Narrativas de posguerra

narrativaeimaxinarioPor fortuna, nos últimos tempos foron vendo a luz ensaios que moito axudan a comprender mellor momentos decisivos do noso devir socioliterario e político-cultural.

Entre estes valiosos traballos cóntase a recente monografía Narrativa e imaxinario nacional na reconstrución do campo literario de posguerra (1936-1966), un moi documentado e rigoroso estudo do investigador e escritor Mario Regueira que publica Xerais.

Froito da súa tese de doutoramento defendida na USC en xaneiro do 2016, este longo ensaio de preto de catrocentas páxinas analiza en detalle a reconstrución do campo literario galega de posguerra e o papel central que nel xogou a política culturalista da Editorial Galaxia.

Para mellor comprender esta emerxencia sistémica, e os repertorios e imaxinario nacional que proxectou, Regueira describe o contexto literario e editorial dos anos corenta, cincuenta e sesenta, co xurdimento de revistas e selos que foron timidamente dando espazo ás nosas letras e revertendo, aos poucos, o ermo da Guerra Civil. Tamén si, dedica non poucas páxinas ao cometido que desenvolveron nestes anos institucións como a Real Academia Galega, Instituto Padre Sarmiento, Patronato Rosalía de Castro ou o Colexio Fingoy, entre outros.

Capítulo principal desta monografía resérvao Regueira ao estudo do proxecto Galaxia e ao que denomina a “base branda” da súa ancoraxe ideolóxica, evidenciando unha asunción ecléctica de teses de Risco, Spengler, Eliade ou Heiddegger, que acabou por tracexar unha nebulosa filosofía humanística e posmoderna que, para a súa concreción literaria, defendeu como liñas de forza o lirismo e a saudade, o sentimento telúrico da paisaxe, o pulo do fantástico e o imaxinativo e, xaora, o humor, conformado todo nunha atmosfera ahistoricista, esencialista e transcendente de propio cuño.

A parte do león gáñana no libro as que Regueira alcuma como “novas narrativas”, conformadas por aquelas voces que tecen fronte ao proxecto Galaxia unha arañeira ben positiva, ben negativa, ben alternante, dependendo do autor, da obra ou da conxuntura. Nesta liña cómpre situar a escrita de Rodríguez Mourullo, Xohán Casal, Méndez Ferrín, Queizán, Gonsar ou Casares e, xa na Galicia do exilio, as apostas de Seoane, Blanco-Amor e mesmo Eliseo Alonso e Neira Vilas.

O volume remata cun ben disposto capítulo de “Consideracións finais” e unha amplísima bibliografía de case corenta páxinas nas que o investigador especializado poderá atopar cumprida referencia de traballos e análises coas que establecer lecturas de diálogo ou contraste.

Non quero rematar sen recomendar o magnífico prólogo a cargo de Arturo Casas, “Contar e ser: repertorios en xogo nun tempo incerto”, que reforza e complementa o universo de contido analizado por Mario Regueira nunha monografía de necesaria consulta.

[Faro de Vigo, 27-2-2020]

Arredor do noso romanceiro tradicional

Romanceiro tradicionalHai libros que son un clamor, que berran dende a súa propia entraña a necesidade de ver a luz. Este é o caso do Romanceiro tradicional que os investigadores e profesores José Luís Forneiro e Sergio de la Ossa asinan para aCentral Folque, un volume que, como o seu propio subtítulo indica, nos agasalla cunha “Breve antologia das recolhas do Seminario Menéndez Pidal na Galiza (1977-1983)”.

E é que o Romanceiro tradicional é moito máis que unha magnífica escolma comentada de romances. É tamén, e cómpre subliñalo, unha sintética pero reveladora historia da tradición galega do romanceiro hispánico, tanto da vertente literaria coma da musical.

Os que se acheguen a este libro-disco poderán ler con agrado unha ben interesante entrevista proemio aos autores, quen nas súas respostas sitúan o estado da cuestión sobre o estudo, conservación e divulgación do romanceiro en Galicia, ao tempo que poñen en valor o extraordinario legado que supón o Archivo Sonoro del Romancero (ASOR) promovido entre finais dos anos setenta e primeiros oitenta do pasado século polo Seminario Ménendez Pidal da Universidade Complutense de Madrid. Mercé aos seus esforzos, podemos consultar esta colección de gravacións, na que se conservan máis de 16.000 versións de romances, das cales 3.700 corresponden a 302 localidades da área galega. É, por tanto, a maior colección romanceiril da nosa tradición e tamén unha das máis celmosas de todo o ámbito panhispánico.

