Sicarios

Nordesía (Carlos G. Reigosa, 1-4-2018)Ben poucas cousas máis tristes que rematar fagocitado polo propio éxito literario. Hai escritores que, logo dun comezo fulgurante cun título de valor ou tras publicar unha obra que ben pronto alcanza a condición de referencial, acaban por deixarse ir e revalidan, unha e outra vez, a fórmula que os levou ao éxito, reescribindo incesantemente o que, en esencia, é o mesmo libro.

Nos antípodas sitúanse aqueloutros autores que procuran con cada novo título abrir espazos ignotos para a súa escrita, ensaiando modos e estilos, temáticas e arquitecturas que ata entón non incorporaran ao seu macrotexto.

Este último é o proceder de Carlos G. Reigosa, quen, con case corenta anos de ciclo literario, non deixou de tentar novos xeitos de expresión, apostando pola novela e o relato, o ensaio documental e a crónica xornalística, o libro de conversas e ata a poesía.

Mais ficaba aínda algún xénero no que o lugués non se prodigara, por iso a sorpresa foi máis agradable, se cabe, ao coñecer a aparición de A soidade do asasino, unha peza de teatro que se engade á súa dilatada andaina nos eidos do xornalismo e a escrita de ficción.

E escribo ‘peza de teatro’ e talvez tería que rotular mellor ‘diálogo escénico’, pois aínda que A soidade do asasino presenta externamente a aparencia de texto dramático, as marcas internas do discurso abéirano á fronteira co narrativo. Neste sentido, fóra da didascalia de introito que describe o marco espacial no que se desenvolve a acción e algunhas outras indicacións mínimas ao longo do texto, case non hai referencias escenográficas e todo se concentran nun único e delongado diálogo entre os dous personaxes protagonistas, que permanecen nun espazo estático e non ven pautada a súa conversa en escenas nin actos, o que fai que a obra se imite moito aos diálogos extensos que con frecuencia poden lerse en non poucas novelas.

A soidade do asasinoDoutra parte, a inclusión de A soidade do asasino nunha colección dirixida ao público xuvenil como é Fóra de Xogo de Xerais é, cando menos, discutible, pois se ben soporta unha lectura por parte do público desa franxa etaria, non é menos certo que tanto polo seu contido coma pola súa forma se abre nidiamente a lectorado de máis idade, así que a incorporación da obra nese lugar do catálogo da editora hai que entendela máis a partir de criterios comerciais que propiamente literarios.

A soidade do asasino convídanos a unha situación límite: un sicario profesional, Víctor, encerra no seu domicilio a Claudio, ao que ten a encarga de eliminar. Mais, antes de facelo, principia unha conversación con el que se vai estender ata levalos a ambos a descubrir ángulos das súas personalidades que permanecían ocultos.

É neste inesperado cambio de rumbo dos acontecementos onde reside o desafío da obra, que se configura como un auténtico cantil ético, empurrando ao lector a que tome partido e se posicione respecto a cuestións transcendentes: a mutabilidade ou inmanencia do ser individual e social; os códigos de conduta dos asasinos; o papel do azar e a incerta mecánica da vinganza; en fin, o valor dos sentimentos, a (in)consistencia da vida e a necesidade imperiosa de salvar o inferno da incomunicación.

Escrito cunha linguaxe vertixinosamente plástica, que ten a virtude de espellar con verosimilitude os rexistros esperables para o perfil dos protagonistas, onde os coloquialismos e as expresións grosas alternan con habelencia coas ocasionais pingas de referencia culta, mais, sobre todo, onde a forza da palabra arrastra o pensamento como un tren imparable cara a un precipicio, A soidade do asasino é un texto de tensión máxima, que consegue manter alerta o lector dende a primeira ata a derradeira páxina, intrigado por saber cal será o desenlace a tan inquietante situación.

Agradecido regreso, pois, este de Carlos G. Reigosa á escena literaria con A soidade do asasino, unha obra que confirma a solidez do autor na dialéctica que anoa pensamento, verba e acción.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 1-4-2018]

Advertisements

Literatura e vida

Nordesía (Marina Mayoral, 25-3-2018)Deixou dito Francis Bacon que hai libros que teñen de ser saboreados, outros que é preciso devorar e só uns poucos que necesitan ser mastigados e dixeridos.

