Nós e a nosa circunstancia

Hai anos que sigo con atención o quefacer profesional de Manuel Veiga Taboada, xornalista exemplar, destacado narrador e sociopolitólogo de referencia. Por iso cada novo libro que dá á luz constitúe para min a escusa perfecta para volver lelo e seguir gozando co moito bo que sempre deixa o pouso das súas páxinas.

Así volvín sentilo estes días nos que me acompañei de Galicia contada aos non galeguistas, o recente volume de ensaios breves que o monfortino publicou en Xerais, un texto editado en formato peto con vistosas ilustracións de Jano.

En pouco máis dun cento de planas, e de xeito tan ameno coma rigoroso, Veiga é quen do máis difícil: sintetizar divulgativamente as trabes mestras da idiosincrasia histórica e o fondo identitario que nos define coma galegas e galegos.

Da man de Veiga sabemos de “A paisaxe tatuada” que na pel levamos e que explica ese íntimo vencello que sentimos coa terra, esteamos no punto do planeta no que esteamos. E tamén coñecemos “Os milagres da auga” entre nós, que explican a nosa poboación dispersa (pola abundancia de fontes), a nosa xenuína produción agraria e gandeira (con cultivos característicos de regadío e animais pastantes) e tamén o noso tecido hidroeléctrico (con abondosos encoros).

De especial interese resultan capítulos como o titulado “Discrepancias entre historiadores”, que resume acaidamente a problemática sobre o celtismo dos galegos ou sobre as disquisicións da orixe/duración/ámbito do vello Reino de Galicia en relación ás coroas leonesa, asturiana e castelá. Igual de revelador é o texto dedicado a “Os donos da terra” e o minifundismo constitutivo do noso territorio, que explica o especial feitío da nosa estrutura familiar e parroquial.

Reflexións que estimo tamén ben valiosas son as que dedica a explicar, diáfana e sinxelamente, os “Prexuízos antigalegos” que por aí circulan. E tanto ou máis transparentes resultan as consideracións que inciden en que “A malicia vén de vello” no noso caso e que a nosa renartería ten razón de ser, non é mal rabudo porque si.

En fin, podería seguir así e dar aínda noticia de que Veiga moi ben diagnostica a “Emigración: a imaxe dun fracaso”; ou a nosa habelencia para nos converter en “A fábrica de ministros” do Estado; ou como “A ambigüidade da escaleira ten explicación”; ou “O atraso (relativo)” da economía histórica galega; ou as raíces que aclaran por que se nos ve como unha “Terra litixiosa”; ou, por non estenderme máis, onde está o misterio de “O apoio mutuo ourensán” e o seu sentimento de tribo zonal.

Galicia contada aos non galeguistas é un libro idóneo para todas aquelas persoas que desexen saber máis da nosa terra, cultura, idioma, historia e xentes, realidades tratadas aquí lúcida e intelixentemente. Escrito con notoria capacidade didáctica e innegable atractivo, o novo libro de Manuel Veiga Taboada é unha oportunidade para repensarnos e desbotar falsos clixés que nos aferrollan, para comprender os antecedentes históricos de moitos dos nosos procederes presentes e, sobre todo, para proxectarnos con máis forza cara a un futuro no que aprendamos do andado para evitar volver caer en errores pasados que nos impidan amosarnos ao mundo como o que somos: un pobo que ten moito e bo que ofrecer e onde unha vida aínda mellor é posible.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 14-6-2020]

Venturosa recolleita

A obra ensaística en xeral e filolóxica en particular —quer na súa faceta (socio)lingüística quer na súa dimensión (crítico)literaria— de Ricardo Carvalho Calero só pode cualificarse cun adxectivo: ciclópea. Ducias, centos de artigos, conferencias, discursos, pregóns, nótulas, recensións, proemios e estudos introdutorios súmanse á vintena longa de libros de ensaio que en vida publicou.

Pois ben, este titánico labor analítico, desenvolvido durante máis de medio século arredor dunha abraiante variedade de asuntos lingüísticos e literarios galegos e publicado en revistas e xornais, libros colectivos, folletos, anuarios e outros volumes, foi escasamente escolmado e reeditado ata hai ben pouco, malia teren transcorrido xa tres décadas dende o pasamento do insigne ferrolán.

Por iso a compilación de ensaios Ricardo Carvalho Calero: a ciencia ao servizo da nación, a cura de quen é unha das máximas especialistas na biobliografía do autor —e, como ela mesmo recoñece, discípula súa—, a profesora e investigadora María Pilar García Negro, constitúe unha venturosa recolleita, que pon ao alcance de todas as persoas interesadas case medio cento de ensaios breves do intelectual, entre os que non faltan traballos referenciais dedicados a persoeiros ou materias esenciais como Rosalía, Curros, Pondal, Castelao, Otero Pedrayo, Risco, Cunqueiro, Seoane, o bilingüismo, o feminismo e o galeguismo, entre moitos outros.

