Narrativas de posguerra

narrativaeimaxinarioPor fortuna, nos últimos tempos foron vendo a luz ensaios que moito axudan a comprender mellor momentos decisivos do noso devir socioliterario e político-cultural.

Entre estes valiosos traballos cóntase a recente monografía Narrativa e imaxinario nacional na reconstrución do campo literario de posguerra (1936-1966), un moi documentado e rigoroso estudo do investigador e escritor Mario Regueira que publica Xerais.

Froito da súa tese de doutoramento defendida na USC en xaneiro do 2016, este longo ensaio de preto de catrocentas páxinas analiza en detalle a reconstrución do campo literario galega de posguerra e o papel central que nel xogou a política culturalista da Editorial Galaxia.

Para mellor comprender esta emerxencia sistémica, e os repertorios e imaxinario nacional que proxectou, Regueira describe o contexto literario e editorial dos anos corenta, cincuenta e sesenta, co xurdimento de revistas e selos que foron timidamente dando espazo ás nosas letras e revertendo, aos poucos, o ermo da Guerra Civil. Tamén si, dedica non poucas páxinas ao cometido que desenvolveron nestes anos institucións como a Real Academia Galega, Instituto Padre Sarmiento, Patronato Rosalía de Castro ou o Colexio Fingoy, entre outros.

Capítulo principal desta monografía resérvao Regueira ao estudo do proxecto Galaxia e ao que denomina a “base branda” da súa ancoraxe ideolóxica, evidenciando unha asunción ecléctica de teses de Risco, Spengler, Eliade ou Heiddegger, que acabou por tracexar unha nebulosa filosofía humanística e posmoderna que, para a súa concreción literaria, defendeu como liñas de forza o lirismo e a saudade, o sentimento telúrico da paisaxe, o pulo do fantástico e o imaxinativo e, xaora, o humor, conformado todo nunha atmosfera ahistoricista, esencialista e transcendente de propio cuño.

A parte do león gáñana no libro as que Regueira alcuma como “novas narrativas”, conformadas por aquelas voces que tecen fronte ao proxecto Galaxia unha arañeira ben positiva, ben negativa, ben alternante, dependendo do autor, da obra ou da conxuntura. Nesta liña cómpre situar a escrita de Rodríguez Mourullo, Xohán Casal, Méndez Ferrín, Queizán, Gonsar ou Casares e, xa na Galicia do exilio, as apostas de Seoane, Blanco-Amor e mesmo Eliseo Alonso e Neira Vilas.

O volume remata cun ben disposto capítulo de “Consideracións finais” e unha amplísima bibliografía de case corenta páxinas nas que o investigador especializado poderá atopar cumprida referencia de traballos e análises coas que establecer lecturas de diálogo ou contraste.

Non quero rematar sen recomendar o magnífico prólogo a cargo de Arturo Casas, “Contar e ser: repertorios en xogo nun tempo incerto”, que reforza e complementa o universo de contido analizado por Mario Regueira nunha monografía de necesaria consulta.

[Faro de Vigo, 27-2-2020]

17 poetas do 21

Había xa un certo tempo que non se publicaba entre nós unha antoloxía ambiciosa na que se compendiara o melloriño do momento poético actual. É certo que periodicamente vén luz este tipo de obras, pero tamén que nos últimos anos non se fixera aínda unha escolma epocal ampla, contrastada e que puxese ao día o máis representativo das promocións que comezan a entrar na madureza.

Novas_de poesía. 17 poetas é o título da selecta editada pola tamén creadora Ana Gorría para a colección Valumbo da Fundación Uxío Novoneyra. Nela reúnense case unha vintena de voces dadas a coñecer na pasada década que representan un vitral posible de boa parte do máis salientable do noso viveiro lírico destes lustros.

A escolma vai precedida dun longo estudo introdutorio de Gorría no que tracexa unha moi informada e rigorosa panorámica das circunstancias e condicionantes nas que a realidade poética galega estivo a desenvolverse nos últimos anos.