Na escolleita nómina dos que pertencen a este último grupo inclúo eu El amor, la vida y más allá, o máis recente título da narradora e ensaísta Marina Mayoral, publicado por Teófilo Edicións.

As seis seccións nas que se divide a obra recollen outros tantos ámbitos temáticos do interese da autora dende sempre: “El amor”, “Cartas de amor y desamor”, “La vida”, “Hombres”, “Mujeres”, “Y el más allá”, títulos ben reveladores do enfoque e trasfondo destes textos, que abalan entre o ensaio breve, o minirrelato e a memoria autobiográfica.

O primeiro destes bloques é o máis extenso e nel Mayoral convídanos a reflexionar sobre o complexo mundo das relacións amorosas, mesmo cuestionando a paixón como unha posible enfermidade para a que algúns procuraron remedios, mais tamén tentando pescudar nas causas de Eros, na súa química, nos seus territorios e ata nos seus modelos: o amor posesivo, o amor fatal, o narcisismo amoroso, as infidelidades, os lazos irrompibles, os amores imposibles e os que non foron, a dor pola perda do amor e a súa nostalxia e inclusive o amor alén do terreal.

Complementariamente, en “Cartas de amor y desamor” Mayoral revisita catro epistolarios célebres vinculados con escritores, aos que engade a lembranza dunha carta a ela enviada que xa esquecera. As epístolas pertencen a unha enfermeira da que parece namorara Hemingway mentres estivo convalecente nun hospital de campaña durante a I Guerra Mundial e que motivou a creación do seu relato “Un conto brevísimo”; a misiva que Wilde dirixiu cando estaba en presidio ao seu amante lord Alfred Douglas e que foi logo publicada co ben coñecido título De profundis; as cartas que Pedro Salinas escribiu a Katherine Whitmore, unha súa alumna dilecta coa que tivo unha relación El amor, la vida y más allánecesariamente coutada, pois o poeta estaba xa casado, e a desesperada e lacerante carta que Gertrudis Gómez de Avellaneda escribiu ao poeta García Tassara, con quen concibira unha rapaciña que enfermou moi nova e que foi criada só pola nai, que escribe ao pai para que, agoniante a pequena e ás portas da morte, veña vela antes de esta desaparecer.

Máis heteroxéneo é o conxunto de textos agrupados baixo o rótulo “La vida”, onde tanto poden lerse estampas de orfandade coma reflexións verbo da influencias xenéticas e educacionais, o mesmo críticas a propósito da carnavalesca coma recordos da Semana Santa doutro tempo, mais tamén episodios milagreiros, eloxios á fidelidade canina, econarracións, lembranzas estivais, disquisicións sobre a preferencia do talento fronte á beleza, devocións polos pequenos praceres e mesmo anécdotas sobre rexoubas cervantinas.

“Homes” e “Mulleres” son dúas seccións complementarias, nas que a autora ofrece unha visión dialéctica de cuestións variadas do vivir cotián e das diferenciadas reaccións e posicionamentos que unhas e outros amosan ante elas; poño por caso, o maior ou menor interese polo ardor erótico ou o papel da muller respecto do home e viceversa.

Por remate, os sete textos que integran o bloque “Y más allá” abordan casos paranormais e vivencias de ultramorte para reflexionar sobre a súa posible verdade, describindo soños, sinais e outras circunstancias de difícil explicación das que pode, para non poucos, inferirse a existencia dunha vida alén do físico.

Escrito cunha prosa estilizada, de impecable feitío, coa proporción xusta de ornato erudito e a fluencia amena que nace de quen tan ben coñece o complexo tempero do aceiro narrativo, este El amor, la vida y más allá é un volume de quilates, nacido da aliaxe definitiva do talento e a experiencia, unha obra que só é posible dar a luz tras atesourar toda unha vida saber, sensibilidade, vivencias e intuición, delicada xoia que teremos que agradecer por sempre a Marina Mayoral, unha clásica do noso tempo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 25-3-2018]

Madriña coraxe

Nordesía (Maica Caramés Gorgal, 11-3-2018)“Hai un vencello moi especial entre a madriña e mais eu, un vencello que transcende do físico, do terreal, unha auténtica comuñón que non precisa palabras (…) Ela sempre foi o niño, o fogar (…) Nunca nada nin ninguén me dá tanta paz como os ollos da madriña: limpos, azuis como un ceo de agosto, coa dozura fresca dos chuchameles. Nada me reconforta tanto como cando repite, dende os seus ollos azuis, sen mácula, sen a máis mínima sombra de dúbida, que «todo ten remedio menos a morte»”.