Esta segunda edición de Ricardo Carvalho Calero: a ciencia ao servizo da nación (a primeira aparecera no 2010) foi revisada e acrecentada por García Negro, quen actualizou os seus textos de presentación e engadiu interesantes apéndices para completar unha obra que, polo valor da escrita antologada, a amplitude de temas abordados, o extenso abano temporal abranguido e o impecable tratamento e reprodución dos textos seleccionados, resulta un volume de consulta imprescindible para coñecer a fondo o Carvalho Calero “traballador incansábel das letras galegas”, “servidor conspicuo da Galiza” ao que lle acae, con toda xustiza, a consideración de que “nada galego lle foi alleo”.

[Faro de Vigo, 21-5-2020]

Narrativas de posguerra

narrativaeimaxinarioPor fortuna, nos últimos tempos foron vendo a luz ensaios que moito axudan a comprender mellor momentos decisivos do noso devir socioliterario e político-cultural.

Entre estes valiosos traballos cóntase a recente monografía Narrativa e imaxinario nacional na reconstrución do campo literario de posguerra (1936-1966), un moi documentado e rigoroso estudo do investigador e escritor Mario Regueira que publica Xerais.

Froito da súa tese de doutoramento defendida na USC en xaneiro do 2016, este longo ensaio de preto de catrocentas páxinas analiza en detalle a reconstrución do campo literario galega de posguerra e o papel central que nel xogou a política culturalista da Editorial Galaxia.

Para mellor comprender esta emerxencia sistémica, e os repertorios e imaxinario nacional que proxectou, Regueira describe o contexto literario e editorial dos anos corenta, cincuenta e sesenta, co xurdimento de revistas e selos que foron timidamente dando espazo ás nosas letras e revertendo, aos poucos, o ermo da Guerra Civil. Tamén si, dedica non poucas páxinas ao cometido que desenvolveron nestes anos institucións como a Real Academia Galega, Instituto Padre Sarmiento, Patronato Rosalía de Castro ou o Colexio Fingoy, entre outros.

Capítulo principal desta monografía resérvao Regueira ao estudo do proxecto Galaxia e ao que denomina a “base branda” da súa ancoraxe ideolóxica, evidenciando unha asunción ecléctica de teses de Risco, Spengler, Eliade ou Heiddegger, que acabou por tracexar unha nebulosa filosofía humanística e posmoderna que, para a súa concreción literaria, defendeu como liñas de forza o lirismo e a saudade, o sentimento telúrico da paisaxe, o pulo do fantástico e o imaxinativo e, xaora, o humor, conformado todo nunha atmosfera ahistoricista, esencialista e transcendente de propio cuño.

A parte do león gáñana no libro as que Regueira alcuma como “novas narrativas”, conformadas por aquelas voces que tecen fronte ao proxecto Galaxia unha arañeira ben positiva, ben negativa, ben alternante, dependendo do autor, da obra ou da conxuntura. Nesta liña cómpre situar a escrita de Rodríguez Mourullo, Xohán Casal, Méndez Ferrín, Queizán, Gonsar ou Casares e, xa na Galicia do exilio, as apostas de Seoane, Blanco-Amor e mesmo Eliseo Alonso e Neira Vilas.

O volume remata cun ben disposto capítulo de “Consideracións finais” e unha amplísima bibliografía de case corenta páxinas nas que o investigador especializado poderá atopar cumprida referencia de traballos e análises coas que establecer lecturas de diálogo ou contraste.

Non quero rematar sen recomendar o magnífico prólogo a cargo de Arturo Casas, “Contar e ser: repertorios en xogo nun tempo incerto”, que reforza e complementa o universo de contido analizado por Mario Regueira nunha monografía de necesaria consulta.

[Faro de Vigo, 27-2-2020]

Arredor do noso romanceiro tradicional

Romanceiro tradicionalHai libros que son un clamor, que berran dende a súa propia entraña a necesidade de ver a luz. Este é o caso do Romanceiro tradicional que os investigadores e profesores José Luís Forneiro e Sergio de la Ossa asinan para aCentral Folque, un volume que, como o seu propio subtítulo indica, nos agasalla cunha “Breve antologia das recolhas do Seminario Menéndez Pidal na Galiza (1977-1983)”.

