Etnohistoria de Mazaira

Un pobo que non lembra a súa historia, as súas tradicións e os seus devanceiros é un pobo que deixou de existir. Para afianzar o presente, para viabilizar un futuro é imprescindible gardar memoria do que viñemos sendo. Os científicos chaman a ese exercicio preciso de análise do pasado etnohistoria. As obras que recuperan tan precioso herdo teñen un valor inestimable e dunha delas, exemplar, quero hoxe dicir: Quintela de Mazaira. Terra e xente.

Este libro é un demorado estudo levado a cabo polo ensaísta e narrador Olegario Sotelo Blanco, natural da localidade de Quintela de Mazaira, pequena entidade de poboación situada a doce quilómetros de Castro Caldelas en Ourense, estremeira xa coas terras da provincia de Lugo e que ten como gardián no horizonte a Cabeza de Manzaneda, da que dista vinte e cinco quilómetros.

Quintela foi de sempre unha aldea arredada, malia a súa proximidade á antiga vía romana e a situarse a non moitos quilómetros de San Clodio e Montefurado. Este feito fixo que nela se conservasen costumes e usos que a definen como un ben singular reservorio de moitos dos nosos sinais de identidade do que foi a Galicia agraria secular, de aí o interese certo de recoller e estudar todos os materiais etnográficos e antropolóxicos que, ollados dende o presente, explican a andaina que fixemos como comunidade.

Sotelo Blanco dedicou a recoller toda esta información e analizala moitos anos. Agora dáa a coñecer nun volume de case medio milleiro de páxinas, publicado polo selo editor que leva o seu nome e que ve luz co patrocinio do Concello de Castro Caldelas e a Deputación de Ourense.

Nada neste libro fica fóra da minuciosa atención de Sotelo Blanco, quen dá conta dos espazos sociais e de traballo na aldea; da vivencia das estacións e os días; das partes da casa e o ambiente doméstico; dos lugares das xuntanzas; dos hábitos de vestimenta; dos oficios e labores agrícolas; das celebracións comunais, feiras e xogos infantís; do medio natural circundante e a abondosa presenza dos muíños; da vizosa tradición literaria oral vencellada a todo tipo de crenzas, lendas e supersticións e, tamén si, da importancia do fenómeno migratorio nesta localidade.

A todo este vastísimo coñecemento chega Sotelo Blanco por diferentes vías. Primeiramente, a súa propia memoria, pois incorpora algún capítulo expresamente autobiográfico no que lembra a Quintela da súa infancia e mocidade e fai balance da súa particular relación con ela como emigrante a Cataluña que foi. Mais tamén accede a todo este rico universo mercé ás entrevistas que foi facendo a algúns dos seus habitantes, quen testemuñaron moitas das informacións e ofreceron xeitosos recordos cos que axudar a trazar este mapa etnográfico do lugar. Finalmente, para algunhas cuestións contextuais e metodolóxicas tamén se serviu o autor dunha bibliografía escolleita, coloratura precisa para salpementar aquí e acolá comentarios ou explicacións.

Denantes de rematar, non quero deixar de salientar outras dúas achegas de estimanza: a xenerosa galería fotográfica coa que se dá cabo á obra e a pulcritude técnica na edición do libro. As instantáneas teñen a virtude de facernos máis próxima o mundo retratado. A coidada edición, responsabilidade de Mari Carmen Romero e Xurxo Bértola, de ofrecernos un volume que presta ter nas mans, mimado ata o último detalle nas tipografías, papel e maqueta.

Oxalá cada unha das nosas heroicas aldeas tivese un Olegario Sotelo Blanco para historiala. Quen nos dera ver publicadas moitas Quintela de Mazaira. Terra e xente. Teño a esperanza de que o exemplo dea froito e este libro, modélico de todo punto, sirva de guieiro a futuros traballos que recuperen e estuden tanta vida das comunidades de noso.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 5-11-2017]

Aprender a desaprender

Nos últimos anos Suso de Toro minorou notablemente o seu ritmo de publicación, ata o punto de que entre un e outro título seu adoitan transcorrer anos. Por iso, cando un libro do escritor santiagués aparece no mercado, os que o seguimos dende sempre sentimos como a curiosidade vence calquera letarxia e achegámonos ás librerías para facernos co volume e verificar, así, que un dos autores máis emblemáticos da literatura galega das últimas décadas segue brillando a grande altura.

