Na mellor tradición

Nordesía (Manuel Núñez Singala, 1-3-2020)A literatura galega tivo, de sempre, humoristas de grande altura. Esa tradición, que arrinca coa propia historia do país, pois non cómpre máis que lembrar as moi célebres cantigas de escarnio e maldicir medievais, continúa ben viva nos nosos días. Entre os autores actuais nos que tan celmosa vea creativa deitou a mellor semente atópase Manuel Núñez Singala, creador de ampla andaina que nas últimas tres décadas ten asinado títulos de mérito tanto no eido narrativo (Mar de fondo, 1997; Menú de enganos, 2010; Instrucións para tomar café, 2014; Camiños na auga, 2016; Noite de temporal, 2017) coma no ensaístico (En galego por que non?, 2009; Sacar a lingua é de mala educación, 2017) e tamén si no teatral (O achado do castro, 1991; Comedia bífida, 2007; Planificación estratéxica, 2009).

Precisamente a este último xénero, e máis en concreto ao subxénero da comedia, pertence a súa máis recente obra: Atranco no banco, un divertidísimo enredo que publica a Editorial Galaxia na súa colección Costa Oeste.

Atranco no banco é unha peza moi alixeirada na arquitectura: apenas catro personaxes, sempre na mesma localización e, amais, nunha escena única. Por tanto, a complexidade non procede tanto da estrutura formal coma do tecido significante, das redes de pensamento crítico ás que se abre dende o evidente ludismo.

En esencia, os catro protagonistas da peza son dúas parellas de estafadores que pretenden atracar un banco e, no intento, rematan por lealo todo e poñerse a mercé da policía. Xa que logo, a hilaridade prodúcese pola activación dos arquetipos, pois ambas as parellas acoden ao dueto clásico do parvo e o espelido (abondo coñecida dende o teatro latino de Plauto ata a astracanada moderna, pasando pola Commedia dell’Arte), inclusive a súa sorpresa final, que didactiza para nos ensinar que as aparencias enganan e que os parvos, por veces, non son tan parvos e os listos, en moitas ocasións, tampouco resultan tan lúcidos.

Nestas coordenadas é onde se desenvolve a acción, inzada de equívocos e xogos lingüísticos, marca da casa, pois non en van Núñez Singala é un dos nosos máis reputados lingüistas. Avanza así a trama xogando ás confusións, enguedellando situacións propias do camarote dos irmáns Marx ou do Valle-Inclán máis retranqueiro, sempre a medio camiño entre a inxenuidade rotunda e a picaresca ousada.

Este delicioso disparate ten a virtude dos seus vividísimos diálogos, que non só caracterizan con eficiencia os personaxes, senón que ao tempo engaden plasticidade e forza escénica a todo o enredo, abismando o lector á imparable gargallada.

Como nun sutil segundo plano, mais non por iso con menor interese, deslízase pola obra a crítica ao sistema capitalista, tamén aos que pretenden o éxito con atallos, convidándonos á reflexión sobre a sociedade selvática e insolidaria que fomos construíndo, aquí esperpentizada nunha Calella dos Espellos de selo propio que achega á obra á farsa.

Ocorrente, áxil e amena coma poucas, Atranco no banco é a constatación de que a comedia galega goza de saúde. Oxalá algún dos nosos grupos teatrais poña o ollo nela e a vexamos pronto nos escenarios. O riso e o mellor humor están asegurados e iso, nos tempos que corren, non é pouco.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 1-3-2020]

O ouvear do lobo

Nordesía (Xavier Lama, 10-11-2019)Un dos trazos definitorios de Xavier Lama como escritor é a súa extraordinaria versatilidade. Poeta, narrador e ensaísta, ten recibido numerosas distincións polo seu labor creativo, entre as que destacan o Premio Álvaro Cunqueiro de Narrativa por Os moradores da nada (1995), o Premio Esquío de Poesía por Melancolía líquida da idade das vacas (2008) e o Premio Miguel González Garcés de Poesía por Cabalos do Alén na cidade das fábulas (2009).

