Sicarios

Nordesía (Carlos G. Reigosa, 1-4-2018)Ben poucas cousas máis tristes que rematar fagocitado polo propio éxito literario. Hai escritores que, logo dun comezo fulgurante cun título de valor ou tras publicar unha obra que ben pronto alcanza a condición de referencial, acaban por deixarse ir e revalidan, unha e outra vez, a fórmula que os levou ao éxito, reescribindo incesantemente o que, en esencia, é o mesmo libro.

Nos antípodas sitúanse aqueloutros autores que procuran con cada novo título abrir espazos ignotos para a súa escrita, ensaiando modos e estilos, temáticas e arquitecturas que ata entón non incorporaran ao seu macrotexto.

Este último é o proceder de Carlos G. Reigosa, quen, con case corenta anos de ciclo literario, non deixou de tentar novos xeitos de expresión, apostando pola novela e o relato, o ensaio documental e a crónica xornalística, o libro de conversas e ata a poesía.

Mais ficaba aínda algún xénero no que o lugués non se prodigara, por iso a sorpresa foi máis agradable, se cabe, ao coñecer a aparición de A soidade do asasino, unha peza de teatro que se engade á súa dilatada andaina nos eidos do xornalismo e a escrita de ficción.

E escribo ‘peza de teatro’ e talvez tería que rotular mellor ‘diálogo escénico’, pois aínda que A soidade do asasino presenta externamente a aparencia de texto dramático, as marcas internas do discurso abéirano á fronteira co narrativo. Neste sentido, fóra da didascalia de introito que describe o marco espacial no que se desenvolve a acción e algunhas outras indicacións mínimas ao longo do texto, case non hai referencias escenográficas e todo se concentran nun único e delongado diálogo entre os dous personaxes protagonistas, que permanecen nun espazo estático e non ven pautada a súa conversa en escenas nin actos, o que fai que a obra se imite moito aos diálogos extensos que con frecuencia poden lerse en non poucas novelas.

A soidade do asasinoDoutra parte, a inclusión de A soidade do asasino nunha colección dirixida ao público xuvenil como é Fóra de Xogo de Xerais é, cando menos, discutible, pois se ben soporta unha lectura por parte do público desa franxa etaria, non é menos certo que tanto polo seu contido coma pola súa forma se abre nidiamente a lectorado de máis idade, así que a incorporación da obra nese lugar do catálogo da editora hai que entendela máis a partir de criterios comerciais que propiamente literarios.

A soidade do asasino convídanos a unha situación límite: un sicario profesional, Víctor, encerra no seu domicilio a Claudio, ao que ten a encarga de eliminar. Mais, antes de facelo, principia unha conversación con el que se vai estender ata levalos a ambos a descubrir ángulos das súas personalidades que permanecían ocultos.

É neste inesperado cambio de rumbo dos acontecementos onde reside o desafío da obra, que se configura como un auténtico cantil ético, empurrando ao lector a que tome partido e se posicione respecto a cuestións transcendentes: a mutabilidade ou inmanencia do ser individual e social; os códigos de conduta dos asasinos; o papel do azar e a incerta mecánica da vinganza; en fin, o valor dos sentimentos, a (in)consistencia da vida e a necesidade imperiosa de salvar o inferno da incomunicación.

Escrito cunha linguaxe vertixinosamente plástica, que ten a virtude de espellar con verosimilitude os rexistros esperables para o perfil dos protagonistas, onde os coloquialismos e as expresións grosas alternan con habelencia coas ocasionais pingas de referencia culta, mais, sobre todo, onde a forza da palabra arrastra o pensamento como un tren imparable cara a un precipicio, A soidade do asasino é un texto de tensión máxima, que consegue manter alerta o lector dende a primeira ata a derradeira páxina, intrigado por saber cal será o desenlace a tan inquietante situación.

Agradecido regreso, pois, este de Carlos G. Reigosa á escena literaria con A soidade do asasino, unha obra que confirma a solidez do autor na dialéctica que anoa pensamento, verba e acción.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 1-4-2018]

Advertisements

Letras para lembrar

Nordesía (Balance do ano, 31-12-2017)Hoxe remata o ano. Acae facer balance do que este, literariamente falando, deu de si.

