Unha nova era

Remato de ler A noite da deusa, a última novela da profesora e escritora María López Sández que publica a Editorial Galaxia en Costa Oeste, a súa colección para lectorado mozo. Fágoo cun moi agradable saibo coma pouso: aventura, mitoloxía, feminismo, ecoloxismo e multiculturalismo amalgaman nesta historia dominada polo selo da fantasía épica, que agrada tanto polo atractivo e vertixinoso da súa trama coma polo intelixente das reflexións sociais e comportamentais ás que convida.

Unha comunidade de sacerdotisas e iniciadas vive no inframundo dende tempos inmemoriais entregada á protección e solidariedade entre as mulleres, oprimidas polos resortes violentos do patriarcal. Unha serie de elementos máxico-simbólicos axudan a que este apoio ás mulleres sexa posible por parte desta comunidade de sabias e oficiantes, mais o perverso Andros, encarnación da máis temible expresión do patriarcado, consegue arrebatar ás sacerdotisas algúns destes elementos xusto no intre no que a pitonisa da comunidade anuncia que está preto a noite da deusa, momento cósmico-mesiánico no que todo é posible, mesmo conseguir que bote a andar unha nova era de convivir igualitario entre mulleres e homes.

Velaí, en esencia, o ‘conflito’ que desata a trama desta novela gurgullante, chea de acción e poderosas personaxes que poñen en escena os conflitos que a todas as persoas nos (con)moven: o temor, a dúbida, a necesidade dos afectos, a resignación inmobilista, a ira cegadora, o sangue da memoria, a sabedoría das ancestras, a afouteza transgresora, a luz esperanzada.

Son moitas as influencias e homenaxes coas que López Sández tece este seu orixinal relato, tantas que sería prolixo tentar sequera enumeralas. Mais abondará con amentar dous títulos recentes que, no contexto literario galego, coido camiñan por vieiros paralelos: As meigas de Lupa (2012), de María Solar, e mais O ouro das lúas (2018), de Beatriz García Turnes. Con ambas comparte A noite da deusa a centralidade protagónica da reivindicación empoderada da muller dende a ficción iniciática, así como a súa xustísima loita por unha igualdade xenérica na que cómpre seguir traballando e que estas ficcións poñen de relevo de xeito tan transparente coma ameno.

Xa que logo, fronte ao imaxinario fantástico de épicas canónicas coma a de O señor dos aneis ou Harry Potter, López Sández apón unha alegoría feminista que denuncia aberracións e violencias absolutamente rexeitables: a ablación, o sometemento aos canons estéticos, a violación ou os amores de enfermiza submisión, entre outros. E todo dende unha temporalización actual e unha espacialización galega, pois non en van o telúrico Val das Mouras courelao adquire na novela unha importancia decisiva que espella a radicación ancestral e identificada desta historia tan de noso, con símbolos celtas, enclaves castrexos e árbores sagradas dos druídas abrazándoo todo.

Non menor importancia reviste tamén a reivindicación ecoloxista da obra, que en moitos treitos se volve xenuinamente panteísta e presenta as protagonistas fundidas con todos os restantes seres vivos (árbores, brión, aves…) nunha nova revisitación do mito de Xea e mesmo da moderna concreción que para el procurou James Lovelock na súa famosa Hipótese Gaia.

Escrita con extraordinaria fluidez, dona de hipnóticas descricións sensorialistas e plasticidade case que cinematográfica, A noite da deusa resultará unha lectura máis que suxestiva para aquelas persoas, mozas ou non, que anden á procura dunha historia de imparable aventura, forza simbólica e mensaxe comprometida e esperanzada. Un texto que confirma a María López Sández como unha das máis valiosas narradoras do noso momento literario.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 12-7-2020]

A vida loba

Hai tempo que sigo con atención a poética de Fátima N. Delgado, profesora, actriz, dramaturga e slammer que se deu a coñecer, hai máis de tres lustros, ao gañar o Premio de Poesía Díaz Jácome. Dende aquel 2004 lina e relina aquí e acolá, en diversos volumes colectivos, en revistas e blogs líricos de referencia e, sobre todo, no libro Ninfopoética, publicado no 2018 por Urutau.