No amplo estudo introdutorio á escolma Forneiro leva a cabo unha modélica síntese do nacemento e historia do romanceiro, con particular parada no que di do romanceiro tradicional galego, as sombras e luces na súa recolla e o estudo das principais liñas que o caracterizan, amais de engadir unha sucinta pero precisa nota histórica verbo do Seminario Menéndez Pidal e os traballos deste en Galicia.

Da súa parte, o etnomusicólogo De la Ossa analiza a música dos romances e a tradición dos estudos nesta dirección desenvolvidos, con especial atención ás súas melodías novas e vellas, ás variantes existentes, ás melodías e xéneros, ao xogo estrófico, ritmos, prosodias e mais compases e mesmo ás unidades musico-textuais.

Tras os dous longos traballos introdutorios, Romanceiro tradicional reproduce dezaoito versións de dezasete romances (o tema de “O conde Alarcos” conta con dúas), que constitúen unha mostra representativa do corpus galego do ASOR, escollida a partir da excelencia textual e musical das versións, da pluralidade de subxéneros incorporados (con romances carolinxios e novelescos, pero tamén xocosos, rústicos, relixiosos e vulgares) e da súa extensión a todas as áreas xeográficas da Galicia administrativa.

Alén do dito, cada texto e partitura destas dezaoito versións van acompañados dun completo comentario literario e musical, que contextualiza histórica e socioculturalmente as pezas ao tempo que as pon en conexión co resto da tradición romanceiril.

A publicación, que vai acompañada do correspondente cd cos romances cantados, péchase cun apéndice coa “Lista de títulos portugueses e castelhanos mencionados no texto” e ofrece ao través das súas páxinas ben interesante material fotográfico, que recolle tanto instantáneas (hoxe xa históricas) das recolleitas de campo dos membros da FRMP durante os traballos do ASOR como a reprodución de cubertas de obras clave e retratos de persoeiros como o propio Menéndez Pidal, Diego Catalán e outros.

Romanceiro tradicional. Breve antologia das recolhas do Seminario Menéndez Pidal na Galiza (1977-1983) é un libro-disco imprescindible para entender o romance como representante ibérico da balada europea, particularmente valioso para coñecer a súa vizosa tradición galega. Sexan parabéns, por tanto, a José Luís Forneiro e Sergio de la Ossa polo seu formidable traballo, co que contribúen a enriquecer o destacado catálogo de aCentral Folque.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-11-2019]

 

Intelectuais transgresores

Nordesía (Xosé Ramón Barreiro, 17-11-2019)Non digo nada novo se afirmo que no profesor Xosé Ramón Barreiro Fernández temos un dos máis conspicuos historiadores e ensaístas da Galicia do noso tempo. Catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago de Compostela, doutor en Xeografía e Historia e Dereito Canónico e presidente da Real Academia Galega entre 2001 e 2009, os innúmeros escritos asinados por el asinados son unha referencia indiscutible para xeracións de estudosos da Historia Contemporánea do noso país.

Tan profusa sabedoría acrisola agora, máis unha vez, coa publicación da monografía Os incómodos sociais. A transgresión intelectual en Galicia. Séculos XVIII-XIX, un amplo volume de case tres centos de páxinas que ve luz da man da Editorial Trifolium na súa colección Contextos.

Os incómodos sociais ofrece unha aproximación integral á vida, obra e pensamento de catro figuras decisivas no mundo intelectual galego do século XIX: Francisco María del Valle Inclán, Manuel Freire Castrillón, Domingo Antonio Fandiño e Juan Manuel Pereira. Todos eles coinciden en ser voces transgresoras, excéntricas e, en diferente medida, extravagantes, pois, tal como explica o propio Barreiro Fernández no “Capítulo introdutorio” á obra, son os catro persoeiros de “condutas intelectuais desviadas ou non habituais” e, nese sentido, singulares e, polo mesmo, transgresores culturais en tanto en canto se serven da cultura como “instrumento de subversión social nun momento no que a sociedade funciona practicamente sen alternativas aos valores asumidos pola maioría”. Unha transgresión, cómpre dicilo, que “non se realiza mediante accións violentas, nin procurando organizacións, senón única e exclusivamente empregando a palabra, sobre todo a palabra escrita”.