Quen así se expresa é Tareixa, unha das protagonistas de A madriña, a novela da xalleira afincada en Compostela Mª Carme Caramés Gorgal, obra que acaba de publicar Edicións Fervenza. A destinataria de tales palabras é Lola, a súa avoa e madriña, a outra personaxe principal desta historia que se erixe como unha homenaxe narrativa á muller rural galega.

Estruturada en dous grandes bloques nos que a voz narrativa se corresponde con cada unha das personaxes amentadas, A madriña é un relato dúplice no que se conxuga pasado e presente, tradición e modernidade, lembranzas e realidades palpitantes do hoxe. Dunha banda, Lola, a madriña, unha muller nacida nos tempos da Gran Gripe, que padeceu a Guerra Civil e a desaparición do seu home nela, que tivo que sobrevivir a unha durísima Posguerra e que, sen perder o ánimo, soa ante o mundo, aínda ten folgos para arroupar e aconsellar a neta. Doutra parte, Tareixa, a neta, muller medrada no rural, chegada logo á cidade, vítima dun casoiro fracasado que rematou derivando nun episodio de maltrato psicolóxico continuado que a obrigou ao divorcio, do que tenta recuperarse regresando á aldea, ao carón da avoa e madriña.

Xunta estas dúas admirables mulleres, exemplo de loitadoras senlleiras, emancipadas, que son quen de se sobrepoñer aos máis duros golpes da vida e proseguir o seu camiñar en solitario, con afouteza e decisión, comparecen outros moitos personaxes que serven de complemento ou contrapunto ás súas historias: veciñanza, vellos namorados, outros parentes.

Mais o que importa en A madriña é o que nela hai dos sinais de identidade da escrita xenuína de Caramés Gorgal, que leva anos construíndo un macrotexto con trabes mestras ben definidas: a importancia da memoria, o papel decisivo da familia, a escrita de sensibilidade social, a problemática da liberdade e, polo mesmo, da identidade, en fin, a complexa articulación do individual e o colectivo.

A madriñaTodo espella nesta novela, que tivo o seu xermolo en dous contos previos (“Días de namorar”, 2009 e “Lola”, 2011) que foran distinguidos no Concurso de Relatos de Muller Matilde Bares, historias que aquí se viron amalgamadas, amplificadas e diversificadas, ofrecendo unha obra de ambición maior, que soubo tamén recoller as augas doutros textos seus de motivos, temáticas, figuras e símbolos converxentes, como a escrita poética e narrativa previa na que o eido familiar foi central (velaí “No nome da nai”, 2007, Cuarto minguante, 2009 e “Ai, padriño”, 2011) ou a violencia de xénero constituíu o cerne (así en Dos días escuros, 2015).

A medio camiño entre a Mutter Courage brechtiana e o herdo de Te doy mis ojos de Bollaín, esta A madriña de Mª Carme Caramés Gorgal lémbranos a débeda impagable que a sociedade galega ten con tantas e tantas mulleres do noso rural, auténticas heroínas silandeiras, que foron a pedra angular das súas familias, resistindo contra vento e marea mil e unha penurias para sacar adiante a súa xente. De porparte, a novela é tamén un manifesto a prol da liberdade da muller, contra os abusos do machismo imperante, en xusta demanda dunha vida arredada de calquera imposición xenérica, digna e empoderada.

Quen se anime a A madriña descubrirá axiña a prosa de recendos líricos da autora, a súa habelencia para narrar seguido e ben, para afondar nas máis avesías espenucas psicolóxicas, retratar a Galicia do pasado século en diferentes épocas e recrear un fresco de personaxes, lugares e sucesos que se deixa ler con sumo agrado. Unha estrea novelística de mérito, que agardamos siga a cobrar forza en futuras entregas narrativas da autora.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 11-3-2018]

A maxia da vida

Nordesía (Euloxío R. Ruibal, 18-3-2018)Escribo este comentario o venres dezaseis, dous días antes de que ti o leas, xusto na xornada na que hai exactamente setenta e tres anos viña ao mundo un dos nosos máis grandes dramaturgos contemporáneos e unha das voces referenciais da literatura galega das últimas décadas: Euloxio R. Ruibal.

