A vida que supura

Levo dito por activa e por pasiva que a situación do teatro galego é heroica: apoios limitados, moi mellorable presenza pública, importantes dificultades para a representación e edición. Así as cousas, os poucos textos que van vendo luz cada ano deben recibirse como auga de oasis. Son unha sorte de feliz miraxe no medio dun deserto de incomprensión masiva que non acaba de apreciar como cumpriría o talento e o esforzo que regala, día a día, a xente da nosa dramaturxia.

Unha desas plataformas admirables que moito ben fai no afán de visibilizar esta escrita é a Revista Galega de Teatro. Nun dos seus últimos números ―o 88, correspondente ao outono pasado― publicouse As cancións que lles cantaban aos cativos, peza asinada por quen é hoxe unha das voces máis autorizadas do noso teatro, o coruñés Raúl Dans.

As cancións que lles cantaban aos cativos edítase agora en galego, pois foi no noso idioma no que foi escrita orixinariamente, pero a obra deuse a coñecer de primeiras en castelán ao ser merecedora do XXIV Premio SGAE de Teatro Enrique Jardiel Poncela, un dos galardóns máis destacados da escena peninsular.

Nesta peza breve de fluír continuo (non hai división en actos nin escénica, as didascalias son mínimas e o diálogo decorre como unha treboada imparable) comparecen os sinais definitorios da dramática dansiana: intensión extrema, traxedia a pairar no ar, fatum lacerante, adelgazamento máximo dos actantes, unidireccionalidade reconcentrada da acción e conclusión epifánica.

Desta volta, todo ese mundo de sombras e segredos que caracteriza o drama dos personaxes de Dans configúrase nun escenario no que entran en xogo os avoltos mundos do final do franquismo e a Transición, o activismo de ETA e as consecuencias que a súa loita provocou. Deste xeito, a desaparición dalgún dos proxenitores dos protagonistas así como a implicación nesas mortes dos devanceiros doutros personaxes vinculados ao grupo armado van creando un mesto tecido de silencios e medias palabras que as novas xeracións terán que desvelar. Nese profundar na procura das verdades últimas afloran á superficie unha manchea de sentimentos aletargados e tamén non poucas reaccións inesperadas que variarán o presente e o futuro dos protagonistas.

Á vista do anterior, comprenderase doadamente ata que punto a obra é un fervedoiro de pulsións que, malia a temperanza que tentan amosar os personaxes, acaba por desatar unha traxedia anunciada. A creba da familia e o vórtice da busca da verdade poñen en escena o rancor, a incomprensión, a falsidade, o escepticismo e a indiferenza, contrapesados polo peso da complicidade, a aceptación, o compromiso, a esperanza e o amor, que, malia a todo, non son quen de evitar o inevitable.

A sutileza nas indicacións escénicas, o vivísimo dos diálogos, a acción vibrante que nunca decae así como as fortes implicacións vivenciais e filosóficas que propón As cancións que lles cantaban aos cativos fan deste texto unha peza de alto valor literario e dramático, opinión que tamén defende Xerardo Couto no seu breve pero substancioso limiar, significativamente titulado “Sen perdón”, pois así é tamén o imaxinario que traza Dans, un territorio de violencia intestina que dinamita calquera inocencia, onde os personaxes batallan infrutuosamente contra o seu peor inimigo: eles mesmos.

Porque o mundo vai alén da inxenuidade á que alude o título desta obra, porque somos seres abondo complexos, con relacións abondo entrambilicadas e decisións abondo incomprensibles, achegarse a este As cancións que lles cantaban aos cativos resulta un difícil pero revelador exercicio de indagación no real social e persoal, unha aprendizaxe dura, que manca tanto como galvaniza, que proe porque nos fai máis fortes e conscientes. A vida que supura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-2-2017]

O teatro de Santiago Cortegoso

Santiago Cortegoso é un dos dramaturgos máis interesantes da última década. Os premios que teñen distinguido xa a súa obra, o número de montaxes que dirixiu e os títulos publicados confírmano como un home de teatro que ten gañado un lugar de seu nos eidos da escena galega, pois tamén é o corresponsable dunha compañía e, como actor, habitual en series galegas ben coñecidas.

Xunto á actriz Marián Barallobre creou Ibuprofeno Teatro, coa que representou diversas pezas dende o 2010 ata hoxe. Tres delas aparecen agora reunidas nun volume que publica Morgante Edicións: A filla de Woody Allen. Pequenos actos pseudorrevolucionarios. O furancho.