Agora a andaina creativa de Delgado dá un paso adiante e tráenos un novo poemario: Ouveos/ Aullidos, libro bilingüe en galego e castelán editado polo selo cántabro Seda de Biso, que se estrea con esta publicación.

Ouveos é unha odisea lírica. Unha viaxe poética que arrinca nas sombras e o desespero e pouco a pouco vai gañando esperanza ata o final luminoso do amor. Así, na primeira parte da obra a dor fai que á voz poética confese que se lle estremecen os soños, que a vida tal parece un afanarse a perpetuidade en limpar tumbas e sacar cadáveres do armario coa vaga confianza de poder proclamar que non todo está morto. Son as “febras rotas da crisálida”, a “dor como de alfinetes” que todo o castiga “cravándose en cada arteria”. Nese mortal abatemento, na ruína dos días mouros, todo enfastia e fai espertar a ira. A cidade é unha xungla na que “alporiza atasco/ alporiza venres”, onde “sorprende accidente,/ improvisa cristais rechamangueiros sobre/ alcatrán quebrado”. Un existir na hesitación constante, na dúbida de se paga a pena vivir así: “a dúbida é un carrusel que te marea/ hipocondríaca/ con voltas inútiles”, “a dúbida é un grolo de augardente,/ unha picadela de avespa”. Esa vida grisalla, desoladora, vólvese cruel en “Namentres crece a pandemia” e caos en “Colápsase o enxame”, onde “a soidade é tan longa coma un coche fúnebre”.

Máis a segunda parte do poemario comeza deixando entrecoar polas físgoas dos versos loairas prometedoras. A voz poética profetiza: “Liscarás algún día/ desta gaiola de bestas pechadas./ Abrindo,/ ouveando,/ comendo,/ catando,/ apremando o lecer/ dos pasos de peóns.” Logo, devagariño, vemos como: “O Sol xa non se oculta baixo as cortinas/ nin nos corazóns remendados.” A balanza de Eros e Tánatos principia a equilibrarse e “a lixeireza da luz, agora pérdese,/ agora engúrrase,/ nos panos brancos”. É daquela cando a loita do eu máis íntimo e tamén a do nós de fonda reivindicación colectiva encaran, definitivamente, os vieiros da esperanza: “Aínda que levantedes un MURO,/ o máis alto do mundo,/ seredes vencidos,/ esmagados,/ polas verbas irreverentes,/ pola sombra dos mortos”.

Chega entón Amor, que todo o pode, e con el o medo a perder a adorada visión da compaña amada: “Ás veces penso no día en que/ quede cega e/ non poida verte, nin sequera/ borroso”. E, empática, a paisaxe urbana imprégnase dos sentimentos da voz que canta e a cidade deixa de ser hostil: “Pensaba que o meu corazón sen auga/ murcharía,/ tristemente,/ neste circo onde/ non crecen os meniños./ Estaba equivocada,/ atordada./ Cada vez que teño sede bebo/ dalgunha das túas prazas,/ poño a lingua ao Sol e/ despois fago o amor contigo”.

O remate é xa unha explosión de vida, un gurgullar de paixón onde “chocan os barcos na néboa/ e os nosos ósos ilíacos contra os cantís./ Sóbesme a saia./ A pel exponse (…) É a hora de suar na sombra,/ coa fartura de dous leóns famentos”. O resultado, extático, é o herdo de Amor: “Vou darche un fillo,/ vou fabricarche un fillo de luz, de sol, de poesía nas entrañas”.