Tal me aconteceu coa aparición de Humildar, o breve ensaio que recolle a colección Libro X de Xerais, apenas unha corentena de páxinas nas que De Toro recunca no xénero do pensamento, ao que tan meritorios títulos ten dado ao longo do último cuarto de século.

Humildar é unha procura. Tamén unha sorte de laica pregaria de acción de grazas, de ofrenda votiva ao milagre da vida coa que se tenta atopar nas palabras a simbólica necesaria coa que espellar un cosmos de sentido que os crentes estruturan a través de ritos, preceptos e oracións, andas das que se ven privados os non crentes.

Deste xeito, De Toro propón unha vía posible para a vivencia plena e consciente alén do fenómeno relixioso. Á falta de verbas sagras, de textos de emanación divina, cómpre mergullarse na linguaxe para fundar unha ‘maxia’ persoal e explicar o transcendente do camiñar propio.

Con estas premisas, Humildar ofrece case unha vintena de pequenos capítulos que reflexionan sobre momentos cruciais da existencia humana: o nacemento, a imposición dun nome, o pasamento, a memoria dos defuntos, o recollemento interior, a escolla dos “lugares especiais” ou “lugares aos que peregrinar”, os momentos e días especiais e, por suposto, os humildamentos na cortesía, no agradecemento, no sorriso e noutras situacións.

Lendo este Humildar un recoñece moitas das ideas que, velaíñas, foran cruzando algúns ensaios de F. M. (1991) e, sobre todo, de Parado na tormenta (1996), mesmo algunhas conexións con A carreira do salmón (2001) e con outros textos. Mais, antes nada, este Humildar é un compendio do pensar e o sentir espiritual do autor, quen se afirma nestas planas nunha mensaxe comprensiva, esperanzada e serena do existir.

De Toro defende a ledicia da nacenza como “o aceptamento de que estamos vivos e de que a vida é un lugar que acolle a quen chega”. Entende que dar un nome a un bebé supón un recoñecemento e un xeito de expresar os nosos mellores desexos para aquel que comeza a acompañarnos. Mantén que é conveniente e “ten sentido despedir a quen marcha, élle preciso e mais é bo para quen fica” e que, unha vez que ese finamento se produce, é necesario “falarlles de viva voz aos mortos. Recoñecéndoos como o que son”. Evidentemente, tamén se impón comprender que “o mellor diálogo con un mesmo non é interno, senón en voz alta”, así que vén ben “falar con nós mesmos”. Como tamén é positivo o casamento visto como un “erguer casa, facer casa”, pero, xaora, para “quen queira facer casa e compartir a vida, vivila en compaña”.

E igual que nas anteriores circunstancias, tamén noutras De Toro aposta decote pola vida integradora, solidaria, pacífica; por exemplo, coidando dos demais, buscando lugares especiais “que nos din un falar distinto, que gardan cousas únicas” e nos que é posible sentirse irmandado co que nos rodea; ou celebrando datas e momentos concretos, “días que consideramos especiais e distintos do decorrer uniforme do tempo”.

Humildar é, xa que logo, celebrar a vida mesma dende a consciencia de que “é preciso saber andar e tamén desandar. Camiñar coa perna dereita e coa perna esquerda. Soltar e atar. Podemos aprender a desaprender, iso é humildar”. Por tanto, “Humildarse vén ser iso, aceptar que a vida é o que nos rodea e nos posúe, que a vida non acaba en nós”.

Irradiación extrema do pensamento, limpidez máxima na expresión e condensación absoluta do intra e intertextual tanto propio coma herdado son os tres vértices deste equilátero literario co que Suso de Toro volve confirmar que a súa é unha voz imprescindible para (nos) entender.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 25-6-2017]

Verdade e memoria

Perdoar é un acto de xenerosidade. Esquecer a máis aborrecible das indolencias.  A procura da verdade, a restitución da dignidade e o recoñecemento dos erros pasados non poden ser nin obviados nin procrastinados. Neste país noso houbo xeiras luminosas, episodios de gloria que, con razón, deben enchernos de orgullo. Mais tamén existiron episodios escuros, horas lamentables e accións execrables. Porque a materia da que estamos feitos ten parte de ardora e parte de lama e precisamos lembrar, pois é a única maneira de devolverlles a vida aos que a perderon en tempos de desatada vesania.