Representadas en múltiples ocasións, todas tres coinciden, porén, na plasticidade literaria dos seus diálogos, simbolismos e atmosferas e, aínda que están depuradas de didascalias e outros elementos adoitos, non por iso deixan de transmitir unha inconfundible sensación de lograda creación verbal inserida nun artefacto escénico que participa doutras artes.

Ben diversas nas situacións que presentan e nos marcos que recrean, as tres pezas converxen tamén no seu humor e alento reivindicativo. Un humor que beirea, en non poucas ocasións, o sarcasmo, rebereteado sempre de ironía ácida e mesmo de hilaridade absurda, instrumentos todos que serven ao autor para facer tolerable a reflexión verbo das incongruencias, inxustizas e insolidariedades que pexan a nosa sociedade. Neste sentido, a dramaturxia de Cortegoso pode moi ben alcumarse de teatro social, pois pretende evidenciar sobre as táboas as miserias e abusos do capitalismo deshumanizado, as lacras do neoescravismo clasista e o imperio devastador do deus monetario.

As vías para lanzar estas mensaxes varían en cada caso. Así, en A filla de Woody Allen dáse un evidente xogo metaficcional que serve para facer comparecer moitas das obsesións do propio cineasta estadounidense nas que pode verse reflectida gran parte da sociedade actual, como os problemas de identidade, a procura da felicidade, o complexo do amor e as relacións de parella, a dificultade para afrontar o paso do tempo e a fronteira da morte ou o papel das relixións.

A segunda das pezas, Pequenos actos pseudorrevolucionarios que non serven para cambiar o mundo pero fan que quedemos máis tranquilos pon ao descuberto a inconsistencia de certas actitudes iconoclastas e antisistema cando estas non teñen presente a realidade que pretenden mudar ou fronte á que queren reaccionar vindicativamente. Tal como o propio título anuncia, hai de fondo unha consciencia de que a ira acumulada por mor de tanta inxustiza social como vemos todos os días nos medios de comunicación impélenos a rebelarnos, sequera simbolicamente, pois é o único xeito de amosar o descontento, por máis que sexamos conscientes de que certos xestos han servir para mudar ben pouco.

Finalmente, O furancho é unha diatriba contra o snobismo dos que pretenden reinventarse compulsivamente, customizando tradicións e trendizando glamurosamente todo. O resultado é un escenario kitsch (o furancho) e un xeito de se comportar hibridado e insufrible: o enxebre-sofisticado. Secasí, as dúas furancheiras disparatadas e o seu local umbilicus son a escusa para poñer o dedo na chaga sobre o mundo da cultura en Galicia e, particularmente, a situación do seu teatro.

A modernidade do teatro de Cortegoso ―esas arquitecturas sketchizadas que ensamblan como mecanos e van retroalimentándose― e a potencia dos diálogos cosidos aos silencios e acenos que con eles se entretecen fan deste A filla de Woody Allen. Pequenos actos pseudorrevolucionarios. O furancho un convite gorentoso. Sería unha ledicia que aqueles que aínda non acudiron ao teatro para ver as obras (pois seguen representándose, como pode comprobarse no blog da compañía: http://ibuprofenoteatro.blogspot.com.es/), ou xa o fixeron pero queren revivilas por vía escrita, se acheguen a este volume. Terán asegurada unha experiencia máis que grata.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 4-9-2016]

Quásar literario

xavier_lama (III)Unha das cousas que máis asombra de Xavier Lama é a súa portentosa capacidade para ir dun a outro xénero literario. O mesmo fatiga o relato fantástico que a poesía intimista, igual o teatro xacobeo que ao artigo de opinión.

Por iso, cando caeu nas miñas mans Ela, piedade dos suicidas souben dende o primeiro momento que o feito de que lle fose concedido o XI Premio Barriga Verde de Textos para Teatro de Monicreques (Modalidade Adultos) había ser apenas outra suxestión, unha roupaxe formulística que talvez non se axustase á auténtica esencia textual que aniñaba no espírito do de Guntín.

E a intuición non me fallou. Ela, piedade dos suicidas non é, malia o aparencial, unha peza dramática. É, si, un longo poema enmarcado parateatralmente onde alternan os versos pautados entre barras con aqueloutros que flúen como é adoito. Mesmo por veces é o poema en prosa o que goberna o temón desta historia, que resulta, así, unha orixinal hibridación transxenérica.