Para esta precisa caracterización axudouse das opinións dun grupo escolleito de analistas e/ou críticos literarios que responderon diversas cuestións sobre o momento poético galego: Xosé María Álvarez Cáccamo, Arturo Casas, Luís Cochón, Camilo Valdehorras, Helena González, María Xesús Nogueira e eu respondemos ese cuestionario que logo foi intelixentemente decantado por Gorría ata lograr debuxar un mapa diagnóstico dos puntos fortes e as fraquezas do noso subsistema poético e as súas tanxentes con outros (sub)sistemas propios e alleos.

Á parte, Gorría achega tamén unha sintética pero moi elaborada poética de cada un dos creadores escolmados, conseguindo en breves liñas resumir a atmosfera e vontade autorial que rodea a cada un deles.

Veñen logo os textos dos dezasete poetas escolmados que se anuncian no propio título do libro. Comparecen en versión bilingüe galego-castelá —tamén é así para o texto prologal, impecablemente vertido por Alejandro Tobar—, unha translación que realizou en todos os casos a propia Gorría, agás coa poeta Rosa Enríquez, que preferiu optar pola autotradución.

As autoras e autores escolmados foron Lucía Novas, Baldo Ramos, Antía Otero, Xavier Lama, Daniel Salgado, Elvira Riveiro Tobío, Mariña Pérez Rei, Dores Tembras, Olalla Cociña, Mario Regueira, Xiana Arias, Oriana Méndez, a xa amentada Rosa Enríquez, Diana Varela, Carlos Fontes, Branca Novoneyra e Gonzalo Hermo.

Para a escolma destes nomes tivéronse presentes as preferencias dos estudosos e críticos consultados por Gorría. En todo caso, alén de ausencias posibles, non pode negarse que ofrecen un mostrario vizoso da pluralísima variabilidade estética e temática da escrita lírica galega da primeira década do novo milenio, que se estende ata hoxe mesmo.

A obra péchase cunhas moi completas “Notas bio-bibliográficas” sobre os poetas (tamén bilingües mercé, outra volta, aos bos oficios de Tovar) e adórnase cunhas fermosas capa e cuberta deseñadas por Anxo Pastor.

Novas_de poesía. 17 poetas é un volume para regalar(se) nestas datas que xa chegan e isto por varias razóns: a) é unha mostra ampla, representativa e de innegable valor textual, pois xunto a poemas xa éditos reúne moito material inédito cedido, ex professo, polos autores para a presente antoloxía; b) as páxinas liminares de Ana Gorría achegan un moi suxestivo panorama sobre a nosa encrucillada poética recente, abrindo vías analíticas e propoñendo lecturas novas; c) a materialidade da edición fai desta obra un obxecto máis que logrado, elaborado con sumo gusto tanto no eido da ilustración coma da maqueta e xogo tipográfico; d) o feito de ofrecernos máis de dous centos de poemas en versión bilingüe favorece que poidan abeirarse a esta mostra tanto lectores galegos coma casteláns e hispanoamericanos e, aínda que o xuízo sobre a propia tradución dos poemas merecería comentario á parte, abonda por hoxe saber que este traballo a axudar á visibilización da nosa literatura noutros espazos.

Por tanto, inmellorable oportunidade a que nos ofrecen estas Novas_de poesía. 17 poetas para se familiarizar coas creacións dun bo feixe de poetas deste tempo para os que Ana Gorría e a Fundación Uxío Novoneyra idearon un continente máis que propicio.

[Publicado nos xornais El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de Arousa e Diario de Bergantiños, 15-12-2013]

                            

Parlamento das Letras: Arturo Casas

Cando un repasa a traxectoria autorial de Arturo Casas toma pronto conciencia da insólita coherencia que preside todos os seus pasos. Nun país coma o noso, tan dado a triscar ventureiras herbas literarias onde cadre, sen orde nin concerto aparente, sobrancea aínda máis unha aposta de concepto como a súa, onde o vaivén entre o creativo e o teórico non son senón pendulares orbitais dunha mesma matemática ontoverbal.

Casas escribe dende unha isocronía case extática, abisado nun océano no que se procuran nadires, umbrosas certezas do Eros ou Mnemosine, e só se obteñen lóstregos vagos e escuros fotogramas dun tempo feliz que esvae irremediablemente. O poeta avanza pola gándara irta, cegado pola luz que anceia. Alúcase a derrota dun arcanxo en Peniel, un combate sen palabras, os límites do dicible, a voz do trono.