Sabemos así que Francisco María del Valle Inclán (1736-1804), bisavó do xenial escritor, foi un polemista feroz, que formou parte do claustro de profesores da universidade compostelá e que revolucionou a este co seu “xenio incontrolado” e as súas “extravagancias”, que o arredaban dos “espíritos máis acomodaticios”. A el debemos a aparición do primeiro órgano periódico de Galicia, El Catón Compostelano (1800), no que publicou artigos críticos que lle valeron a persecución do Santo Oficio, e tamén é da súa autoría o manuscrito Prenociones para la inteligencia de las SS. Escrituras por el único medio de las Lenguas Originales (1779), no que defende a inxenua teoría bíblica de que o galego, castelán, catalán ou valenciano proceden dalgunha das setenta e dúas linguas orixinais das que falan as Sagradas Escrituras e non do latín, o que, curiosamente, non lle foi rebatido polas autoridades eclesiásticas, pero si o feito de que negase que o patriarca Kainan chegase a vivir 460 anos, o que non podía ser tolerado porque era negar a autenticidade da Vulgata decretada polo Concilio de Trento.

Non menos transgresor foi Manuel Freire Castrillón (1751-1820), moi crítico contra a igrexa instituída, pois atacou con ferocidade a beatería e o arcebispado e cabido da catedral de Santiago, o que lle reportou non poucos problemas. Avanzada xa a súa vida abrazou con devoción a causa absolutista, sendo mesmo deputado a Cortes por Mondoñedo (de onde eran os seus devanceiros) e amosándose duro látego dos liberais. Foi, amais, un dos nosos primeiros e máis destacados xornalistas, pois dirixiu cabeceiras históricas moi relevantes como Correo de la Comisión Provincial de Santiago (1812) e, sobre todo, La Estafeta de Santiago (1813), dende onde espallou urbi et orbi diatribas contra todos os intelectuais liberais do momento. Tanta bile fixo que coa chegada do Trienio Liberal se vise obrigado a fuxir a Portugal, onde morreu esquecido, deixando o recordo dun ser “díscolo, intrigante, mordaz”, ao dicir dos seus inimigos “un sátiro” e “en su alma, un Maquiavelo”.

Simpatía natural causa a memoria de Antonio Benito Fandiño (1779-1834), quen dedicou toda a vida e obra a “estar cos pobres, cos vencidos e derrotados e para iso tiña que acomodarse socioloxicamente refugando todo poder e luxo, e convivindo con eles no cárcere se fose preciso”. Este antisistema avant la lettre sufriu, en efecto, presidio, e dende el escribiu a célebre peza de teatro A casamenteira (1812), á que cómpre sumar moitos outros textos de títulos ben reveladores do seu ferrete crítico, como, poño por caso: Constitución violada y leyes escarnecidas; Ojo de Dios que todo lo ve. Indirectas del P. Cobos o más bien verdades del barquero; Inaudita aventura y descomunal campaña de D. Antonio Benito Fandiño, preso en la cárcel pública de Santiago ou o inesquecible A Dios rogando y con el mazo dando: vuelta muger que baylamos. Dale Juana al banastillo y otra te pego Matías: O traylo, traylo, verás como baylo. Sesión de Cortes soñada que por evitar zozobras y salir de dudas dedica al Augusto Congreso Nacional D. Antonio Benito Fandiño.

Outro tanto, en fin, podería apuntarse para Juan Manuel Pereira (1823-1896), idealista romántico e político ardoroso que pasou media vida no cárcere por progresista radical e republicano convicto, que foi tamén deputado e embaixador e que fustrigou con dureza o clero, as supersticións e o fanatismo relixioso do seu tempo, amosando unha adhesión saudosa á súa terra, unha sensibilidade protofeminista notoria e unha declara condición antitaurina.