A todos estes méritos súmase a súa longa andaina como autor teatral, que lle ten reportado recoñecementos como o Premio Camiño de Santiago por O peregrino errante que cansou ó demo (1995), o Premio Rafael Dieste por O serodio remordemento do amor (1996), o Premio Barriga Verde por Ela, piedade dos suicidas (2015) e, no eido específico do infantoxuvenil, o Premio Manuel María por Os reloxos preguiceiros de Néboa (2011).

Esta produción teatral, na que conta tanto con obras longas coma con pezas breves, algunhas delas representadas en festivais internacionais e mesmo galardoadas nos María Casares, supera xa a decena de títulos coa publicación do seu máis recente título: Na miña alma ouvea un lobo, gañador do I Premio Laudamuco de Textos Teatrais e editado este mesmo outono por Positivas.

Fiel aos principios da súa escrita, nesta nova obra Lama continúa profundando nas cuestións axiais da condición humana: a procura da identidade, a complexidade das relacións interpersoais ou delicado equilibrio individuo/sociedade. E todo mesturando as fías do real e a ficción pura para crear un artefacto dramático que sorprende pola súa autenticidade e capacidade reflexiva.

En esencia Na miña alma ouvea un lobo preséntanos a historia dun policía que actúa como axente secreto no tempo da Guerra Fría ao servizo da coroa británica en Berlín. A súa misión alí será de espionaxe para conseguir información coa que desartellar grupos ecoloxistas centrados na loita antinuclear e antisistema. Mais o que podería parecer unha simple mostra de intervencionismo policial adquire tinturas dramáticas cando este axente, casado no Reino Unido, se ve obrigado a manter unha relación duradeira cunha desas activistas e crear unha dobre vida que mesmo rematará por facer que teña un fillo con esta activista á que espía.

Velaí o no gordiano do drama: a vivencia (in)auténtica do amor, o desdobramento da personalidade e o choque de realidades que todo isto produce, pois, tal como na obra van desvelando os propios personaxes, as fronteiras entre a entrega profesional ao labor patriótico da espionaxe e vínculo sentimental que produce acaban por desdebuxarse, abismando os protagonistas a un cantil vivencial: no caso del, o baleiro interior que produce ser dous ao mesmo tempo e non saber, con certeza, cal é o propio e xenuíno eu; no caso dela, a traxedia de ter vivido un amor falso e ver como froito del naceu un fillo que ten un pai que é un impostor, o que a leva a confesar a anguria que se expresa no título da obra: é unha muller que sente devastada a súa ánima, como clama o lobo ouveante e dorido no que ela mesma se converteu.

Escrita con indubidable eficacia dramática e potencialidade escénica, Na miña alma ouvea un lobo está estruturada en vinte tres cadros breves nos que alterna o diálogo e o monólogo, sempre precedidos dunha sucinta didascalia. A plasticidade dos parlamentos así como a intelixente dosificación da información que vai revelándosenos conseguen crear unha atmosfera de alta tensión dramática, que envolve o lector na mesma perplexidade que os protagonistas están a vivir.

Moitos parabéns merecen tanto Xavier Lama por esta sobresaliente peza coma o Concello de Brión e Edicións Positivas por axudar a soster o Premio Laudamuco co que foi distinguida. O noso teatro débelles moito. Ben está que comecemos a corresponder con gratitude e nos animemos á lectura dunha obra de tanto mérito.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 10-11-2019]

Teatro actual

dramaturxiagalegaactualO teatro galego vive entre continuos claroscuros: dunha banda, a súa limitada presenza pública; doutra parte, a innegable excelencia que os profesionais deste eido teñen demostrado máis que sobradamente ao longo destes últimos anos.

Volvo confirmar esta contraste de realidades coa lectura de Dramaturxia Galega Actual, o volume que publica Edicións Á Feira onde se reúnen catro textos debidos a Inherente Teatro, Miguel Sande, Ernesto Is e Esther F. Carrodeguas.

Todos catro demostran a capacidade de innovación e orixinalidade que atravesa o noso teatro, anovador nos temas e nas formas, nas mensaxes e na estética, creacións do XXI na onda da escrita máis vangardista.

