A poética do vento

Nordesía (Xulio L. Valcárcel, 24-12-2017)Hai poetas que son como un amor de verán, fugaces pero intensos, que acompañan os días breves de rosas e viño, mais que, chegado o momento, desaparecen nun ronsel de néboa. Mais existen outros que son como un lóstrego escuro da ánima, unha cosedura que vai tradeada ao cos coma un xugo antigo, voces que velan as túas xeiras e son compaña fidel nas horas máis luminosas, nas xornadas máis avesías. Un deses meus poetas de cámara é Xulio L. Valcárcel, melancólico aedo do insondable.

Nestes últimos tempos dúas foron as alegrías que nos trouxo o escritor lugués: a compilación da súa Poesía reunida (1979-2017), de título tan evocador como definitorio: Memoria dos días, formas da levidade, un volume que incorpora un indispensable limiar do profesor e crítico Luciano Rodríguez, con certeza quen con máis constancia ten estudado a obra do autor.

Esta recolleita de todo o seu labor lírico de case corenta anos ofrece a oportunidade de ler por xunto os sete poemarios que ata agora dera á luz (con textos que son xa obras de referencia da nosa escrita das últimas décadas, como Memoria de agosto, A melancolía dos corpos e, sobre todo, Casa última) e, amais, suma ao conxunto o aliciente da adición de dous novos títulos: Límites (2015) e Outono nos espellos (2017), este último, por certo, tamén publicado en edición exenta por Medulia Editorial, obra da que me ha prestar salientar agora algúns trazos.

outono nos espellosAs cinco seccións que compoñen este novo libro de Valcárcel avanzan por vieiros temáticos e estéticos diversos pero complementarios. Namentres os dous primeiros bloques (“Néboa” e “Vento e veleiros. Unha singradura”) teñen no referente mariño a súa espacialización preferente e simbólica, a terceira das tiradas (“Intres”) deita unha ollada rememorativa ao pasado para afirmarse na loita presente, a cuarta das seccións (“Baixo a mesma choiva”) continúa a liña precedente para completala con poemas dedicados e écfrases e a derradeira (“Outono nos espellos”) ancora na mestizaxe creativa.

O resultado de todo o anterior vén confirmar os trazos da poética de Valcárcel que tan ben asentara en entregas anteriores: a nostalxia polas raíces esborroadas e a casa matriz perdida, o laio polo tempo da infancia e mocidade que esvaeu irremisiblemente, a dor pola perda dos seres queridos que se foron, a asunción do implacable pasar do tempo ou a lembranza dos territorios vitais aos que o corazón está atado. Todo, xaora, envolveito nun ar de melancolía que contempla os seres e as cousas, os días e os tránsitos como nun ollar de cámara lenta, cósmico e inaprenhensible, babel de sentimentos e conceptos, de imaxes que bailan vagarosas na retina.

Os poemas crepusculares de Valcárcel déixanse ir na vertixe do verso curto unhas veces e galopan en trote demorado e largacío outras, mais decote crean fisuras irreconciliables entre a sintagmática oracional e a rítmica, obrigando o lector a un exercicio de (re)construción de sentido que ensancha a interpretación do texto.

Ler a Xulio L. Valcárcel neste o Outono nos espellos é aprender que os palacios, os templos, os mausoleos, as pontes, as estradas, os camiños, os museos, os estadios, as cidades ou as bandeiras son realidades pasaxeiras, mais o ar da palabra, a bris da verba fundante ha permanecer mentres o ser humano alente, pois ese vento que nos empurra vén connosco, é parte de nós e sempre estará ao noso carón: “Estiñará a choiva, pero continuará o vento,/ calará o trono pero permanecerá o vento,/ enmudecerán os gritos,/ secarán os océanos, apagaranse os ecos,/ pero seguirá o vento./ Seguirá o vento co seu lamento longo,/ co seu ouveo desesperado./ O vento arrastrando un remuíño de follas tristes/ por unha chaira infinita e desolada./ O vento ouveando só,/ como un can insomne e tráxico,/ ouveando nas tebras, teimudo, perenne, obstinado,/ cando xa ninguén poida escoitalo”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 24-12-2017]

 

Advertisements

O código Xubín

Nordesía (Isaac Xubín, 17-12-2017)A versatilidade é unha das características definitorias do quefacer de Isaac Xubín, quen nos últimos anos ten camiñado igual polos vieiros da narración ca polos da poesía, cultivando tamén a tradución e mesmo o ensaio. Neste seu laborar literario múltiple veu publicado recentemente A cadencia da fractura, obra coa que se fixo acredor do Premio de Poesía Manuel Lueiro Rey.

