Literatura ecoguerreira

literatura ecoguerreiraTeño escrito nalgunha outra ocasión que a gran literatura infantoxuvenil portuguesa converxe en João Manuel Ribeiro polos catro puntos cardinais. Poeta, narrador, filósofo, conferenciante, antólogo, ensaísta, tradutor, profesor universitario e animador cultural, este crossover da escrita lusa ten sido traducido a diferentes linguas e atesoura no seu haber varias ducias de libros entre os cales se encontran títulos referenciais da literatura para o lectorado novo do país veciño.

Afortunadamente, tamén en galego se teñen vertido textos de Ribeiro. Recentemente anosouse Meu avó, rei das pequenas cousas e agora ve luz O señor Pésimo é o Máximo, relato publicado novamente pola editorial Hércules e outra volta trasladado pola tamén escritora e tradutora Ánxela Gracián.

Este mes de novembro cumpríronse tres lustros dende o mouro afundimento do Prestige. Moita foi a literatura que aquel aciago accidente fixo correr entre os autores galegos, mais tamén fóra das nosas fronteiras houbo voces solidarias que ficcionaron sobre o feito tentando exorcizar o fantasma de futuros desastres, uníndose cordialmente ao noso “nunca máis”.

Entre eses creadores de sensibilidade comprobada atópase Ribeiro, quen principia a historia do seu señor Pésimo na Costa da Morte, onde el e a súa familia veñen de vacacións no outono do 2002 e acaban por vivir, en primeira persoa, a terrible traxedia do asfaltado das nosas praias.

pesimo e maximo

Pésimo, de primeiras, é un tipo un tanto despreocupado, sumido no seu traballo e pouco empático cos que o rodean. Mais o drama do Prestige acaba por desarmalo e prodúcese nel unha transformación que o levará a tomar conciencia da vertixe destrutiva que os humanos exercemos sobre o planeta e, logo de pasar todas as vacacións exercendo como voluntario recolledor de chapapote, regresa a Portugal cambiado e comeza a ler sobre ecoloxía, sostibilidade e respecto ao Medio e decide mudar o rumbo da súa vida e da da súa familia converténdose nun “ecoguerreiro” que pon en práctica todo aquilo que entende vai facer dos seus días unha convivencia harmónica coa natureza e os seus seres.

Pésimo convence pouco a pouco a súa muller e os seus dous fillos para que aposten polo aforro enerxético, que acollan animais desamparados, que se animen a cultivar os seus propios alimentos ou que coiden xardíns, campos e arboredos. Noutras palabras: acaba por metamorfosealos nunha familia modélica no respecto polo contorno e o aproveitamento sostible dos seus recursos, o que explica a mudanza superlativa do protagonista de Pésimo intratable a Máximo admirable.

Todo o anterior é relatado por Ribeiro con grandes doses de sensibilidade e humor, cunha prosa dúctil, tremendamente versátil nos diálogos e descricións, na que non faltan acaídas referencias mitolóxicas, filosóficas ou literarias que, porén, son procesadas con intelixencia para conseguir facelas accesibles ao máis diverso público, sen necesidade de que este se ache familiarizado previamente con elas.

O señor Pésimo é o Máximo lese en galego cunha plasticidade plausible, un labor de adaptación no que moi fino traballou o buril de Ánxela Gracián, unha das nosas mellores tradutoras, que deixa aquí unha mostra da súa boa man. Mágoa que non a acompañen en excelencia as ilustracións do interior que asina Bolota e que non lle fai xustiza á óptima edición de Hércules.

Cómpre tomar nota desta lectura, que moito ben ha facer a aqueles que a ela se acheguen, por amena e instrutiva, tanto que sería intelixente prescribila nas escolas ao pé doutras obras nas que a educación emocional nos aprende a reconciliarnos coa vida e a natureza, coa raíz e o lar planetario, que ben fariamos en coidar, pois é o noso único fogar.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-11-2017]

Advertisements

Portugal e Galicia en Guilherme de Almeida

“A rua que eu imagino, desde menino, para o meu destino/ pequenino/ é uma rua de poeta, reta, quieta, discreta,/ direita, estreita, bem feita, perfeita/ com pregões matinais de jornais, aventais nos portais, animais e/ varais nos quintais”. Quen así cantou procurando unha paisaxe urbana para o corazón foi o gran poeta brasileiro Guilherme de Almeida no seu libro Você (1931).