A primeira das pezas do libro titúlase “Dramaturxia das Mulleres”, de Inherente Teatro, unha secuencia de cadros escénicos que teñen un moito de coreográfico e de xogo con outros xéneros como o poético, o ensaístico ou o narrativo. Estas páxinas, que aniñan no paródico e na crítica social punxente, recalan en non poucas ocasións na ironía máis feroz e a sátira, que traen a primeiro plano problemáticas abondo candentes.

Xunto á anterior, esta publicación recolle tamén “Tras Tannhäusser” e “Loló e Mamá”, a primeira debida a Ernesto Is e a última a Esther F. Carrodeguas, ambas voces na liña máis renovadora do noso teatro. No caso de Is, a súa creatura cobra forma no performático, un catálogo de voces e fórmulas nun espazo creativo que hibrida coa danza, o obxectual e o cinematográfico. A proposta de Carrodeguas concrétase nun diálogo nai-filla que é unha revisión do decalage xeracional e as dificultades da convivencia, mesmo, ou sobre todo, entre familiares.

Completando o conxunto comparece “A enterradora (blogue)”, o texto do escritor e xornalista Miguel Sande que foi distinguido no I Certame de Nova Dramaturxia Actual convocado pola Compañía Teatral Feira do Leste co patrocinio da Deputación de Pontevedra.

“A enterradora (blogue)” é, ao meu ver, unha arriscada e atractiva proposta de Sande, que incorpora códigos fílmicos, internetianos e sonoros para redondear unha peza ben orixinal, tanto pola súa mensaxe coma polo escenario e canles comunicativas: unha moza é contratada como enterradora e decide trasladar a súa vivencia profesional relatándoa en streaming a través dunha webcam dun vlog ou videoblog. Este feito acaba comportándolle importantes problemas coas autoridades, o que, lonxe de disuadila do seu proceder, acaba por convencela da necesidade de comunicar o seu sentir aos moitos seguidores destas emisións.

As gravacións da protagonista teñen lugar na noite do cemiterio e, a través delas, imos descubrindo a súa paixón por un Tánatos cosido a Eros, onde a vida, a pulsión sexual e o enlevo extático e paroxístico son posibles baixo modulacións paranecrofílicas.

A reflexión sobre o sentido do existir e unha outra conceptualización da morte presiden esta peza de Sande, que incide nun tema tan galego como o da particular relación idiosincrática que mantemos cos nosos mortos, mais traéndoo á actualidade da man das novas tecnoloxías e as modernas canles de comunicación masivas.

O libro, moi ben editado e coidado no xogo de fotografías que acompañan os textos, engade aínda un breve limiar de Javier Lojo, coordinador da edición, quen explica o sentido e vontade que animou a nacenza do proxecto, subliñando a súa actualidade e orixinalidade, así como a centralidade nel das personaxes femininas.

Para aplaudir, de pé, esta Dramaturxia Galega Actual, unha obra de mérito que oxalá teña continuidade en novas entregas que axuden a visibilizar o noso teatro, sempre tan necesitado de publicacións que o acheguen ao público.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 17-3-2019]

Caudas literarias

Nordesía (Balance 2018, 6-1-2019)Hoxe é día de Reis. Deixamos atrás, por tanto, o ano vello, o que tamén significa que fica no ar unha cauda máis de lecturas. Se cadra é bo momento para facer balance do que ese ano que marchou nos trouxo, literariamente falando.

O tempo que escapuliu foi abondoso en apostas narrativas de interese. Publicaron textos novos escritores xa consagrados: Manuel Rivas deu á luz os relatos “estremeiros” de Vivir sen permiso e outras historias de Oeste (Xerais); Suso de Toro apostou por unha novela que cuestiona o papel da realidade e o destino en Fóra de si (Xerais); Xavier Alcalá narrou as peripecias dun emigrante galego antiheroico por terras da Patagonia en The Making of (Galaxia) e Antón Reixa relatou a súa intensa vivencia logo dun tráxico accidente de coche en Michigan, acaso Michigan (Xerais).

Xunto a eles regresaron voces tamén ben consolidadas: Cid Cabido cun relato altamente irónico da vida “pseudo-caralla-intelecto-bohemio-contrariosa” duns mozos vigueses dos oitenta en Tres pintores (Xerais) ou a recuperación do texto póstumo de Anxo A. Rei Ballesteros Dezanove badaladas (Galaxia), espello da vida baleira, sórdida e desesperanzada da mocidade compostelá de finais dos sesenta.