Da escrita de Xubín teño dito nalgunha ocasión que debuxa unha melancolía combativa, creando un territorio de consciencia escritural plena que reivindica a loita e aborrece a submisión. Velaí como, en non poucos sentidos, os seus versos erguen arpas coma coitelos, unha estética escarlata sempre revolucionaria.

Neste A cadencia da fractura afonda nesas trabes mestras preconfiguradas en anteriores libros. Dáse aquí unha poética da identidade na que o Tempo e o seu pasar teñen moito que dicir, tamén a ancoraxe vital na hora primeira da infancia e a mocidade, pero, sobre todo, o fluír imparable dos anos, metaforizado na presenza dunha sorte de riografía que dedica poemas aos cursos fluviais das cidades nas que viviu ou que visitou, como o Bidasoa, Mosela, Sar e Sarela, An Laoi, Vístula ou Neckar. É un pasar heracliteano, o anuncio da morte como cabo, tamén a asunción de que somos materia de Cronos, reconfigurándonos sempre en tempo real.

Doutra parte, no libro hai tamén unha lúcida reflexión a propósito do xenérico e o relacional e, sobre todo, do concepto de estranxeiría, ese ser fóra da terra de orixe, non do lugar que acolle pero tampouco totalmente daquel do que se está lonxe, producindo unha estrañeza que ten moito que ver con esa procura dunha identidade firme ante o acoro dunha mutabilidade incesante.

a cadencia da fracturaPor descontado, os versos de Xubín convidan igualmente a unha reflexión sobre o fenómeno da escrita e o seus límites, verbo da súa necesidade e funcionalidade, nun repregamento metapoético que é xa un sinal da casa.

De xeito complementario coas anteriores vías de exploración lírica, a obra ten un moito de simbólico-matemático na súa profusión de baleas polo océano da vida, cifras e cálculos que nos gobernan, ríos que se abren á fluencia de seres e circunstancias e gumes de navalla que sangran os días e os soños.

Todo ese repertorio vese aínda enriquecido coa visopoética resultante do diálogo das ilustracións do propio autor cos seus versos, concretando un código icónico-verbal altamente significante que xa ensaiara en anteriores títulos, poño por caso en Con gume de folla húmida.

Tan xenuína escrita é o resultado da converxencia de moitas tradicións das que bebe a formación e devoción do autor, tanto foráneas coma da terra. E velaí como neste A cadencia da fractura son citados moitos autores igual do ámbito hispánico que do resto de Europa e, xaora, tamén da nosa tradición.

A cadencia da fractura é un profundar na sondaxe do pensamento lírico de Xubín, que transcende os límites do rito para cuestionar abertamente os vínculos que conectan mobilidade e violencia, linguaxe e corpo, nun dicir sempre orixinal e revelador.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 17-12-2017]

Na República dos Tres Vales

LionelHai libros que non demandan unha lectura, senón demoradas relecturas. Obras ás que non se lles espreme todo o zume na primeira prensada, textos sobre os que cómpre volver para tirar deles o líquido máis sabedeiro.

Así me aconteceu a min coa novela A raíña das velutinas, de Lionel Rexes. Tiven a sorte de poder lela de primeiras e de axudar a distinguila como parte do xurado do Premio de Novela Curta Manuel Lueiro Rey. Naquela ocasión descubrira xa nela a habelencia para o deseño das fías da trama, o acerto na recreación de atmosferas e personaxes, a destreza para os diálogos e treitos descritivos, mais non alcanzara aínda outros estratos de significación que agardaban por unha nova visita ás súas páxinas.

 Veu ese novo encontro da man da presentación da obra na terra do autor, quen amigablemente me convidou ao acompañar en data tan sinalada para el. Foi nese novo profundar nos seus ríos subterráneos cando implementei a visión do amplo océano que discorría baixo as súas planas. E del quero contar agora.

Hai nesta A raíña das velutinas unha espiral de harmónicos narrativos que entrelaza en moi agradable timbre, unha coral polifónica de fórmulas e rexistros que empastan nunha ben fina e unísona melodía de voces. A novela de aventuras, a narrativa policial, o relato sentimental, a narración sobre a memoria, a escrita sobre a resistencia do maquis, o contar telúrico e aínda pasaxes de teor social e mesmo transreal coctelizan nesta obra que desafía calquera rigor taxonómico.

