa e o xogo dos espellos cobrou feitío de libro mercé aos bos oficios de Medulia Editorial, mais existe tamén unha concreción en rede do proxecto na páxina web https://asnoitesdeluaeoxogodosespellos.wordpress.com. Nela pódese gozar das creaturas poéticas ás que me referín nas voces das propias autoras e autores e doutras persoas que recitan estes textos en videomontaxes de José Martínez e o propio Manuel González Prieto.

A loita incansable de Sylvia Plath e o universo bravo de Ánxel Fole, a imaxinación abismal de Álvaro Cunqueiro e o insondable misterio de Emily Dickinson son ecos protectores todos que comparecen nestas páxinas e afirman a estética indagatoria, (auto)reflexiva e fragmentaria dun Manuel González Prieto que continúa a súa andaina literaria con ben prometedores pasos.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 30-8-2020]