E é que o Romanceiro tradicional é moito máis que unha magnífica escolma comentada de romances. É tamén, e cómpre subliñalo, unha sintética pero reveladora historia da tradición galega do romanceiro hispánico, tanto da vertente literaria coma da musical.

Os que se acheguen a este libro-disco poderán ler con agrado unha ben interesante entrevista proemio aos autores, quen nas súas respostas sitúan o estado da cuestión sobre o estudo, conservación e divulgación do romanceiro en Galicia, ao tempo que poñen en valor o extraordinario legado que supón o Archivo Sonoro del Romancero (ASOR) promovido entre finais dos anos setenta e primeiros oitenta do pasado século polo Seminario Ménendez Pidal da Universidade Complutense de Madrid. Mercé aos seus esforzos, podemos consultar esta colección de gravacións, na que se conservan máis de 16.000 versións de romances, das cales 3.700 corresponden a 302 localidades da área galega. É, por tanto, a maior colección romanceiril da nosa tradición e tamén unha das máis celmosas de todo o ámbito panhispánico.

No amplo estudo introdutorio á escolma Forneiro leva a cabo unha modélica síntese do nacemento e historia do romanceiro, con particular parada no que di do romanceiro tradicional galego, as sombras e luces na súa recolla e o estudo das principais liñas que o caracterizan, amais de engadir unha sucinta pero precisa nota histórica verbo do Seminario Menéndez Pidal e os traballos deste en Galicia.

Da súa parte, o etnomusicólogo De la Ossa analiza a música dos romances e a tradición dos estudos nesta dirección desenvolvidos, con especial atención ás súas melodías novas e vellas, ás variantes existentes, ás melodías e xéneros, ao xogo estrófico, ritmos, prosodias e mais compases e mesmo ás unidades musico-textuais.

Tras os dous longos traballos introdutorios, Romanceiro tradicional reproduce dezaoito versións de dezasete romances (o tema de “O conde Alarcos” conta con dúas), que constitúen unha mostra representativa do corpus galego do ASOR, escollida a partir da excelencia textual e musical das versións, da pluralidade de subxéneros incorporados (con romances carolinxios e novelescos, pero tamén xocosos, rústicos, relixiosos e vulgares) e da súa extensión a todas as áreas xeográficas da Galicia administrativa.

Alén do dito, cada texto e partitura destas dezaoito versións van acompañados dun completo comentario literario e musical, que contextualiza histórica e socioculturalmente as pezas ao tempo que as pon en conexión co resto da tradición romanceiril.

A publicación, que vai acompañada do correspondente cd cos romances cantados, péchase cun apéndice coa “Lista de títulos portugueses e castelhanos mencionados no texto” e ofrece ao través das súas páxinas ben interesante material fotográfico, que recolle tanto instantáneas (hoxe xa históricas) das recolleitas de campo dos membros da FRMP durante os traballos do ASOR como a reprodución de cubertas de obras clave e retratos de persoeiros como o propio Menéndez Pidal, Diego Catalán e outros.

Romanceiro tradicional. Breve antologia das recolhas do Seminario Menéndez Pidal na Galiza (1977-1983) é un libro-disco imprescindible para entender o romance como representante ibérico da balada europea, particularmente valioso para coñecer a súa vizosa tradición galega. Sexan parabéns, por tanto, a José Luís Forneiro e Sergio de la Ossa polo seu formidable traballo, co que contribúen a enriquecer o destacado catálogo de aCentral Folque.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-11-2019]

 

Intelectuais transgresores

Nordesía (Xosé Ramón Barreiro, 17-11-2019)Non digo nada novo se afirmo que no profesor Xosé Ramón Barreiro Fernández temos un dos máis conspicuos historiadores e ensaístas da Galicia do noso tempo. Catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago de Compostela, doutor en Xeografía e Historia e Dereito Canónico e presidente da Real Academia Galega entre 2001 e 2009, os innúmeros escritos asinados por el asinados son unha referencia indiscutible para xeracións de estudosos da Historia Contemporánea do noso país.

Tan profusa sabedoría acrisola agora, máis unha vez, coa publicación da monografía Os incómodos sociais. A transgresión intelectual en Galicia. Séculos XVIII-XIX, un amplo volume de case tres centos de páxinas que ve luz da man da Editorial Trifolium na súa colección Contextos.