Os incómodos sociais engade aínda un interesante apéndice gráfico que, xunto á trintena longa de páxinas de notas, complementan un estudo modélico polo que moito compre parabenizar a Xosé Ramón Barreiro Fernández, mercé ao cal as nosas nebulares lagoas sobre o XIX galego van aos poucos ficando atrás.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 17-11-2019]

 

De cando a Carapuchiña bateu co señor Lamote

Nordesía (Miguel Vázquez Freire, 22-9-2019)Entre os máis interesantes volumes aparecidos neste comezo do curso cóntase, para min, Da Carapuchiña ao señor Lamote, unha obra da autoría do profesor, crítico e ensaísta Miguel Vázquez Freire.

O libro, publicado por Xerais, conta cun subtítulo ben aclaratorio: Clásicos da literatura para a infancia e a mocidade en lingua galega. E abofé que cumpre co que anuncia, pois nas súas máis de trescentas páxinas leva a cabo un amplo repaso a autores e obras senlleiras da literatura infantoxuvenil mundial de todo tempo.

No limiar co que Vázquez Freire abre o libro explica a súa natureza compilatoria, pois recolle textos que foron publicados entre o 2006 e o 2018 na Revista Galega de Educación, da que el mesmo foi membro fundador. Alí apareceron por vez primeira coa mesma intención que agora o fan: dar a coñecer mellor ao profesorado, alumnado e público xeral os clásicos da literatura universal dirixidos ao lectorado infantil e á mocidade e facelo informando tamén da existencia de versións destes traducidas ao galego, das súas adaptacións fílmicas e da principal bibliografía analítica ao dispor.

E velaí o porqué da valía deste libro, que revisita autores e obras capitais da literatura moza de todo tempo e lugar para facérnolas próximas e convidar á súa lectura con tanta amenidade coma rigor.

Desfilan, así, por estas planas as fazañas e argucias de Ulises; a xenuína Carapucha Vermella creada por Perrault; a simbólica Brancaneves; os fascinantes contos de Andersen, a inmortalidade de personaxes como o Telémaco de Fénelon e, sobre todo, o Robinson Crusoe de Defoe, o Gulliver de Swift e o Venres de Tournier; as aventuras da Bela e a Besta; o terror de Hoffmann; a tenrura de Pinocchio; a desbordante imaxinación da Alicia de Carroll; o lado escuro da razón que habita nos relatos de Poe; a ética da aventura de Stevenson; a desigualdade social que espella en Dickens; a rebeldía das historias de Twain; o Wilde que escribía contos para os seus fillos; o London máis aventureiro; a idealización da infancia de Peter Pan; o cientifismo narrativo de Verne; as psiques atormentadas das narracións de Henry James; o marabilloso mundo de Oz; a saudade da selva de Kipling; a fondura do Principiño de Saint-Exupéry; os outros mundos de Bradbury; a portentosa maxia de Dahl; os monstros alegóricos de Sendak e, xaora, o Seoane ilustrador de libros para a rapazada; o Casares máis Casares de todos os Casares e aínda o Paco Martín que soñou o máis famoso Lamote.

Como coda, o volume engade unha “Cronoloxía” na que se sitúan epocalmente os autores comentados e se indican as súas principais obras para o público máis novo.

Aínda que Vázquez Freire advirte no prólogo que esta obra non naceu coa pretensión de ser unha historia da literatura infantoxuvenil mundial, o certo é que a amplitude e canonicidade dos libros e creadores estudados convértea nun valioso manual para mellor coñecer estes, o que consegue tanto pola fluidez e transparencia da súa agradecida prosa coma polo acaído e preciso das documentadas análises, sempre olladas dende unha óptica galega e, asemade, universal.

Agora que andamos a principiar un novo curso este excelente Da Carapuchiña ao señor Lamote. Clásicos da literatura para a infancia e a mocidade en lingua galega de Miguel Vázquez Freire ha de ser un valioso aliado para aqueles docentes, discentes, pais e nais, bibliotecarios, animadores culturais e outros prescritores que desexen unha visión escolleita pero diversa do mellor que a literatura dende Homero aos nosos días ten dado para gozo dos máis novos, por idade ou espírito, que é tanto coma dicir para todos os que están aínda aprendendo a vida ou para os que xa aprenderon abondo dela como para saber que convén non deixar esmorecer o neno que levamos dentro.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 22-9-2019]

Amencer de Noriega Varela

Amencer, 241O vindeiro dezasete de outubro cumprirase o sesquicentenario do nacemento do poeta mindoniense Antonio Noriega Varela (1869-1947), clásico indiscutible das nosas letras e voz senlleira na escrita dos comezos do pasado século.