Non des a esquecemento, o máis recente ensaio de Luís Bará, é un ofertorio á memoria dos represaliados, un urro inzado de “Relatos do xenocidio fascista en Galiza, da resistencia e da solidariedade”. Nesta angueira leva tempo comprometido o escritor pontevedrés, tamén el descendente daqueles que padeceron os rigores fascistas, e sobre esta palpitante e dolorosa lembranza ten escrito en diversas ocasións, amais de significarse como un activo promotor de todo tipo de plataformas e actividades a prol da recuperación da chamada ‘memoria histórica’.

Neste sentido, o volume que agora publica baixo o selo do Instituto de Estudos Miñoráns é un clamor pola verdade, que é asemade a ética esixencia da xustiza a través da memoria, a reparación do mal polo (re)coñecemento do ominoso.

O libro divídese en cinco capítulos e un epílogo. No primeiro deles (“Memoria de Vilaboa”) leva a cabo unha rememoración das vítimas que nesta súa localidade natal sufriron as represalias fascistas. Faino —como no resto da obra— non só a través de recursos bibliográficos ou documentos históricos, que tamén, senón, sobre todo, servíndose do testemuño directo das familias destes represaliados, en non poucas ocasións tamén eles mesmos padecedores do ostracismo e a violencia por mor de ser sangue de quen eran.

No segundo dos capítulos (“O ronsel das silenciadas”) Bará recolle un feixe de vidas de mulleres represaliadas, tamén resistentes e sempre solidarias. Mulleres que, como el ben lembra, foron “rebeldes e pioneiras que romperon moldes e combateron por causas xustas (…) Mulleres soterradas no silencio do pasado, desaparecidas na crónica oficial, ninguneadas, invisibilizadas, excluídas”. A elas dá voz para poder dicir, ben alto, que “agora están con nós e con nós fican para sempre”.

A terceira das seccións (“Das casas refuxio”) é unha homenaxe ás familias que acolleron e protexeron os fuxidos, que prestaron as súas casas e moitas veces os seus escasos bens e víveres para que aqueles heroicos resistentes conservasen a vida, tendo moitas veces que ver como iso facía que fosen perseguidas e mesmo encarceradas ou defuntadas.

O cuarto bloque (“Era a historia da noite”) é un conxunto de prosas que relatan diversos episodios de terror derivados da persecución fascista. Unha parte deles céntrase en historias acontecidas en Vigo e o Morrazo e outra amplifica o comentario de fotografías históricas e reflexións sobre temas e símbolos que transversalizan todo o libro, como “as feridas, as hemorraxias internas, as gabias, as flores, o dó, a resistencia, a coraxe, a solidariedade”.

Non des a esquecemento remata cun epílogo (“Memoria e compromiso”) no que Bará dá razón das motivacións que o levaron a escribir este obra—na que levaba tres anos traballando e da que avanzou materiais no seu blog http://nondesaesquecemento.blogspot.com.es/—, revela as fontes das que partiu e os traballos que lle serviron de estímulo e aproveita para inserir unha cauda gratulatoria que é, tamén, unha ben xusta homenaxe a amizades e estudosos que levan un mundo comprometidos coa nobre causa de non esquecer da inxuria o rudo encono.

Merecemos a verdade. Precisamos a memoria. Desexamos a xustiza. Por todo iso e por moitas outras razóns, Non des a esquecemento de Luís Bará é un ensaio de valor, escrito cunha prosa diáfana non exenta de pulo poético, que emocionará a quen se achegue a ela pola paixón e autenticidade que deita en cada páxina. Unha lectura para non perder.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 30-4-2017]

Vida e obra de Casares

Estamos ás portas do Día das Letras Galegas e xa se pode dicir que a colleita de volumes arredor da escrita e a andaina, en moi diversos sentidos, do homenaxeado é máis que satisfactoria. Porén, nesta ocasión boa parte da produción centrouse na análise desta ou aquela faceta da súa obra e ben poucos foron os libros que o abordaron dende a perspectiva do biobibliográfico cunha ollada integral. Apenas se un par de textos trataron esta cuestión de xeito monográfico e nunha delas que agora determe.