Unha casa de turismo rural nunha idílica parroquia mindoniense. Un entusiasta grupo de asistentes a unhas ‘Xornadas para a memoria e as restitucións democráticas na rexión dos Tres Vales’ que xunta o derradeiro maquis vivo, parentes doutros resistentes e admiradores destes. Unha estraña parella de rapazas que se aloxan tamén nesa Casa da Penela e que se presentan como enviadas pola Consellería de Medio Rural para combater a praga das velutinas. A inminente visita da raíña Letizia a Mondoñedo. Velaí as tres tanzas principais que se entrecruzan nun ir e vir de tensión en aumento para lograr imantar o lector dende as páxinas iniciais.

velutinasPorque nesta novela nada é o que parece e a paleta ten máis grises que brancos e negros. Todo se reformula en tempo real. As relacións que se establecen entre os personaxes fan abalar as súas conviccións, a convivencia modula as ideoloxías e a forza da Terra e dos afectos converte en posible o imposible.

Podería determe en ben distintos aspectos que considero un logro desta primeira novela de Rexes, mais abondará con destacar apenas tres achados deste que teño denominado thriller telúrico-sentimental: a solidez da súa inscrición na mellor escola narrativa mindoniense (con ese fantástico achado do territorio da República dos Tres Vales: Mondoñedo, Lourenzá e O Valadouro); a consecución dunha prosa de altura expresiva, de contención deliciosa, adornada coa galanura de mindonesismos enxebres; e a creación dalgúns personaxes de indiscutible tallado, moitas veces abalantes entre o real e o imaxinario, tal o fantástico e visionario Simón, o vello anfitrión Fuco, a volcánica e intuitiva Marta.

Non se pode principiar con mellor pé. Dáse en Lionel Rexes o preciso para o éxito: tempero para a ideación de estruturas narrativas; capacidade para a ensamblaxe do real e o ficcional; e instinto para atopar a música das palabras precisa que acompañe unha boa historia. Aí o está para confirmalo A raíña das velutinas, unha novela para regalar(se) nestas datas próximas e en toda hora.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 10-12-2017]

 

As aventuras de Gombó

Nordesía (Ánxela Gracián, 3-12-2017)Como queira que xa estamos no mes de Nadal e o Señor Apalpador anda a poñer a zamarra para baixar das súas montañas visitar as nosas nenas e nenos, coido que ha ser de utilidade que lle asubíe a tan venerable personaxe e os seus axudantes algún título de mérito que poida traer nas súas alforxas.

Penso que o entrañable ancián e os seus axudantes han quedar moi ben se carrexan ata o lar dos máis miúdos dous títulos: Gombó e o medo á escuridade e mais Gombó e a viaxe á lagoa, escritos por Ánxela Gracián e ilustrados por Christian Villamide.

As dúas primeiras entregas desta serie teñen como protagonista o elefante Gombó, unha cría de paquidermo que debe aprender os misterios da vida na sabana e vencer todos os obstáculos e dificultades que nela atopa coa axuda de súa nai, a elefanta Gomboa, e, sobre todo, coa súa afouteza e decisión.

Estamos, por tanto, ante uns álbums infantís que servirán non só para que os máis novos se divirtan coas intrépidas aventuras do elefantiño, senón tamén para que aprendan unha morea de valores positivos entre os que a amizade, a solidariedade, a capacidade de superación, a valentía, o amor á familia, a tenacidade ou a capacidade de autonomía resultan ser realidades que se trasladan con intelixencia e creatividade a este lectorado.

Alén do innegable atractivo destas moi amenas historias e da notable capacidade para comunicar toda esa aprendizaxe emocional, a serie dos Gombó sorprende tamén polo celmoso do seu léxico, agradando tamén a estilística depurada, os períodos ben redondeados e a complexidade da aparente inxeleza.

Deseñados cunha arquitectura de contos acumulativos de estrutura circular, hai moito nestes relatos de oralidade, de conto contado no que se reiteran fórmulas para facilitar a retención de personaxes, escenarios e situacións, o que sen dúbida ha de resultar máis que conveniente para a aprendizaxe destas historias por parte dos nosos cativos e cativas.