Todo devén miraxe da unidade, loita de Xacobe, puntos de fuga na granítica do baleiro, cartografías do momentum e ultimidades poéticas inconfesables.

Porque Arturo Casas é unha anomalía, un luxo de xenialidade que como país desbaldimos ingratamente. ¡Pero que contro, un día é un día e un peso, un peso…!

—¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

A estas alturas un debería saber que é un texto, pero o certo é que debo falar con precaución sobre tal etiqueta. Ignoro se isto que vou dicir lle ocorre a outras persoas que comparten os oficios da escrita. Para min non existe gran diferenza entre o acto de escribir un poema ou unha prosa das consideradas literarias e o acto de escribir un ensaio, un post, un traballo académico. A fábrica funciona de xeito parecido, as cada vez máis firmes resistencias a facelo actívanse igual, os pequenos praceres abrochan con semellanza. Os meus primeiros textos foron relatos e semblanzas escolares, tamén breves ou non tan breves ensaios sobre as obras maiores do canon occidental (esixidos no bo bacharelato que cursei), mesmo desenvolvementos físico-matemáticos e algunha guía de espazos e monumentos da cidade da miña infancia. Posteriormente, o rumbo académico levoume por sitios pouco propicios á fabulación. Sobre os trinta anos levei un premio de investigación que me concedeu basicamente Filgueira Valverde e me entregou Cuíña no castelo de Soutomaior. Por aquel tempo, até 1992 máis ou menos, escribín algún libro de poemas e dúas ou tres veces fun con eles a algún certame. Quedei finalista pero non gañei ningún. Como nunca fun moito de moverme en grupo o asunto foi ficando. Un día Fernando Bores, da Esquío ferrolá, comentou que lle enviara o que acabaría sendo o meu primeiro libro de poemas a algúns poetas e críticos. Confiou no criterio dun deles, Arcadio López-Casanova, e pouco despois saíu aquel Sombra de unidade. Era o ano 90.

—¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

A obra mellor tratada entre as miñas foi sen dúbida o blogue que mantiven durante algo máis dun ano e que se chamou Lándoas. En 2011 saíu unha escolma en Galaxia co título Alusión, aínda que xa non foi o mesmo. A diferenza de recepción con calquera outra proposta das asinadas por min é sideral. Supoño que o blogue tiña seguidores porque, alén de saír de balde, combinaba dous factores que sempre son agradecidos: sátira e humor pretendidamente analíticos sobre a realidade na que vivimos e as argucias dos que deciden por nós como individuos e como engrenaxe sistémica.

—¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

Resistirme a facelo e acabar perdendo. Tamén prender en canta silveira aparece durante o proceso da escrita, de modo que as excursións a outros textos e a outros libros son frecuentes. Eses libros levan a outros e aínda a máis, nun encaixe abismal. Cando regreso ao punto de partida xa nada é como era. Ese é o maior pracer da escrita para min: ser levado sen posibilidade de dicir “alto!” polos recunchos da biblioteca que fun facendo.

—Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Non sum dignus.

—Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

Supoño que a pregunta vai referida á poesía, pero case preferiría falar da outra traxectoria, a que cunha palabra moi esaxerada aplicada a min poderiamos cualificar como intelectual. Unha e outra gardan algúns paralelismos. Pero o caso é que non hai traxectoria como tal. Nisto creo que ten razón Bourdieu e resístome a facer relato cronocausal sobre aquela ilusión do “como cheguei a ser o que son”. Un é o que leu, con quen riu e ao que dixo non. Fóra diso é pouco o que sei de min, e menos aínda o que me prestaría relatar. Por non saír completamente pola tanxente ocórreseme recuperar algo que escribín hai sete anos para un libro que se ía editar en Portugal e que no camiño se fanou. Dicía o seguinte: “Se non resultase histriónica e excesiva a palabra para case calquera balance, se non parecese letra de tango ou reclamo dunha atención que non desexo, diría, como en forzada conversa de ascensor, que o poeta do meu nome fracasou en todos os obxectivos que algún día fixo propios. E dado que só subo até o segundo andar e le temps s’en va, declaro, a xeito de apeo das leiras de meu, isto que segue: asumín en Sombra de unidade un discurso próximo a un esencialismo metafísico e abstracto no que as quietudes místicas e os non-rostros pintados por De Chirico foron referente principal (o vello Dieste diría, de ver isto que conto, que quixen facer poesía a-confesional e estatuaria, con demouca do eu); concretei nas circungrafías de Momentum unha historia non desemellante sobre o eu/ti inalcanzábeis, que quixo ser tamén gravura e danza sobre un taboleiro de xadrez/corpo para explorar o descentramento das identidades e o abismo que sempre representan as accións de coñecer o outro, autocoñecerse e despois contalo. En Pedra de Nadir acouguei na lírica para ollar a morte e a oquedade. Conmovido acaso polo tango aquel e non sabendo dominar o silencio, a poesía —escasa— que escribín nos últimos dez anos non me parece outra cousa que a impugnación —pode que algo cínica e oportunista— do previamente dito”. E nesas sigo.

—¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Son patoloxicamente iconoclasta. No traballo como investigador literario e como crítico si regreso a lecturas doutro tempo, pero son basicamente as dos clásicos. E non tanto os literarios como os da filosofía e a hermenéutica. Este capítulo, unhas páxinas aquí e acolá. En literatura, móvome máis por zonas que por nomes propios. Ou se prefires dicilo así, máis por estéticas, poéticas ou tendencias que por autores. Desde hai xa bastante tempo interésame sobre todo a poesía que intervén no espazo público, entendido este non nun sentido estritamente ideolóxico. E tamén me interesan a socioloxía cultural, a filosofía política e en xeral toda canta análise cultural observe o político do literario. Entre os autores galegos que máis veces revisito están os mesmos sobre os que teño publicado algunha cousa. Dieste, Chus Pato e Xosé María Álvarez Cáccamo, por exemplo.

—¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Sóbralle preguiza intelectual e certa tendencia ecoica. Falta sentido crítico e autocrítico. Como en todas partes.

—Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

É unha pregunta que nunca me formulei neses termos e que son incapaz de asumir. Quizais porque como escribidor son máis ben fondista e confío pouco no meu sprint.

—¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

O presente literario, cultural e artístico galego é prodixioso. Son dos que subscriben o xuízo de que, en termos sociolóxico-culturais, resulta difícil explicar que a situación persista así dadas as condicións sociopolíticas e económicas que o país experimenta e o rumbo xeral do consumo cultural no mundo. Existe un desaxuste obvio entre a Galiza actual e a Galiza posíbel, a que resiste na vontade dunha minoría culta, informada e politicamente consciente de algo tan sinxelo como que o futuro hai que pelexalo. No primordial, porque existen contraforzas que asumen un programa político dirixido a anular o que tanto esforzo levou erguer, desde unha industria cultural autónoma ao propio progreso na normalización lingüística; pero tamén porque a resposta a todo isto é insuficientemente intelixente e eficaz.

—Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Só expresar o agradecemento pola túa atención e a dos teus lectores e lectoras.

Literatura alusiva

Ese singularísimo convivio entre literatura impresa e literatura dixital segue a dar entre nós vizosos froitos. Un dos últimos Alusión, o volume de ensaios breves do profesor e analista literario Arturo Casas, publicado hai nada pola Editorial Galaxia na súa colección Illa Nova.

Alusión nace da escolma de parte do escrito por Casas no blog Lándoas, activo na Rede entre os anos 2008 e 2009 por espazo de doce meses. Un sexto dos máis de tres centos e medio de post alí pendurados foron recuperados para este libro, que se amosa así como un completo escaparate dos principais asuntos dos que a bitácora se ocupou.

Entre o rexistro (post)irónico, (para)ficcional e (meta)teórico, xunguindo o (psico)social e o (trans)ideolóxico, Casas foi aos poucos dietarizando un búnker de resistencia (hiper)crítica dende o que cuestionou, radicalmente, estéticas, políticas e dinámicas anémicas e fenoménicas da máis variada pelaxe, sempre, en todo caso, de(con)struíndo o discurso monolítico e intereseiro dos responsables últimos do desastre da nosa re publica recente.

Alusión, no seu dobre sentido de referencia tácita e de realidade lúdica, é un volume de lectura obrigada para mellor (re)pensar a vertixe dos poderes e apre(he)nder a desactivar a sistémica camaleónica coa que estes tentan escravizarnos.