Carlos Casares. Un contador de historias é a achega que o profesor Henrique Monteagudo fai ao universo casariano, tracexando un relato documentado e ameno da súa “Vida e obra”, tal como reza o subtítulo deste libro que publica a Editorial Galaxia.

Dividido en catro longos capítulos que se corresponden con outros tantos grandes períodos vitais do autor, o texto que Monteagudo propón ofrece unha completa visión de conxunto, na que incorpora moi diversas informacións, relativas non só á súa escrita, senón tamén ao seu papel como xestor cultural e representante institucional.

En “A ledicia do verán. A infancia e mocidade en Xinzo e Ourense (1941-1962)” Monteagudo fai un repaso da nacenza e crianza casariana tanto na cidade das Burgas coma nas terras limegas, lembra a súa estancia como estudante no seminario ourensán e todo o ambiente familiar e cultural que propiciou o agromar da escrita.

No seguinte capítulo, “Soños prohibidos. Revelación do escritor (1962-1975)” preséntasenos o Casares da primeira hora, a súa chegada a Compostela como estudante, o decisivo encontro con Ramón Piñeiro —que o marcaría de por vida— e mais a súa faceta poética e a moi gabada aparición dos seus textos narrativos iniciais, nomeadamente Vento ferido (1967) e Cambio en tres (1969), tamén A galiña azul (1968) e As laranxas máis laranxas de todas as laranxas (1973) no ámbito infantoxuvenil ou O Principiño de Saint-Exupéry no terreo da tradución.

“Vento de cambio. Tempos de crecemento (1975-1985)” revisa as vivencias do Casares máis implicado nas cuestións sociopolíticas da Transición e o comezo da nosa Autonomía, amais de dar conta dos comezos das súas responsabilidades en Galaxia e os libros dese tempo, como Xoguetes para un tempo prohibido (1975), Os escuros soños de Clío (1979) e Ilustrísima (1980) e, xaora, outra escrita como a ensaística sobre figuras centrais da nosa Historia literaria como Curros Enríquez, Otero Pedrayo, Risco ou Fole.

O cuarto capítulo “O sillón azul. Plenitude (1986-2002)” debuxa un retrato de Casares na cúspide do seu recoñecemento como persoeiro central da cultura galega deses anos: presidente do Consello da Cultura Galega, director de Galaxia e Grial, membro destacado da RAG é este o momento, amais, no que ve luz a súa obra de madurez, caso de Os mortos daquel verán (1987), pero, sobre todo, de Deus sentado nun sillón azul (1996) e do póstumo O sol do verán (2002). Son estas páxinas nas que se salienta a súa centralidade en moi diferentes asuntos da marcha de Galicia, da que foi un auténtico embaixador fóra das súas fronteiras e na que se fixo moi popular mercé ás columnas de prensa diaria ata que nos deixou inesperadamente.

O volume complétase cuns acaídos apéndices que reproducen opinións do propio Casares verbo da súa literatura, de libros concretos seus ou do seu parecer sobre a lingua. Ao anterior cómpre sumar unha xeitosa bibliografía escolleita tanto de coma sobre Casares e, tamén si, as moi interesantes instantáneas que ilustran todo o libro.

Monografía de valor, este Carlos Casares. Un contador de historias resulta unha agradecida fiestra pola que asomar ao diverso e xenuíno territorio vital e literario do escritor ourensán, do que debuxa un retrato ben amable Henrique Monteagudo, bo coñecedor de quen foi amigo e colega seu durante anos e que homenaxea aquí con xenerosa lembranza.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 7-5-2017]

Coñecendo a Maruja Mallo

O pasado mes de abril celebrouse o Día das Artes Galegas dedicado á gran pintora surrealista Maruja Mallo. Que a Real Academia de Belas Artes tomase a decisión de lle dedicar esta importante xornada dá idea da transcendencia a significación do seu legado, pois é a segunda vez que se leva a cabo tal celebración, que o pasado ano distinguiu nada máis e nada menos que a Castelao.

Coincidindo con tan oportuna circunstancia, o selo Lela Edicións deu a coñecer un libro de pequeno formato e carácter divulgativo co que se tenta achegar a figura desta artista excepcional ao lectorado máis novo e non só.

Enrique Mauricio e Carlos Taboada son os autores de Meiga nova, metade anxo, metade marisco. Pequena biografía de Maruja Mallo, un texto que insiren na colección Mulleres Galegas, onde a finais do pasado ano aparecera a primeira das entregas desta serie, naquela ocasión dedicada a outra admirable muller, a oceanógrafa ferrolá Ángeles Alvariño.