Por tanto, esta de hoxe é unha escrita de celebración, propiamente de concelebración, unha escrita aniversaria, se se me permite a torsión da linguaxe. Porque cómpre festexar, e por todo o alto, que un autor da veteranía e traxectoria de Ruibal non perdese de man o neno que naceu en Ordes e foi rillote polas rúas da Compostela de Posguerra. Ese rapazolo é o que alenta no espírito de Formigas, risas, flores e dinosauros, o volume de relatos para público infantil (e non só) que agora asina para a Colección Árbore de Galaxia esoutro neno medrado que tantos admiramos como creador.

Catro contos de imaxinación gurgullante, inzados de sucesos extraordinarios e protagonistas humanos, animais e mesmo vexetais, todo un festival de fantasía, maxia e beleza que recupera para o lectorado o san costume de soñar e ilusionarse.

No primeiro destes relatos, “A formiga revirada”, alegorízase verbo dos conflitos entre grupos de seres, as dificultades de convivencia entre razas diversas, o medo ao outro descoñecido e a imposición dos usos e costumes propios con desprezo dos que son diferentes. Mais a ensinanza final quere afirmar o valor da amizade, a capacidade de superación das dificultades e, tamén si, a melancolía polas lembranzas felices, que viven en nós e, por iso mesmo, nunca acaban de desaparecer.

“O xardín de Claudia”, o segundo destes contos, está protagonizado por unha flor do xardín da nena Claudia, que comeza sendo unha petalocaída, talofláccida e visomurcha (volvo aquí ousar nos neoloxismos, non teño remedio), mais que co pasar do tempo, como o parruliño feo, acaba por ser unha fermosísima flor, por máis sinais meteoróloga e, polo mesmo, moi querida da veciñanza que con ela se aconsella para saber do tempo vindeiro e dos seus consellos. Unha outra parábola, por tanto, a propósito da vontade de superación, da necesidade imperiosa de confiar nun futuro mellor e en que todos levamos dentro un ánima que desexa florir para marabilla do universo orbe.

Formigas, risas, flores e dinosaurosDa súa parte, “Unha triste perda” preséntanos o neno Chinto, andareiro e xogantín, desexoso de que seus pais lle merquen unha bici coa que soña día si e día tamén, pero que non acaba de chegar, o que remata por provocar que enferme dun mal insólito: perde o riso, irremediable, abraiante e absolutamente, ata o punto de que nin galenos experimentados nin profesionais do humor son quen de llo volver, só o agarimo de seus pais atendendo a súa ilusión coa compra da ansiada bicicleta consegue facer que a gargallada regrese á súa face. Como se bota a ver, unha outra narración gnómica para nos ensinar o valor das ilusións miúdas, do aloumiño e a complicidade necesaria dos que nos coidan, que deben entender que unha esperanza lexítima non pode negarse.

Por remate, “Santi e mais Iago” é un contosauro, unha dinonarración ou xurasirrelato no que o cativiño Santi atopa un día unha cría de dinosauro coa que amiga e á que bautiza como Iago, mellor aínda, como Iagosauro, pois da contorna dos montes composteláns provén tan xigantesco compañeiro que acaba por se revelar un xeneroso protector dos humanos cos que vive, receosos de primeiras da fiabilidade daquel xigantón, agradecidos despois pola súa bondade e limpidez de corazón. Como pode comprobarse, outra volta unha historia que nos aprende o valor da amizade, a necesidade de erradicar os prexuízos e a superación dos mesmos co coñecemento e o espírito de convivencia.

Contados coa elaborada inxeleza que acae a quen sabe que o seu auditorio non debe empecer nos barroquismos da lectura pero ha agradecer o meco en cada reviravolta da palabra, estes relatos teñen o tempero ideal nas descricións, o pulso firme do áxil progresar da trama e, sobre todo, a viveza teatral dos diálogos, tan faiscantes, decote acaídos.