A prosa galega do 2017 foi celmosa e deixou títulos merecentes de salientarse. Velaí están as intrigas que tecen Miguel Anxo Fernández en Blues para Moraima, Lionel Rexes en A raíña das velutinas ou Antonio Manuel Fraga en A virxe das areas; as narrativas evocadoras de Marcos Calvos en O xardineiro dos ingleses ou Antón Riveiro Coello en A sombra dos bonsais; a escrita subversiva e reveladora de Teresa Moure en Um elefante no armário; a novela histórica de Santiago Lopo en A arte de trobar ou os refrescantes relatos de Ana Cabaleiro en Sapos e sereas.

O fardelo da poesía rebordou con versos afortunados, como os poemas elucidadores de O filósofo coxo de Eduard Velasco; os textos de palpitante memoria de Xulio L. Valcárcel en O outono nos espellos; as composicións sempre comprometidas de Daniel Salgado en O gran rexeitamento/ Flores para Albert Ayler; a melancolía destilada por Miriam Ferradáns en Nomes de fume; a realidade problemática e mutable de A cadencia da fractura de Isaac Xubín; as dolorosas despedidas de Luís Valle en Para que eu beba; as viaxes no Tempo e nos mundos de Tamara Andrés e o seu Corpo de Antiochia; en fin, os Lumes todos de Ismael Ramos ou o planisferio da pel que Lorena Conde trazou en Entullo.

O pensamento de noso tamén deixou duradoiro ronsel en biografías de grandes persoeiros da literatura galega como Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade (1837-1863) de María Xesús Lama ou Manuel Antonio. Unha vida en rebeldía de Xosé Luís Axeitos; en ensaios sobre ritos e balizas antropolóxicas como Humildar de Suso de Toro; recuperacións da memoria represaliada como Non des a esquecemento de Luís Bará ou profundares sobre o ser presente e histórico galego como Identidade e afectos patrios de Ramón Villares.

gomboTamén a nosa literatura infantoxuvenil brillou con forza, como demostran as imaxinativas andainas de Bruxa e familia de Paula Carballeira; o relato iniciático en fermosos álbums da serie Gombó e o medo á escuridade e mais Gombó e a viaxe á lagoa ideados por Ánxela Gracián e Christian Villamide; o teatro solidario de Carlos Labraña en O valo; o relato reivindicativo e xenericamente sensible de Eva Mejuto en 22 segundos ou a heroica aventura transoceánica narrada por María Solar en Os nenos da varíola.

Aínda habería que sumar ao anterior algunha peza teatral de incuestionable interese. Poño por caso: a magnífica Suite Artabria de Manuel Lourenzo, un profundar na épica anónima da veciñanza coruñesa que transparenta en diálogos fondos e lostregantes como só o autor do Valadouro é quen de escribir.

Hai variedade tanta coma calidade moita. E sempre ha de vir ben comezar o ano con boas lecturas.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 31-12-2017]

A vida que supura

Levo dito por activa e por pasiva que a situación do teatro galego é heroica: apoios limitados, moi mellorable presenza pública, importantes dificultades para a representación e edición. Así as cousas, os poucos textos que van vendo luz cada ano deben recibirse como auga de oasis. Son unha sorte de feliz miraxe no medio dun deserto de incomprensión masiva que non acaba de apreciar como cumpriría o talento e o esforzo que regala, día a día, a xente da nosa dramaturxia.

Unha desas plataformas admirables que moito ben fai no afán de visibilizar esta escrita é a Revista Galega de Teatro. Nun dos seus últimos números ―o 88, correspondente ao outono pasado― publicouse As cancións que lles cantaban aos cativos, peza asinada por quen é hoxe unha das voces máis autorizadas do noso teatro, o coruñés Raúl Dans.

As cancións que lles cantaban aos cativos edítase agora en galego, pois foi no noso idioma no que foi escrita orixinariamente, pero a obra deuse a coñecer de primeiras en castelán ao ser merecedora do XXIV Premio SGAE de Teatro Enrique Jardiel Poncela, un dos galardóns máis destacados da escena peninsular.

Nesta peza breve de fluír continuo (non hai división en actos nin escénica, as didascalias son mínimas e o diálogo decorre como unha treboada imparable) comparecen os sinais definitorios da dramática dansiana: intensión extrema, traxedia a pairar no ar, fatum lacerante, adelgazamento máximo dos actantes, unidireccionalidade reconcentrada da acción e conclusión epifánica.

Desta volta, todo ese mundo de sombras e segredos que caracteriza o drama dos personaxes de Dans configúrase nun escenario no que entran en xogo os avoltos mundos do final do franquismo e a Transición, o activismo de ETA e as consecuencias que a súa loita provocou. Deste xeito, a desaparición dalgún dos proxenitores dos protagonistas así como a implicación nesas mortes dos devanceiros doutros personaxes vinculados ao grupo armado van creando un mesto tecido de silencios e medias palabras que as novas xeracións terán que desvelar. Nese profundar na procura das verdades últimas afloran á superficie unha manchea de sentimentos aletargados e tamén non poucas reaccións inesperadas que variarán o presente e o futuro dos protagonistas.