Esta didáctica biografía de Maruja Mallo (Viveiro, 1902-1995) percorre os principais episodios da vida da pintora e faino servíndose de agradecidas imaxes especialmente pensadas para as rapazas e rapaces. A través do seu relato narrativo e visual imos sabendo da súa nacenza na costa luguesa e do seu paso por outras localidades, poño por caso Tui, Corcubión ou Avilés. Tamén coñecemos como esperta nela dende moi nova a afección polo debuxo e como, con sendo apenas unha rapaciña, ingresa na moi prestixiosa Escola de Belas Artes de San Fernando en Madrid, onde foi compañeira de aulas de Salvador Dalí. Dese tempo data o seu vencello coa famosa Xeración do 27, á que por disposición e estética pertence, e tamén a amizade con Federico García Lorca e Concha Méndez.

En Madrid comezou a brillar a súa estrela e pronto se converteu na pintora de referencia do momento. Ortega y Gasset apadriñou a súa primeira exposición, colaborou intensamente con Rafael Alberti e estreitou o trato con María Zambrano, Luis Buñuel ou Margarita Manso. A súa estrela catapultouna e, mercé a unha bolsa de estudos, viaxou a París en 1933, onde coñeceu a Pablo Picasso, André Breton ou Paul Eluard.

De volta a Madrid, principiou a súa dedicación á docencia e seguiu a pintar e preparar exposicións, alternando co máis graúdo do ambiente intelectual da época, como os poetas Pablo Neruda ―daquela por España― e Miguel Hernández ou o pintor uruguaio Joaquín Torres García.

Como aconteceu con tantos outros xenios dese tempo, a Guerra Civil truncou os seus días e viuse obrigada ao exilio en Bos Aires, ao que chegou vía Lisboa grazas á axuda de Gabriela Mistral. Na capital porteña converteuse nunha activa intelectual antifranquista, que ditou conferencias e escribiu artigos denunciando a inxustiza do estado represivo instaurado en España. Alí seguiu tamén a pintar, ao tempo que se inseriu na dinámica sociedade emigrada, entre a que fixo sinaladas amizades, como as de Luís Seoane, Rafael Dieste ou Eduardo Blanco-Amor.

Os últimos anos da súa vida foron unha vertixe de viaxes e exposicións que a consagraron por todo o mundo: Nova York (onde foi boa amiga de Andy Warhol), París, Brasil, Bolivia… E, finalmente, acaeceu o que tanto ansiou, o regreso a España en 1960, onde morou, xa recoñecida como unha clásica en vida, ata o seu pasamento en 1995.

De Maruja Mallo teñen trazado acaídos perfís as voces máis autorizadas do pasado século. Dalí dixo dela que era metade anxo e metade marisco, tal como reflicte o título deste libro, e Eluard considerouna unha das máis destacas pintoras do seu tempo. Lorca afirmou que ninguén coma ela debuxara con tanta imaxinación, emoción e sensualidade e Alberti aseverou que o seu Los ángeles muertos semellaba unha transcrición dalgún cadro seu. Picasso cría que só ela sabía como facer unha pintura tan orixinal e Neruda tívoa como compañeira de xeiras artísticas.

Todo isto e máis é contado de xeito ameno e moi atractivo para o lectorado máis novo e non só por Enrique Mauricio e Carlos Taboada, quen non por iso faltaron ao rigor no proceso de documentación e a precisión na información achegada, pois con bo criterio servíronse de dous traballos de referencia para se informar: a salientable monografía Maruja Mallo (1999) de Carme Vidal e o imprescindible Maruja Mallo de Ramón Gómez de la Serna, traducido ao galego por María Fe González Fernández no 2010.

Meiga nova, metade anxo, metade marisco. Pequena biografía de Maruja Mallo é un texto que debería figurar en todas as aulas e casas. A súa lectura, entretida e pracenteira, axudará a descubrir e profundar no perfil dunha figura senlleira da que debemos sentirnos orgullosos como galegos e que agora se nos fai máis próxima grazas ao traballo dos autores deste libro e de Lela Edicións, merecentes da máis positiva das consideracións.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 9-4-2017]