Poida que haxa aínda quen precise dun último empurrón para se animar a este Formigas, risas, flores e dinosauros. Velaí: convén saber que o autor se veu acompañado na súa aventura creativa por Gloria García Iglesias, quen deseñou para estas historias unhas ilustracións ben atractivas, que din en imaxes o que as palabras comunican e que, por veces, incluso van alén e fantasean detalles que moi ben din a carón do relato.

Señor Euloxio R. Ruibal, que sexan parabéns polos seus anos e polas súas Formigas, risas, flores e dinosauros, que veñan moitas outras xeiras e que nos sigan traendo fermosuras coma esta, porque os corazóns nenos non queremos que remate a maxia que nos ensina a vida.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-3-2018]

Casa aberta

Nordesía (João Manuel Ribeiro, 4-3-2018)Téñome referido xa nalgunha outra ocasión á escrita do portugués João Manuel Ribeiro significándoa como unha das máis sobresaíntes do panorama infantoxuvenil (e non só) ibérico. Pois ben, a mellor confirmación do que afirmo atópase no feito de que moitos dos seus títulos foron xa traducidos a moi diversas linguas, por suposto tamén ao castelán e o galego. Entre eses destacados títulos vertidos ás linguas cooficiais no noso territorio cómpre contar dende agora A casa grande, un fermoso álbum para o lectorado máis novo que publica Hércules de Edicións da man de Ánxela Gracián, encargada de versionar o texto portugués aos idiomas de chegada.

A casa grande achéganos unha proposta cativadora e moi imaxinativa, que parte dun desafío inicial tan utópico coma ilusionante: “Un día, un home tivo o soño de construír unha Casa Grande, sen portas nin ventás, onde puidesen vivir os homes e as mulleres de todas as linguas, cores, razas, relixións e latitudes”. O resultado é a descrición, en fermosa prosa lírica, dun construto soñado no que ningunha discriminación, exclusión ou inxustiza pode ter lugar, pois nesta Casa Grande calquera persoa pode habitar sempre que o faga con espírito solidario e respectuoso, integrador e positivo, e adopte a palabra común: “a lingua universal da verdade”, “a lingua fraterna do amor”.

Nesta Casa Grande anhelada “o silencio e a palabra son o pan de cada día para a fame de paz e de honestidade” e a nenez é imperecedoira porque “xogar é a forma feliz de vivir, de ollar e de entenderse”. Máis aínda, na Casa Grande “cadaquén sabe o que vale e o valor no se mide polo que se posúe o polo que se fai, senón polo modo como se está, se xoga e se vive”.

Neste reino ideal, “a poesía é a música de todas as horas” e “o soño é a respiración de cadaquén”, por iso o remate do libro non pode ser máis exhortativo: a Casa Grande é un fogar aberto a todo o mundo, “pode ser a túa Casa, pode ser a nosa Casa”. De nós depende, por tanto, habitala, darlle vida e “perseguir sempre o que é xusto, verdadeiro e belo”.

jmrAsí pois, A casa grande é unha óptima mostra do que, dende hai un tempo, vimos chamando literatura para a educación emocional e noutros momentos se coñeceu como educación en valores. Tanto é así que, alén da innegable plasticidade e lirismo desta escrita, musical e harmónica, esteticamente moi ben traballada, non cabe dúbida de que o que nela predomina é a súa mensaxe, o esforzo por convidarnos a unha convivencia integradora, pacífica e amigable.

En perfecto diálogo co texto de Ribeiro comparecen as suxestivas ilustracións de Ricardo Rodrigues, unha outra lectura deste emotivo “manifesto de cidadanía”, imaxes que non só complementan a escrita, senón que en non poucas ocasións a implementan, engadindo nova información visual suplementaria que estimula a interpretación enriquecida do tecido verbal.

Non merece menor aplauso o excelente traballo de traslado ao galego e castelán (La casa grande) levado a cabo por Ánxela Gracián, tamén ela creadora infantoxuvenil amais de avezada tradutora, como aquí se demostra na fluencia incuestionable das secuencias e períodos, na acaída escolla de adxectivos e ilativos, na consecución dunha pauta rítmica que transmite sonora rotundidade ao conxunto.

Novo acerto, e notorio, o de Hércules de Edicións ao apostar pola dobre tradución de A casa grande, álbum magnífico, que non debería faltar en ningunha biblioteca escolar e, a poder ser, tampouco en casa ningunha aberta á boa literatura sen límite de idades.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-3-2018]