Á vista do anterior, comprenderase doadamente ata que punto a obra é un fervedoiro de pulsións que, malia a temperanza que tentan amosar os personaxes, acaba por desatar unha traxedia anunciada. A creba da familia e o vórtice da busca da verdade poñen en escena o rancor, a incomprensión, a falsidade, o escepticismo e a indiferenza, contrapesados polo peso da complicidade, a aceptación, o compromiso, a esperanza e o amor, que, malia a todo, non son quen de evitar o inevitable.

A sutileza nas indicacións escénicas, o vivísimo dos diálogos, a acción vibrante que nunca decae así como as fortes implicacións vivenciais e filosóficas que propón As cancións que lles cantaban aos cativos fan deste texto unha peza de alto valor literario e dramático, opinión que tamén defende Xerardo Couto no seu breve pero substancioso limiar, significativamente titulado “Sen perdón”, pois así é tamén o imaxinario que traza Dans, un territorio de violencia intestina que dinamita calquera inocencia, onde os personaxes batallan infrutuosamente contra o seu peor inimigo: eles mesmos.

Porque o mundo vai alén da inxenuidade á que alude o título desta obra, porque somos seres abondo complexos, con relacións abondo entrambilicadas e decisións abondo incomprensibles, achegarse a este As cancións que lles cantaban aos cativos resulta un difícil pero revelador exercicio de indagación no real social e persoal, unha aprendizaxe dura, que manca tanto como galvaniza, que proe porque nos fai máis fortes e conscientes. A vida que supura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-2-2017]

O teatro de Santiago Cortegoso

Santiago Cortegoso é un dos dramaturgos máis interesantes da última década. Os premios que teñen distinguido xa a súa obra, o número de montaxes que dirixiu e os títulos publicados confírmano como un home de teatro que ten gañado un lugar de seu nos eidos da escena galega, pois tamén é o corresponsable dunha compañía e, como actor, habitual en series galegas ben coñecidas.

Xunto á actriz Marián Barallobre creou Ibuprofeno Teatro, coa que representou diversas pezas dende o 2010 ata hoxe. Tres delas aparecen agora reunidas nun volume que publica Morgante Edicións: A filla de Woody Allen. Pequenos actos pseudorrevolucionarios. O furancho.

Representadas en múltiples ocasións, todas tres coinciden, porén, na plasticidade literaria dos seus diálogos, simbolismos e atmosferas e, aínda que están depuradas de didascalias e outros elementos adoitos, non por iso deixan de transmitir unha inconfundible sensación de lograda creación verbal inserida nun artefacto escénico que participa doutras artes.

Ben diversas nas situacións que presentan e nos marcos que recrean, as tres pezas converxen tamén no seu humor e alento reivindicativo. Un humor que beirea, en non poucas ocasións, o sarcasmo, rebereteado sempre de ironía ácida e mesmo de hilaridade absurda, instrumentos todos que serven ao autor para facer tolerable a reflexión verbo das incongruencias, inxustizas e insolidariedades que pexan a nosa sociedade. Neste sentido, a dramaturxia de Cortegoso pode moi ben alcumarse de teatro social, pois pretende evidenciar sobre as táboas as miserias e abusos do capitalismo deshumanizado, as lacras do neoescravismo clasista e o imperio devastador do deus monetario.

As vías para lanzar estas mensaxes varían en cada caso. Así, en A filla de Woody Allen dáse un evidente xogo metaficcional que serve para facer comparecer moitas das obsesións do propio cineasta estadounidense nas que pode verse reflectida gran parte da sociedade actual, como os problemas de identidade, a procura da felicidade, o complexo do amor e as relacións de parella, a dificultade para afrontar o paso do tempo e a fronteira da morte ou o papel das relixións.

A segunda das pezas, Pequenos actos pseudorrevolucionarios que non serven para cambiar o mundo pero fan que quedemos máis tranquilos pon ao descuberto a inconsistencia de certas actitudes iconoclastas e antisistema cando estas non teñen presente a realidade que pretenden mudar ou fronte á que queren reaccionar vindicativamente. Tal como o propio título anuncia, hai de fondo unha consciencia de que a ira acumulada por mor de tanta inxustiza social como vemos todos os días nos medios de comunicación impélenos a rebelarnos, sequera simbolicamente, pois é o único xeito de amosar o descontento, por máis que sexamos conscientes de que certos xestos han servir para mudar ben pouco.