Coido que a materia que Lama tiña de labrar nesta obra esixía esa versatilidade, pois non era reto menor atopar un xeito de recodificar, en pleno século XXI, unha historia da mitoloxía clásica sobexo coñecida.

Xa que logo, Ela, piedade dos suicidas pode lerse, se se quer, como un texto representable por monicreques ou por actores, mais o que nel hai de escénico —que é moito—, e mesmo de musical ou achegado á danza, está sempre ao servizo, ancilar, do evidente pulo lírico do conxunto.

O laio desesperado de Orfeo pola perda de Eurídice, o seu prego por recuperala, o descenso ‘ad inferos’ para rescatala e o regreso e nova perda desta é a ben sabida peripecia que serve a Lama para revisitar un mito no que se proxectan varios universais temáticos: os límites da Vida coa Morte, Eros vencedor de Tánatos, os roles xenéricos e, xaora, a dimensión demiúrxica da palabra.

Ela, piedade dos suicidasO que converte este texto de Lama nunha escrita imantadora é a perfección no deseño duns personaxes agónicos, volcánicos, movidos por resortes tan primitivos como imparables. Todo nestes seres é intensidade, desmesura tráxica e arrebatadora que, de tan hiperbólica, se nos fai recoñecible e empática nas nosas tan humanas miserias, nos nosos tan previsibles erros de irracionais animais racionais que temen a Morte e desexan entregarse a un Amor alén de calquera Averno.

A forza case táctil das súas imaxes fai desta obra unha brasa ardente que fascina na fulguración ao tempo que queima na interpretación múltiple, densificada. Caronte, Perséfone, as Furias e Ménades e, por suposto, Orfeo e Eurídice son forzas da Natureza e como tal hai que sentilas, pois nelas descansa o que somos, o que anhelamos e amamos, o que soñamos.

Ela, piedade dos suicidas é un quásar literario, unha estrela da noite das idades que deita a súa luz a través dos séculos, dende a Grecia e a Roma clásicas ata a Galicia de Xavier Lama, un cosmos verbal que endexamais se extinguirá.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 17-1-2016]

Letras escolleitas

Mosaico cos libros destacados do 2015Traspasada a soleira do aninovo, acáelle facermos reconto do que o ano vello nos deixou literariamente, separar o gran da palla e gardar no celeiro o mellor e mais madurecido froito.

No eido da narrativa, o 2015 que se nos foi agasallounos con media ducia de títulos sobresalientes. É o caso desa homenaxe ao mundo dos libros, a liberdade e os soños que Manuel Rivas nos lega en O último día de Terranova. Tamén da historia de descubrimentos que mergullan nun pasado ilusionado e afinca nun presente rabudo que Antón Riveiro Coello debuxa en Os elefantes de Sokúrov. Evidentemente, o Eros e a Política que gobernan a revolución bolxevique de Inesa Armand e Lenin na Ostrácia de Teresa Moure, intensa alegoría de nós. De igual maneira, a memoria colectiva do Vigo que foi e que é e mais a peripecia familiar inzada de escuros segredos que Fran P. Lorenzo asina en Cabalos e lobos. Tamén si, a recreación do feraz universo trobadoresco que Manuel Portas deseña en Lourenço, xograr, avolto territorio de pugnas monárquicas, tiranías clasistas e amores non só corteses. Por remate, igual as Interferencias de Manuel Seixas, recuperado para a escrita pública tras un longo período de silencio que ve a luz ao final do túnel con este seu poderoso relato sobre a identidade e o destino.

O verso tamén brillou con forza o pasado ano. Fulgurou na (meta)poética dixital de Fran Alonso no seu vivificante Poetic@. Ardorou nesa cartografía hibridada entre o emotivo e o cognitivo que debroca na intuición pura en Zonas de tránsito de Ramón Neto. Espellou na estética disidente e subversiva de Elías Portela e o seu Bazar de traidores. Irisou en O que precede a caída é branco de Oriana Méndez, himno á esperanza silandeira, ao rumor rebelde do océano que agarda polo tsunami operario. E, xaora, eclosionou na epifanía cosmogónica, a revelación da raíz que tradea a poesía skáldica de Manuel Rivas en A boca da terra.

biblioteca america uscO teatro de noso vive horas difíciles, escasas. Emporiso, a calidade da súa escrita dramática está salva. Confírmao a metafísica sinfónica, o menos é máis contra o capitalismo cínico e hipócrita que berra Santiago Cortegoso en Smoke on the Water. Tamén as imaxes imantadoras, as personaxes agónicas e o fatum irremediable que todo o arrastra en Ela, piedade dos suicidas (Baía), do poliédrico Xavier Lama.