Hai nestes versos de Fátima N. Delgado moito dos beat (velaí, dende o propio título, o ouvear de Allen Ginsberg), pero tamén do surrealismo de Federico García Lorca, do erotismo telúrico de Olga Novo, o sensualismo electrizante de Yolanda Castaño, o corpóreo transgresor de Lupe Gómez, o malditismo de Baudelaire, a voz esgazada dos fillos da ira de Dámaso Alonso (un poema de Delgado titúlase así: “Os fillos da carraxe”) e da melancolía da matria arredada que sente a emigrante como a sombra do Paradiso da que tiña saudades Vicente Aleixandre. Todo este arquipélago de voces irmás toman forma en molduras versais de dicción fragmentaria e terra baldía, como en T. S. Eliot, de canto afirmativo coma río imparable que flúe ao Walt Whitman, en fin, dun dicir próximo e asemade brunido ben propio dun William Carlos Willams.

Como en Alejandra Pizarnik, como en Sylvia Plath, como na nosa Rosalía, hai nos Ouveos de Fátima N. Delgado a soidade ontolóxica radical e tamén a forza necesaria para vencer, a través da verba, os heraldos da morte.

O ecosistema poético da escritora valdeorresa ten, amais, un continente para a expansión privilexiado: poucos libros levo visto nos últimos meses tan ben editados coma este. O traballo no deseño e maquetación do director de Seda de Biso, Néstor Revuelta Zarzosa, é exquisito: na proposta pictórica de cuberta, no imaxinario alado dos interiores das capas, nos grafismos e símbolos de cabeceiras e pés de páxina, na alternancia bicolor das planas, no caderno central con fotografías que son auténticos poemas visuais, nas delicadas tipografías, todo e mais é un agasallo para reter entre as mans.

Como en toda festa lírica que se prece, Ouveos garda aínda unha última luminaria coa que inundar de luz o seu ceo versal: o poema-prólogo de Branca Novoneyra, privilexiada atalaia dende a que a poeta luguesa saúda este libro no que “o amor sabe a café e os amantes son ladróns que rouban estarrecementos dos corpos”. A vida loba que ouvea a súa Beleza.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 28-6-2020]

Nós e a nosa circunstancia

Hai anos que sigo con atención o quefacer profesional de Manuel Veiga Taboada, xornalista exemplar, destacado narrador e sociopolitólogo de referencia. Por iso cada novo libro que dá á luz constitúe para min a escusa perfecta para volver lelo e seguir gozando co moito bo que sempre deixa o pouso das súas páxinas.

Así volvín sentilo estes días nos que me acompañei de Galicia contada aos non galeguistas, o recente volume de ensaios breves que o monfortino publicou en Xerais, un texto editado en formato peto con vistosas ilustracións de Jano.

En pouco máis dun cento de planas, e de xeito tan ameno coma rigoroso, Veiga é quen do máis difícil: sintetizar divulgativamente as trabes mestras da idiosincrasia histórica e o fondo identitario que nos define coma galegas e galegos.

Da man de Veiga sabemos de “A paisaxe tatuada” que na pel levamos e que explica ese íntimo vencello que sentimos coa terra, esteamos no punto do planeta no que esteamos. E tamén coñecemos “Os milagres da auga” entre nós, que explican a nosa poboación dispersa (pola abundancia de fontes), a nosa xenuína produción agraria e gandeira (con cultivos característicos de regadío e animais pastantes) e tamén o noso tecido hidroeléctrico (con abondosos encoros).

De especial interese resultan capítulos como o titulado “Discrepancias entre historiadores”, que resume acaidamente a problemática sobre o celtismo dos galegos ou sobre as disquisicións da orixe/duración/ámbito do vello Reino de Galicia en relación ás coroas leonesa, asturiana e castelá. Igual de revelador é o texto dedicado a “Os donos da terra” e o minifundismo constitutivo do noso territorio, que explica o especial feitío da nosa estrutura familiar e parroquial.

Reflexións que estimo tamén ben valiosas son as que dedica a explicar, diáfana e sinxelamente, os “Prexuízos antigalegos” que por aí circulan. E tanto ou máis transparentes resultan as consideracións que inciden en que “A malicia vén de vello” no noso caso e que a nosa renartería ten razón de ser, non é mal rabudo porque si.