Complementando a ampla oferta narrativa alternaron os textos hibridados de prosa e verso de Susana Sanches Arins en Tu contas e eu conto (Através) coa narrativa blablacar e cuestionadora do sentido da Arte e da verdadeira identidade que traza Ana Cabaleiro en As ramonas (Galaxia); a prosa lírica de memoria nostálxica e sentimentos mancados perfilada por Antonio Piñeiro en A través do fume (Galaxia) coa escrita filosófico-mítica do Orfeo canta (Axóuxere) de Roberto Abuín; a aventura trepidante de O exército de fume (Xerais) de Manuel Gago coa narración de reivindicación feminista das Senlleiras (Galaxia) de Antía Yáñez; a novela fragmentada de vidas cruzadas de Non o saben as estrelas (Xerais) que asina Diego Alfonsín e os sorprendentes relatos de Rosalía Fernández Rial en Bonus track (Galaxia); en fin, a solidariedade familiar e a heroicidade da matriarca rural galega de A madriña (Fervenza) de Maica Caramés Gorgal e a epopea mariña de Xurxo Souto en A gran travesía de Chiruca Macallás (Xerais).

Non menos vital se amosou a poesía, que deixou obras de mérito como a primeira mostra de comic poetry galega concibida por Yolanda Castaño na antoloxía dos versos que titulou O puño e a letra (Xerais); a escrita en clave de bit poético de Celia Parra e as súas Pantallas (Galaxia); a lírica neosurreal de alta tensión vital recreada por Xosé María Vila Ribadomar en O corpo en extinción (Toxosoutos); a poética do baleiro, a casa (des)herdada e a identidade de Pilar Pallarés en Tempo fósil (Chan da Pólvora); a dicción do corpo, a intelección dos corpos e a proxección corporal fundante de Antón Lopo en Corpo (Xerais); ou a harmonía do verso e os poemas musicais de Claudio Rodríguez Fer en A muller sinfonía (Ouvirmos).

Para o lectorado de preferencia ensaística, cómpre recomendar as autobiografías narradas de María Xosé Queizán en Vivir a galope (Xerais) e Xosé Neira Vilas con De Gres a Cádiz (Galaxia), así como o libro de entrevistas de Perfecto Conde Conversas con Paco del Riego (Xerais), a proveitosa biografía Manuel Antonio. Vida e misterio dun poeta galego (Galaxia) elaborada por Xosé Ricardo Losada ou o ensaio oteriano Fuga e retorno de Adrián Solovio (Galaxia) de Ramón Villares.

Capítulo á parte merecen os libros arredor da figura homenaxeada o pasado maio co Día das Letras Galegas, moitos e moi variados. Na miña escolla, os mellores dende o ámbito dos estudos especializados son os volumes colectivos coordinados pola profesora Blanca Roig Rechou: María Victoria Moreno. Palabra fértil no Tempo (Centro Ramón Piñeiro) e Nun lugar de Galicia (USC); dende o ámbito da divulgación informada é aconsellable a consulta das monografías María Victoria Moreno. A muller que durmía pouco e soñaba moito (Xerais), de Fina Casalderrey e Marilar Aleixandre, María Victoria Moreno. Sementadora de futuro (Xerais), de Isabel Soto e Xavier Senín, e mais A voz insurrecta. María Victoria Moreno, entre a vida e a literatura (Galaxia), de Montse Pena Presas; finalmente, no eido da biografía novelada recomendo Doce cartas a María Victoria Moreno (Hércules), de Ánxela Gracián.

Na dramaturxia, cómpre traer aquí tres títulos: a memoria reivindicativa dos Arquivos de realidade (Erregueté), de Francisco Oti e Julio Fer; o humor crítico do Eroski Paraíso (Kalandraka), de Chévere; e mais o teatro último e renovador dos creadores agrupados en Dramaturxia galega actual (Á Feira), a saber: Inherente Teatro, Miguel Sande, Ernesto Is e Esther F. Carradeguas.

