Un outro ollar

O silencio fala cunha intensidade clarividente. Para quen sabe ollar, unha imaxe suspendida no tempo comunica infinitamente máis que o frémito inconexo de moitos discursos fútiles que nos rodean.

Esa esencia icónica alimenta Nenas medrando, o libro de poesía visotextual que asina Silvia García para Chan da Pólvora, un mapa de miradas das que abrollan os versos como negativo verbal dos instantes fotográficos capturados.

Nenas medrando recolle un feixe de dúas ducias de instantáneas de época nas que figuran retratadas diferentes nenas. As imaxes, que a autora foi adquirindo aquí e acolá en mercadiños ou a través de internet nun curioso afán coleccionista, van acompañadas de cadanseu poema a modo de écfrase; isto é: unha proxección verbal da representación visual de partida.

O diálogo intermedial entre verso e fotografía achéganos aquí a infantes que posaron para a fotografía codificando mudamente todo un mundo interior que cómpre adiviñar nas olladas, na proxemia, na quinésica, mesmo nos contextos da sonoridade suxerida ou da paisaxe habitada. Todas esas linguaxes non verbais, mais en boa medida corporais, permiten intuír posibles pensamentos, futuribles das protagonistas, ata incomodidades da propia crianza ou maduración.

A autora, nun revelador ultílogo, informa de que a idea deste proxecto xurdiu da contemplación das fotos que Lewis Carroll tomou de Alice Lidell, a nena na que se inspirou para a súas arquifamosas Alicia no país das marabillas e Alicia do outro lado do espello. Nesas imaxes Alice aparecía case sempre anoxada, como se a situación lle desagradase enormemente e se vise obrigada a posar. Pois ben, esa idea da infancia forzada serviu de fío a García na procura doutras instantáneas de nenas nas que tentou descubrir “a incomodidade de medrar, un tempo prolongado no que cada quen sente que abanea, unha incomodidade da que se pode falar e crea eco”.

Revelar o que cala unha nena, enxergar a rebeldía latente que se agocha tras dunha situación desacougante, é o punto de fuga no que semellan converxer esta vintena longa de visopoemas. Neles os retratos ‘falan’ para nos contar desas pequenas con “toda a incomodidade/ xunta/ e/ na punta dos pés/ as uñas medrando”; ou desas rapaciñas cun desexo que se cifra en “fuxir dun cuarto pequeno/ ser ousada/ esperar a vida/ como as cereixas”. Noutras ocasións é a dúbida do futuro do porvir incerto a que inqueda ás escolantes: “igual no futuro/ non hai pupitre nin sorriso/ que espere”. Pero a rebeldía pula decote na loita por un mañá venturoso: “todas as liñas do chan están para que as salte/ con coidado/ o meu avó leva as contas/ e anímame na traxectoria”. Velaí o vagalume da esperanza, a ilusión que palpita nas pupilas das cativas onde a vida “parece un tempo simple/ espreitando/ que todo acabe de mudar/ e que o mundo/ deixe de desbocarse”.

Suxestiva proposta a que nos regala Silvia García con estas súas Nenas medrando, extensión do valioso traballo que esta canguesa leva anos desenvolvendo no eido das artes plásticas, tanto no seu quefacer no CGAC como, actualmente, sendo docente da Facultade de Belas Artes de Pontevedra, mais tamén nas landas da poesía, nas que se dera a coñecer hai tempo como autora distinguida nos certames literarios organizados pola Universidade de Vigo.

O corpo como territorio radical, a complexidade dos procesos de maduración e as lembranzas das primeiras andainas vitais conforman os vértices nos que asenta a poética indagadora desta obra de Silvia García, que nos desafía a un outro ollar, a descubrir o envés da realidade nas epifanías fotográficas destas Nenas medrando.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 11-10-2020]

O inaudito

albumdacuartadimensionLeo o Álbum da cuarta dimensión de Carlos Lema a brazo partido, loitando coa poética conceptual, ontolóxica, densificada, implicatoria e estratificada á que convida.

Aquí o verso non dá descanso, reprégase sobre si mesmo para profundar nunha filosofía do dicir que tenta explicar o ser dende o realismo especulativo, rabuñando na falsa superficie do aparencial ata deixar ao ar as vísceras do pensamento radical. Cómpre superar a definición do existente dende unha esencia limitada, filla cativa da tridimensionalidade, volátil refén das coordenadas. É na cuarta dimensión, no reino do espazo-tempo, onde a variable do humano adquire sentido pleno. Somos fillos dunha xeometría curva, un espazo de gravidade no que a materia de palabra e soño que nos configura se deforma e redefine nunha trenza de luz que vai sempre alén.

Nas páxinas deste Álbum da cuarta dimensión hai unha batería de poemas iniciais que son un canto á ruína dos lugares amados da memoria, aos espazos que se habitaron e agora esboroan. Unha elexía á casa baleira, invadida polo brión, á sombra orfa dos corredores baleiros, ás lacenas defuntadas e os leitos avellentados. Aquí todo son “serraduras, retrincos desfeitos,/ pulverizadas opcións da materia”. E hai “zapatos nos azulexos/ rotos do corredor”. E tamén “círculos/ onde as cascudas/ son lampexos/ de viño e outras miserias”. En fin, “hai recunchos onde/ a parede se fai vento e límite/ das sombras, un lugar para gardar/ as vedrañas deturpacións do vivido”.