En fin, podería seguir así e dar aínda noticia de que Veiga moi ben diagnostica a “Emigración: a imaxe dun fracaso”; ou a nosa habelencia para nos converter en “A fábrica de ministros” do Estado; ou como “A ambigüidade da escaleira ten explicación”; ou “O atraso (relativo)” da economía histórica galega; ou as raíces que aclaran por que se nos ve como unha “Terra litixiosa”; ou, por non estenderme máis, onde está o misterio de “O apoio mutuo ourensán” e o seu sentimento de tribo zonal.

Galicia contada aos non galeguistas é un libro idóneo para todas aquelas persoas que desexen saber máis da nosa terra, cultura, idioma, historia e xentes, realidades tratadas aquí lúcida e intelixentemente. Escrito con notoria capacidade didáctica e innegable atractivo, o novo libro de Manuel Veiga Taboada é unha oportunidade para repensarnos e desbotar falsos clixés que nos aferrollan, para comprender os antecedentes históricos de moitos dos nosos procederes presentes e, sobre todo, para proxectarnos con máis forza cara a un futuro no que aprendamos do andado para evitar volver caer en errores pasados que nos impidan amosarnos ao mundo como o que somos: un pobo que ten moito e bo que ofrecer e onde unha vida aínda mellor é posible.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 14-6-2020]

As outras xeografías

Unha das lecturas que me ten resultado máis amena e sorprendente nestes últimos meses é a do volume Fóra do mapa, obra do profesor de Xeografía Social da Universidade de Newcastle Alastair Bonnett, agora en galego mercé á tradución de Moisés Barcia para Rinoceronte Editora.

Fóra do mapa, como o seu propio subtítulo aclara, é un libro sobre os “espazos perdidos, cidades invisibles, illas esquecidas, lugares salvaxes e o que nos ensinan sobre o mundo”; vale dicir unha emocionante viaxe por xeografías que aínda permanecen agochadas e gardan, intacto, o seu fascinante misterio, o que nun tempo coma o noso, onde todo parece ter sido explorado, cartografado, descrito e analizado ata o último milímetro, non deixa de ser un convite para se mergullar na aventura do ignoto e arcano.

En Fóra do mapa cóntase de Sandy Island, a enigmática illa do Pacífico, a setecentas millas de Queensland, que os mapas oficiais do Almirantado Británico rexistraran pero á que ninguén fora nun século, ata que no 2012 unha expedición se desprazou ao lugar para descubrir que… non existía! E tamén sabemos de New Moore, a illa do Golfo de Bengala que emerxeu tras un ciclón en 1971 e que agora aparece e desaparece coas inclemencias meteorolóxicas mentres a disputan India e Bangladesh, pois está no límite dos seus territorios.

Do mesmo xeito, coñecemos a triste historia de Príapat, a próspera cidade contigua a Chernóbil que, logo do terrible accidente nuclear de 1986, ficou deserta, converténdose nunha cidade fantasma.

Non menos curioso é o caso de Baarle-Nassau e Baarle-Hertog, a mesma poboación dividida en dous por unha liña imaxinaria que supón a fronteira entre os Países Baixos e Bélxica, de xeito que cruzando unha rúa da mesma localidade se atravesa tamén dun Estado a outro.

Moitas veces pensamos que as tensións independentistas catalás respecto do estado español son unha singularidade, pero Bonnett lémbranos o caso da Unidade Territorial Autónoma de Gagauzia, en Moldavia, unha sorte de república independente, non de todo recoñecida, na que viven case duascentas mil persoas de orixe turco-búlgara. E que dicir de Sealand? Resulta case que o argumento dun filme distópico, pero o caso é que fronte á costa de Essex existe unha plataforma de artillería abandonada duns 550m2 que se declarou estado independente e foi recoñecida así dende os anos 60 do pasado século por algúns outros países.

Os exemplos poderían multiplicarse ata o medio cento que se recollen neste apaixonante Fóra do mapa, mais os aquí dados abondarán para asegurar o entretido da lectura dunha obra que cómpre agradecer ao psicoxeógrafo Alastair Bonnet, pois demostra que as descubertas neste século XXI aínda son posibles e, en ocasións, están ben máis preto de nós do que poida semellarnos.