Por remate, un último apuntamento de moi estimable escrita infantoxuvenil: a viaxe iniciática de O ouro das lúas (Galaxia), de Beatriz García Turnes; o poder evocador de As voces da auga (Baía), de Ánxela Gracián; os poemas grafiteados de Fran Alonso en Street Poems (Xerais) e a ilusionante e reveladora aventura de O dragón Antón e o sapo Rosendo (Fervenza), de Rosalía Morlán.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 6-1-2019]

 

Cegados pola néboa

Nordesía (Francisco Oti, 18-11-2018)A memoria indeleble. A iniquidade sen fin. A forza do sangue. A loucura autoimposta. Os documentos do fume. Os fotogramas velados.

Eis as trabes que sosteñen o edificio alzado por Francisco Oti e Julio Fer en Arquivos de realidade, peza teatral editada pola Erregueté, a Revista Galega do Teatro á que tanto debemos.

Dous tempos: o da guerra fratricida do 36 e o da complexa actualidade. E unha liña de forza: a da memoria que recupera un pasado de crueldades e abusos, de orfandades e reclusións, de loucura e fuxidos.

Arquivos de realidade figura dividida en vinte e dúas escenas interrelacionadas pero descontinuas temporalmente, con saltos adiante e atrás constantes. En esencia, o argumento preséntanos o relato dunha incursión dun grupo nazi nunha aldea galega durante a Guerra Civil na que son asasinados vinte e catro parroquianos partidarios do alcalde comunista da vila, asolagada por un encoro, como asolagada foi, durante moito tempo, a barbarie que alí tivo lugar. No presente, unha descendente dos axustizados loita na cámara parlamentaria para que se restitúa a dignidade da súa memoria, para que a memoria histórica se efective e fiquen ao descuberto as felonías dos homicidas.

Entre un e outro extremo comparece a vida dos sanatorios mentais que representan os internos e coidadores de Conxo, o exilio derrotado dos maquis e, sobre todo, a ficción do docudrama dentro do drama, creando un bucle metateatral de alta densidade expresiva.

Moito hai nestes Arquivos de realidade de cuestionamento do real, do papel da memoria, tamén da necesidade de atopar a identidade propia, pois esa é a procura devecida que o fillo dun deses represaliados inicia. E, por suposto, tamén a indagatoria sobre a manipulación da Historia, verbo das ocultacións intereseiras para crear un discurso falseado que se oficializa e tenta pasar por verdade indiscutible.

O social e o persoal, o colectivo e o familiar van aquí de par, camiñando polas arestas dun relato de gume cortante, incómodo pola revelación que produce, mais necesario polo recordo que rescata, todo un manifesto contra a crueldade do homo homini lupus.

As cordaxes coas que se amarran estes Arquivos de realidade trenzan os monólogos coas apelacións ao auditorio e as conversas, atando as descricións poéticas coa crónica, o secuenciado paracinematográfico coa enunciación de sentenzas case de coro grego, todo fusionado nun cadro dos feitos no que sangra a denuncia, a dorida lembranza do que quixo sepultarse baixo as augas do encoro do engano inutilmente, pois a inmensa forza da verdade acaba por desopacar os vidros embazados da ignonimia.

Loucura da lucidez. Como unha sorte de oráculo dos tempos da miseria e a orfandade, Irene Castro, unha das protagonistas desta historia que termina sendo recluída no psiquiátrico, deixa fluír un pensamento mancado que é, a un tempo, unha revelación e unha condena: “Chegou a hora de abrir as foxas nas que se gardan as feridas internas… Chegou a hora de coñecer o que realmente pasou nalgunhas pasaxes cegadas pola néboa”. Nada pode enterrar indefinidamente o pasado, porque as mentiras, tarde ou cedo, deixarán caer a súa máscara, espellando a verdade que tan ruinmente quixeron disimular.

Teatro de gran calidade o que Francisco Oti e Julio Fer nos ofrecen nestes Arquivos de realidade, que se acompañan dun escolleito prólogo de Roberto Pascual, man idónea para lle pór a guinda a unha publicación modesta no material, pero pródiga coma poucas na súa cerna.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-11-2018]