Houbo ceifa abondosa tamén na agra do infantoxuvenil. De entre o moito sementado, préstame espigar o onírico de imaxinación desbordante co que María Solar inzou O meu pesadelo favorito. Tamén o terror albo que arrepía en A neve interminable, de Agustín Fernández Paz, mestría na arquitectura do relato ao servizo de poderosas pulsións. Por descontado, a recuperación do noso acervo lendario na recreación versal e a refacta relatística de Antonio García Teijeiro e Antonio Reigosa en Lendo lendas, digo versos.

Ano de seca, ano de seda. Así foi para deixarnos páxinas farturentas coas que seguírmonos acompañando neste 2016 que agora escomezamos e ao que haberá que lle pedir, ao seu tempo, que renda non menor proveito.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-1-2016]

Time Out

CortegosoSigo dende hai tempo a dramaturxia de Santiago Cortegoso, á que teño dedicado xuízos en diferentes ocasións. Interesoume no seu día “Intercom-baby” (2012), a peza que coasinou con Marián Bañobre coa que obtivo o galardón da audencia do VI Premio Diario Cultural de Teatro Radiofónico, unha moi suxestiva microtraxedia na que a tensión dramática e o suspense o gobernaban todo, mesturando sabiamente realismo atroz e fantástico terrorífico para dar como resultado unha historia intensa e insólita. Coa mesma colega escribiu “Despois do sinal” (2013), novamente finalista do VII Premio Diario Cultural de Teatro Radiofónico, da que opinei no seu día que era unha creación arriscada e orixinal tanto pola súa estrutura compositiva coma pola verosemellanza dialéctica que consegue mergullarnos na realidade social máis actual para verter un sutil alegado contra os abusos de poder, a incomunicación e mesmo a tensión relacional que acora os individuos. E hai non tanto ocupeime de Raclette (2105), alto teatro escénico, literatura dramática de quilates que mereceu o Premio Álvaro Cunqueiro de textos teatrais.

Actor e director de escena, Cortegoso é deses escritores aos que lles sobran cinco balas do cargador literario para perforarche o sentido. Con el cúmprese a máxima de menos é máis, pois cos elementos mínimos e imprescindibles consegue comunicar un mundo: tres personaxes, un escenario único e sobrio en decorado, ningún efecto, nada de atrezzos imposibles, ren de rebuscadas caracterizacións. Words, words, words.

Smoke on the WaterSmoke on the Water é unha sinfonía teatral, un percutir triunfal, Wagner rabioso que esmaga os cerebros depauperados polo capitalismo cínico e hipócrita. É certo que o drama persoal dos tres protagonistas persiste —máis ben subsiste, isto é, permanece no sub-stare—, pero o que está sempre latexando con forza tras cada episodio entre eles é a banda sonora da Vida mesma: a soidade, o desvalemento, os amores truncados, as oportunidades perdidas, os camiños errados e sen saída, as ledicias fuxidías, as revelacións tardías, os amores compasivos, o lenocinio monetario, a explotación clasista, time out, no way, homo homini lupus.

Hai moita Filosofía neste Smoke on the Water, pero desa ben traída, que non cita a Platón ou Kant gratuitamente, senón cando procede, coa fondura reflexiva e transcendente que lle acae, o que non priva tampouco de imprimir aos diálogos megatóns de ironía, quilos e máis quilos de ácidos retruques cos que os personaxes desenvolven os que, máis que diálogos, son combates de boxeo dialéctico nos que todos resultan perdedores ante a ingratitude do destino.

Xente do teatro, xente sabida, decidiu distinguir Smoke on the Water co III Premio MOME de Teatro Varela Buxán. Feliz decisión, pois grazas a ela —e aos bos oficios da Fundación Cultural da Estrada— é accesible en libro esta peza tan eléctrica coma o himno de Deep Purple que lle dá nome, unha obra que tivo xa unha lectura dramatizada no pasado decembro baixo a dirección de Fran Paredes e a iniciativa da Asociación de Actores e Actrices de Galicia e que agardamos poder seguir vendo nos escenarios.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 16-8-2015]