Os incómodos sociais ofrece unha aproximación integral á vida, obra e pensamento de catro figuras decisivas no mundo intelectual galego do século XIX: Francisco María del Valle Inclán, Manuel Freire Castrillón, Domingo Antonio Fandiño e Juan Manuel Pereira. Todos eles coinciden en ser voces transgresoras, excéntricas e, en diferente medida, extravagantes, pois, tal como explica o propio Barreiro Fernández no “Capítulo introdutorio” á obra, son os catro persoeiros de “condutas intelectuais desviadas ou non habituais” e, nese sentido, singulares e, polo mesmo, transgresores culturais en tanto en canto se serven da cultura como “instrumento de subversión social nun momento no que a sociedade funciona practicamente sen alternativas aos valores asumidos pola maioría”. Unha transgresión, cómpre dicilo, que “non se realiza mediante accións violentas, nin procurando organizacións, senón única e exclusivamente empregando a palabra, sobre todo a palabra escrita”.

Sabemos así que Francisco María del Valle Inclán (1736-1804), bisavó do xenial escritor, foi un polemista feroz, que formou parte do claustro de profesores da universidade compostelá e que revolucionou a este co seu “xenio incontrolado” e as súas “extravagancias”, que o arredaban dos “espíritos máis acomodaticios”. A el debemos a aparición do primeiro órgano periódico de Galicia, El Catón Compostelano (1800), no que publicou artigos críticos que lle valeron a persecución do Santo Oficio, e tamén é da súa autoría o manuscrito Prenociones para la inteligencia de las SS. Escrituras por el único medio de las Lenguas Originales (1779), no que defende a inxenua teoría bíblica de que o galego, castelán, catalán ou valenciano proceden dalgunha das setenta e dúas linguas orixinais das que falan as Sagradas Escrituras e non do latín, o que, curiosamente, non lle foi rebatido polas autoridades eclesiásticas, pero si o feito de que negase que o patriarca Kainan chegase a vivir 460 anos, o que non podía ser tolerado porque era negar a autenticidade da Vulgata decretada polo Concilio de Trento.

Non menos transgresor foi Manuel Freire Castrillón (1751-1820), moi crítico contra a igrexa instituída, pois atacou con ferocidade a beatería e o arcebispado e cabido da catedral de Santiago, o que lle reportou non poucos problemas. Avanzada xa a súa vida abrazou con devoción a causa absolutista, sendo mesmo deputado a Cortes por Mondoñedo (de onde eran os seus devanceiros) e amosándose duro látego dos liberais. Foi, amais, un dos nosos primeiros e máis destacados xornalistas, pois dirixiu cabeceiras históricas moi relevantes como Correo de la Comisión Provincial de Santiago (1812) e, sobre todo, La Estafeta de Santiago (1813), dende onde espallou urbi et orbi diatribas contra todos os intelectuais liberais do momento. Tanta bile fixo que coa chegada do Trienio Liberal se vise obrigado a fuxir a Portugal, onde morreu esquecido, deixando o recordo dun ser “díscolo, intrigante, mordaz”, ao dicir dos seus inimigos “un sátiro” e “en su alma, un Maquiavelo”.

Simpatía natural causa a memoria de Antonio Benito Fandiño (1779-1834), quen dedicou toda a vida e obra a “estar cos pobres, cos vencidos e derrotados e para iso tiña que acomodarse socioloxicamente refugando todo poder e luxo, e convivindo con eles no cárcere se fose preciso”. Este antisistema avant la lettre sufriu, en efecto, presidio, e dende el escribiu a célebre peza de teatro A casamenteira (1812), á que cómpre sumar moitos outros textos de títulos ben reveladores do seu ferrete crítico, como, poño por caso: Constitución violada y leyes escarnecidas; Ojo de Dios que todo lo ve. Indirectas del P. Cobos o más bien verdades del barquero; Inaudita aventura y descomunal campaña de D. Antonio Benito Fandiño, preso en la cárcel pública de Santiago ou o inesquecible A Dios rogando y con el mazo dando: vuelta muger que baylamos. Dale Juana al banastillo y otra te pego Matías: O traylo, traylo, verás como baylo. Sesión de Cortes soñada que por evitar zozobras y salir de dudas dedica al Augusto Congreso Nacional D. Antonio Benito Fandiño.

Outro tanto, en fin, podería apuntarse para Juan Manuel Pereira (1823-1896), idealista romántico e político ardoroso que pasou media vida no cárcere por progresista radical e republicano convicto, que foi tamén deputado e embaixador e que fustrigou con dureza o clero, as supersticións e o fanatismo relixioso do seu tempo, amosando unha adhesión saudosa á súa terra, unha sensibilidade protofeminista notoria e unha declara condición antitaurina.

Os incómodos sociais engade aínda un interesante apéndice gráfico que, xunto á trintena longa de páxinas de notas, complementan un estudo modélico polo que moito compre parabenizar a Xosé Ramón Barreiro Fernández, mercé ao cal as nosas nebulares lagoas sobre o XIX galego van aos poucos ficando atrás.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 17-11-2019]