Finalmente, O furancho é unha diatriba contra o snobismo dos que pretenden reinventarse compulsivamente, customizando tradicións e trendizando glamurosamente todo. O resultado é un escenario kitsch (o furancho) e un xeito de se comportar hibridado e insufrible: o enxebre-sofisticado. Secasí, as dúas furancheiras disparatadas e o seu local umbilicus son a escusa para poñer o dedo na chaga sobre o mundo da cultura en Galicia e, particularmente, a situación do seu teatro.

A modernidade do teatro de Cortegoso ―esas arquitecturas sketchizadas que ensamblan como mecanos e van retroalimentándose― e a potencia dos diálogos cosidos aos silencios e acenos que con eles se entretecen fan deste A filla de Woody Allen. Pequenos actos pseudorrevolucionarios. O furancho un convite gorentoso. Sería unha ledicia que aqueles que aínda non acudiron ao teatro para ver as obras (pois seguen representándose, como pode comprobarse no blog da compañía: http://ibuprofenoteatro.blogspot.com.es/), ou xa o fixeron pero queren revivilas por vía escrita, se acheguen a este volume. Terán asegurada unha experiencia máis que grata.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 4-9-2016]

Quásar literario

xavier_lama (III)Unha das cousas que máis asombra de Xavier Lama é a súa portentosa capacidade para ir dun a outro xénero literario. O mesmo fatiga o relato fantástico que a poesía intimista, igual o teatro xacobeo que ao artigo de opinión.

Por iso, cando caeu nas miñas mans Ela, piedade dos suicidas souben dende o primeiro momento que o feito de que lle fose concedido o XI Premio Barriga Verde de Textos para Teatro de Monicreques (Modalidade Adultos) había ser apenas outra suxestión, unha roupaxe formulística que talvez non se axustase á auténtica esencia textual que aniñaba no espírito do de Guntín.

E a intuición non me fallou. Ela, piedade dos suicidas non é, malia o aparencial, unha peza dramática. É, si, un longo poema enmarcado parateatralmente onde alternan os versos pautados entre barras con aqueloutros que flúen como é adoito. Mesmo por veces é o poema en prosa o que goberna o temón desta historia, que resulta, así, unha orixinal hibridación transxenérica.

Coido que a materia que Lama tiña de labrar nesta obra esixía esa versatilidade, pois non era reto menor atopar un xeito de recodificar, en pleno século XXI, unha historia da mitoloxía clásica sobexo coñecida.

Xa que logo, Ela, piedade dos suicidas pode lerse, se se quer, como un texto representable por monicreques ou por actores, mais o que nel hai de escénico —que é moito—, e mesmo de musical ou achegado á danza, está sempre ao servizo, ancilar, do evidente pulo lírico do conxunto.

O laio desesperado de Orfeo pola perda de Eurídice, o seu prego por recuperala, o descenso ‘ad inferos’ para rescatala e o regreso e nova perda desta é a ben sabida peripecia que serve a Lama para revisitar un mito no que se proxectan varios universais temáticos: os límites da Vida coa Morte, Eros vencedor de Tánatos, os roles xenéricos e, xaora, a dimensión demiúrxica da palabra.

Ela, piedade dos suicidasO que converte este texto de Lama nunha escrita imantadora é a perfección no deseño duns personaxes agónicos, volcánicos, movidos por resortes tan primitivos como imparables. Todo nestes seres é intensidade, desmesura tráxica e arrebatadora que, de tan hiperbólica, se nos fai recoñecible e empática nas nosas tan humanas miserias, nos nosos tan previsibles erros de irracionais animais racionais que temen a Morte e desexan entregarse a un Amor alén de calquera Averno.

A forza case táctil das súas imaxes fai desta obra unha brasa ardente que fascina na fulguración ao tempo que queima na interpretación múltiple, densificada. Caronte, Perséfone, as Furias e Ménades e, por suposto, Orfeo e Eurídice son forzas da Natureza e como tal hai que sentilas, pois nelas descansa o que somos, o que anhelamos e amamos, o que soñamos.

Ela, piedade dos suicidas é un quásar literario, unha estrela da noite das idades que deita a súa luz a través dos séculos, dende a Grecia e a Roma clásicas ata a Galicia de Xavier Lama, un cosmos verbal que endexamais se extinguirá.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 17-1-2016]