Conscientes da importancia desta efeméride, os responsables da revista Amencer que publica o Real Seminario de Santa Catarina en Mondoñedo prepararon un número especial dedicado á conmemoración, na que colaboran estudosos da súa vida e obra e tamén algún familiar. A revista, unha referencia senlleira na longuísima historia da prensa mindoniense, pode descargarse de balde neste enlace: http://www.mondonedoferrol.org/cms/media/pdfs/282.pdf

Alén do editorial informativo “A xeito de cancela” asinado por Félix Villares Mouteira, fundador e coordinador histórico da publicación, esta entrega de Amencer, que alcanza o número 241 nunha existencia que vai camiño das catro décadas, conta cun traballo de José López Fernández, máis coñecido como Pepe de Noriega, a propósito de “A árbore xenealóxica da familia Noriega”. Esta moi completa achega lévanos a seis xeracións atrás na vida dos devanceiros do escritor descubríndonos os nomes de Toribio Fernández de Noriega e Ángela Lozano como os primeiros antepasados seus dos que se ten noticia, unha parella que viviu na segunda metade do século XVII en Espinama, pequena localidade situada aos pés dos Picos de Europa na bisbarra cántabra de Liébana.

Non menos interesante é o artigo verbo de “A relixiosidade de Noriega Varela” disposto polo ensaísta e poeta Manuel Regal Ledo, especialista na escrita sobre temática relixiosa e transcendente, quen leva a cabo aquí un completo repaso a esta presenza na escrita do de Mondoñedo, concluíndo que “a linguaxe relixiosa, en termos, frases feitas, temáticas, referencias, cruza toda a obra de Noriega”.

O autor de Do ermo foi mindoniense de nación e de corazón, mais botou parte da súa vida fóra da súa cidade natal por mor da súa profesión de mestre. Así, tras pasar polas escolas unitarias de Fondós (Foz), Calvos de Randín (Ourense), Amoeiro-Trasalba (Ourense) e A Graña de Vilarente (Abadín), foi destinado á escola de Santa María de Chavín en Viveiro en agosto de 1931. Nesta vila ficou xa para sempre, abandonándoa só en estancias breves, e foi tamén en Viveiro onde feneceu o 27 de marzo de 1947, sendo soterrado no cemiterio de Altamira, ás faldras do monte San Roque, ollando o mar Cantábrico. Dos seus días viveirenses, do que naquelas paisaxes da beiramar escribiu e do moito que alí viviu ocúpase o artigo “Estancia e morte de Antón Noriega Varela en Viveiro”, traballo rigoroso e moi ben informado co que Carlos Nuevo Cal, cronista oficial de Viveiro, participa no especial.

Moito interese ten tamén para os investigadores literarios o artigo do historiador Xosé Antón Pombo Mosquera titulado “Antonio Noriega Varela. Versos recuperados”. Nel recupera cinco composicións do autor que ficaran no esquecemento e que rescata da cabeceira El Eco de Vilallba. Publicadas entre 1908 e 1911 son poemas de ocasión e temática varia que, tal como sinala, recuncan no “lirismo da natureza e asuntos costumistas” tan propios de certa musa do mindoniense.

Este especial noriegano de Amencer remata con dous valiosos apuntamentos: “Tibi terra levissit”, evocación de Carlos Adrán Goás sobre a memoria do poeta e o seu lugar de soterramento, e mais “Distinción e homenaxe a Noriega Varela”, recordatorio da xornada de novembro de 1943 na que o Ministerio de Educación lle concedeu ao poeta a Cruz da Orde de Alfonso X o Sabio, texto outra volta asinado por Félix Villares Mouteira.

A poesía de Antonio Noriega Varela é un dos cumes da lírica galega de todo tempo. Volver a ela non só é un deber para todos os que queiran saber máis e mellor do noso pasado literario, senón un gozo para aquelas persoas que desexen acompañarse da mellor lírica que se deu na nosa lingua. Por iso a celebración deste cento cincuenta aniversario é unha ocasión inmellorable para regresar á súa escrita e as páxinas deste número de Amencer o mellor guieiro para internarse no seu vizoso e inesgotable mundo creativo.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-9-2019]