[Faro de Vigo, 11-6-2020]

Literatura galega en italiano e maxiar

Sempre me presta traer a estas páxinas noticia da tradución de obras literarias galegas a outras linguas. O motivo é duplo: dunha banda, entendo que pode ser unha información útil para aquelas persoas que, provindo doutros ámbitos culturais e idiomáticos, estean interesados en coñecer a nosa escrita; doutra parte, coido que este tipo de novas terían que axudar a que as galegas e galegos comprendamos mellor o valioso patrimonio que supoñen as nosas letras, polas que se interesa lectorado de todo o mundo, o que debería de enchernos de satisfacción e contribuír a aumentar a nosa decote depauperada autoestima.

Nesta ocasión satisfaime anunciar a aparición da tradución de tres voces fundamentais da poesía galega do pasado século: a versión húngara dos poemas de De catro a catro (1928) de Manuel Antonio e os Seis poemas galegos (1935) de Federico García Lorca e o translación ao italiano dunha ampla escolma da poética de Uxío Novoneyra.

Co título Horizontkoktél két hangra [Cóctel de horizontes para dúas voces] o tradutor e poeta húngaro Árpád Mohácsi reúne nun único volume o referencial De catro a catro do rianxeiro Manuel Antonio e mais os célebres Seis poemas galegos do granadino Federico García Lorca. Complementariamente, o libro incorpora tamén unha breve descrición sobre a linguas dos poemas asinada pola profesora Ildikó Szijj, que foi quen, xunto coa filóloga Réka Dorcsák, preparou esta edición bilingüe para Eötvös, o selo editor da Universidade Eötvös Loránd de Budapest, á que ambas están vinculadas.

Dáse a circunstancia, ademais, de que no caso dos versos de Manuel Antonio é a primeira vez que se trasladan á lingua maxiar, non así no caso de García Lorca, pois versións anteriores poden lerse no segundo volume das súas obras completas a este idioma (García Lorca összes művei, Magyar Helikon, Budapest, 1967, onde foron traducidos polos destacados poetas István Eörsi e Zoltán Jékely) e máis recentemente na revista en liña Újnautilus (onde os trasladou Attila Botár no 2013).

Esta ledicia de ver a Manuel Antonio e o García Lorca trasladados ao húngaro vese aumentada ao saber que Uxío Novoneyra pode tamén lerse agora en italiano mercé aos bos oficios tradutores do filólogo e poeta Marco Paone, quen en Poesie della chiara certezza. Antologia 1955-1999 reúne unha extensa escolma dos seus versos vertidos á lingua do Dante.

Xurdida a partir do traballo do Centro de Estudos Galegos da Universidade de Perugia e publicada por Aguaplano (casa editora na que o propio Paone dera a coñecer non hai tanto a Poesía última de amor e enfermidade (1992-1995) de Lois Pereiro), esta Poesie della chiara certezza antologa composicións extraídas de Os eidos e Os eidos 2 (1955 e 1974), Poemas caligráficos (1979), Muller pra lonxe (1986), Do Courel a Compostela (1988), Tempo de elexía (1991), Poemas da doada certeza i este brillo premido entre as pálpebras (1994), Onde só queda alguén pra aguantar dos nomes (1999) e Arrodeos e desvíos do Camiño de Santiago e outras rotas (1999).

Tan xenerosa recolleita en edición bilingüe vai precedida dunha sucinta mais diáfana análise da poética do courelao asinada por Paone (“Uxío Novoneyra: un poeta tellurico fra amore e libertà”) e unha “Bibliografia essenziale” na que figuran compendiadas valiosas referencias para que o público italiano saiba como navegar no caudaloso mar literario do autor.

Nova ben feliz, sen dúbida, esta de que a nosa mellor poesía alente noutros idiomas, proba evidente de que a vella fala da Gallaecia segue a ser lingua de reis da palabra.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 7-6-2020]