Gombó e o medo á escuridadeE se a prosa dúctil e colorista de Gracián ofrece aquí un tapiz máis que lucido, non brilla con menor intensidade o labor de ilustración de Villamide, quen se serve dunha técnica moi elaborada, que incorpora os recortes de cartolina de cores diversas e o xogo da superposición destes para recrear as andainas de Gombó nunha explosión de ocres, verdes, azuis e malvas que compoñen un acaído diálogo visotextual que, de seguro, fará as delicias dos pequenos e pequenas que cheguen a ter entre as mans estes álbums.

A execución material deste relato verbal e icónico correu a cargo de Fervenza Editorial, casa á que debemos outros meritorios volumes e que, nesta ocasión, gozou da axuda tanto institucional (por man da Secretaría Xeral de Política Lingüística) coma privada (a empresa Queixos Hoxe), que sumaron forzas para patrocinar a publicación destes títulos que semella han ter continuidade en novas entregas da serie.

Tomade nota, señoras e señores axudantes do Apalpador, e facédovos con este Gombó e o medo á escuridade e mais Gombó e a viaxe á lagoa. Habedes de dar moitas alegrías e, de paso, levalas vós, que as festas que veñen son datas propicias para ler en familia belas e tenras historias como estas das que aquí deixo recado.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-12-2017]

 

Gran Slam

 

jtallonLer a Juan Tallón complica a vida. Demasiada sinceridade en vea. Quen se abisme nas páxinas da súa última novela, Salvaje Oeste, corre o serio risco de acabar sumido nunha crise de clarividencia. Non vos enganedes, non paga a pena: a ignorancia é a felicidade. A ver se vos vai dar por lelo e despois comprender perfectamente o mundo no que vivimos, decidir que habitamos no desequilibrio, que os ricos e poderosos abusan dos que non o son e que cómpre facer por cambiar as cousas.

Salvaje Oeste é unha traxicomedia, un vaudeville esperpéntico protagonizado por políticos, banqueiros, xornalistas, presidentes de clubs de fútbol e outra xentalla de bo, de moi bo vivir. Os seus temores máis secretos, os seus desexos irrefreables, as súas descomunais ambicións, mesmo as súas sórdidas e asemade elegantes adiccións son os móbiles que explican os atentados éticos nos que se enzoufan con total e delirante compracencia e, xaora, todo regalándose do mellor champagne.

O retrato dunha época e dun país cospe aquí un daguerrotipo velado, unha imaxe negra, negrísima, na que non compensa intentar albiscar claroscuros cando todo é, de tan mouro, luminoso. O poder quere poder, o carto ama o carto. O resto son filosofías moi entretidas para os tertulianos televisivos, os telespectadores crédulos e retwiteadores ociosos. Quen sabe, sabe, e quen non entende o código matrix no que vivimos instalados aforra facer o esforzo de intentar ler a obra e, se aínda así, é teimudo, que apañe paciencia, pois caerá do cabalo e a mancadura halle durar de por vida, tanta verdade transparentada acaba con calquera existencia feliz vendo pasar as sombras da caverna.

Salvaje OestePodería escribir aquí que Tallón é un iconoclasta. Non o é, respecta certas imaxes simbólicas (por un bo perdedor, mata) e cultos (noli me tangere mea thermopolia, podería exclamar). O que lle presta ao de Vilardevós ten outra clave, por iso a anaideia, a adiaforía e a parresía son a súa sacra trindade e Salvaje Oeste a súa mellor diatriba, a sátira inmisericorde que ri a gargalladas do mundo tal como foi e aínda é.

De todo ese teatro de máscaras ocúpase este relato, que é ficción alí onde a realidade non dá para máis e agrada maquillala, pois do resto as correspondencias son tan insinuantes que se os nutridos gabinetes de certos políticos e as carísimas asesorías de determinados empresarios lesen algo (o país de utopía) acabarían por decatarse da magnitude da traxedia, que diría o gran Monzó.

Reitero: facédeme caso, non leades Salvaje Oeste. É máis, propoño que se faga con el o mesmo que co libro de Carretero: hai que prohibir esta Fariña, a ver que vai ser iso de que calquera poida ler literatura de quilates, da mellor da Península, rebordante de humor epifánico e cunha prosa que durante case setecentas páxinas desliza como nun Gran Slam. Nada diso: a terra literaria para quen a traballa. Así que, se acabades de ler isto e saídes a correr ata a vosa librería habitual, non digades que non vos avisei.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 6-5-2018]