No centro do poemario a música deslízase creando volutas harmónicas. Un feixe de poemas dan a altura, intensidade, duración e timbre da sonoridade lírica. E velaí os “Instrumentos musicais” ao pé do “Tintinnabuli” de Arvo Pärt e as súas creaturas de sinos de tempo lento e meditativo. Mesmo a “Guinnevere” de David Crosby, melodía serena, amor devoto á “señora, coma ti”.

O último bloque do libro concentra os poemas nos que a reflexión sobre o paso do tempo e as súas cicatrices e o pensamento verbo do cotián da insoportable levidade do ser se fan máis presentes.

A de Lema é unha escrita outoniza, arredada de ledicias exultantes, todo o máis de puntuais concesións a unha esperanza incerta. O resto son cascallos, cinza dos días que pasan, lembranzas de gume cortante e recantos do presente nos que nada medra porque a desolación o invade todo. É “A ceifa do nada” cando un vai “Cos petos cheos de tristezas” e se sente “O cazador da dor”.

Para os degustadores da metapoesía paga a pena advertir que hai aquí moito diálogo subterráneo coa poética de Chus Pato e que o impropio desta é primo irmán do inaudito de Lema. Mais tamén son amentados dende clásicos ingleses do XVII como John Aubrey ou poetas románticos como Keats ata iconas feministas como Simone de Beauvoir. Á fin, cuns e con outras, a pregunta definitiva segue a ser a mesma: “¿Como se aprende a mirar/ se o íntimo inunda sempre/ as acuosas cristaleiras do mundo?”.

Cumpriría dicir aínda neste Álbum da cuarta dimensión das moitas alusións culturais e panartísticas que encerra, da estilística eufónica da que se reviste e das fórmulas versais apositivas, encabalgadas, enumerativas e contrastivas que fan da escrita do de San Sadurniño un exercicio de lectura esixente ao oído e ao intelecto.

Entre “partículas subatómicas, tacto e conceptos”, a poesía de Carlos Lema enúnciase como unha “industria do inacabable”, a melancolía que nace do recoñecemento da decadencia e da caída, un “dexergar no tempo que abeira o inaudito”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 21-6-2020]

Rituais

lorenasoutoUnha das voces das últimas xeracións poéticas que leo e releo decotío é a de Lorena Souto (O Páramo, 1983). O meu interese pola súa escrita naceu con Fase da trema, o poemario co que obtivo no 2012 o Premio Pérez Parallé, e continuou logo en infinidade de publicacións colectivas, revistas de creación e foros de expresión literaria nos que participa asiduamente. Revalido agora esa fruición lectora coa aparición de Coleópteros, a plaquette que publica Chan da Pólvora na súa colección Malaca de Fóra, capitaneada por outro imprescindible das nosas letras, Antón Lopo.

Coleópteros ofrece unha versión revisada dos textos cos que no 2017 Souto se fixera acredora do Premio de Poesía Manuel Leiras Pulpeiro. Unha ducia de composicións en verso longo ou versículo que “funciona como unha caixa entomolóxica de escenas, conversas e reflexións vinculadas á vida cotiá”.

E velaí. Hai na escrita de Souto unha ollada antisentimental da infancia no rural, un volver á orixe para explicar o corpo adulto que se (auto)disecciona, que se explora organicamente para entender o tempo, os ritos, a memoria.

Os poemas de Coleópteros son, pois, “improvisadas leccións de anatomía/ na miña infancia autárquica”, rituais oracións nas que a poeta confesa que “cando estou lonxe e volvo/ volvo sempre ao final dunha tarde de verán/ cando os coleópteros despregan as ás/ e as aves planean sobre a curvatura que deixou o río”.

A palabra aquí dinamítase. Procura o seu sentido na loita, agónica, co silencio. O micropoemario comeza e remata xustamente nesa clave: no principio, “aquí non hai palabras/ hai secreción hai terra os tempos do alcouve”; no remate, “aprendo a ler o silencio, o xesto quebrado, a ausencia”. O espazo que entre este comezo e peche de círculo media é a vida, as lembranzas, un eu que muda e se fai outro: “desfágome e aprendo a falar. outra vez/ a medida que rompo descoso reformo/ aquí. porque xa son outra”.

E velaí a razón do ritual, da metamorfose, da evisceración do ser para a refundación, a compresión omnímoda das raíces, do sangue da tribo que medra cauterizando as feridas, deixando á vista as cicatrices: “o mapa que che amoso está cuberto de palabras que non se din/ por iso teimo en traducirche a importancia dos rituais/ ti, a cambio, ensínasme a paladear ás escuras o tacto do que era ferida/ só por entender”.

Entender. O escuro. A voz outra, a voz do outro. Toda unha mitoloxía propia un “rastrexar as palabras”, un ir e vir de “vida a morte o alimento dos afectos” ata alcanzar o equilibrio telúrico da estirpe: “Eu recítoche en sagas mitolóxicas/ as maciras que plantou cada xeración/ e os nomes que delimitan espazos imaxinarios/ déixate estar/ mentres se esvaece a luz”.

Cun ben orixinal deseño gráfico, estes Coleópteros de Lorena Souto escintilan como xenuína etnoentomoloxía, un tratado dos recordos e as distancias, dos tempos e os lugares, do ser e a súa deconstrución e reconstrución. Rituais.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-2-2019]