O escritor tivo unha vida plena, chea de recoñecementos, e deixounos unha obra extensa que ocupa sete volumes de poesía completa. Foi, que dúbida cabe, un xenio da escrita e no seu São Paulo natal e en todo Brasil é un clásico lido e relido, admirado e idolatrado.

Nacera en Campinas en 1890 e morreu en São Paulo en 1969, onde, dende hai case catro décadas, existe unha Casa Museo que leva o seu nome e que constitúe un auténtico centro de peregrinación para todos os amantes da poesía e e a arte.

Avogado, xornalista, crítico de cine, poeta, ensaísta e tradutor, Guilherme de Almeida foi tamén un cidadán comprometido e solidario, que tivo problemas co réxime do seu país ao significarse como combatente na Revolução Constitucionalista de 1932, que pretendeu derrocar o goberno de Getúlio Vargas e instaurar unha Assembleia Nacional Constituinte. Os sublevados non conseguiron o que procuraban e o resultado foi que Guilherme de Almeida, logo dunha breve estancia no cárcere, tivo que marchar ao exilio, indo parar a Portugal.

Xustamente a súa estancia por terras lusas é a substancia que alimenta o volume de prosas O meu Portugal, un texto de referencia que contén algunhas das crónicas máis fermosas e penetrantes da idiosincrasia e a xeografía lusitanas. Os bairros e lojas, as velhas casas fidalgas e o gótico desfalecente de Lisboa; as señoriais Sintra e O Estoril; o emblemático túmulo de Dom Dinis; o fascinio do fado e o carnaval lisboeta; os autos de Gil Vicente, a feira da Ladra e aínda as estradas portuguesas son outros tantos recantos vivenciados que Guilherme de Almeida inmortalizou nestas súas “crónicas do desterro”, como a el lle gustaba chamalas.

Pois ben, no comezo daquela primavera de 1933 o paulista viaxou a Galicia. Visitou Vigo e Compostela, tamén outros lugares. E nesas súas visitas coñeceu e trabou amizade con Castelao, Maside, Colmeiro e Paz-Andrade, entre outros. A camaradería entre eles durou toda a vida, ata o punto de que, cando o último publicou Sementeira do vento na colección Salnés de Galaxia en 1968, o libro apareceu prologado por unha “carta-prefacio” de Guilherme de Almeida, quen na portada era recoñecido como o “Príncipe dos Poetas do Brasil”. O seu texto figura datado a fins de 1967 e nel saúda fraternalmente a “milagrosa Poesía” do escritor pontevedrés.

Fica constancia desta galegofilia de Guilherme de Almeida na revista Nós, onde se lle transcribiu a palestra “Galizza, pátria da canção”; na súa pertenza honorífica ao Seminario de Estudos Galegos; nas memorables páxinas que dedicou á lírica trobadoresca no discurso de ingreso na Academia Brasileira de Letras e na pegada de Martin Codax nalgúns versos do seu poemario Simplicidade (1912-1914); tamén na versión ‘brasileira’ á que acomodou o texto, en edición pentalingüe, do Pranto Matricial (1975) de Paz-Andrade.

O meu Portugal deste gran poeta que tan benquería os galegos acaba de ser publicado polo selo brasileiro Annablume nunha magnífica edición a cargo do profesor Ulisses Infante da Universidade Estadual Paulista e mais a profesora María Isabel Morán Cabanas da Universidade de Santiago. Un traballo impecable que recupera e pon de novo en circulación un texto aparecido hai tres cuartos de século, arroupándoo con documentadas e felices informacións verbo da biobibliografía do escritor, da súa estancia en terras portuguesas e galegas e, xaora, a propósito do fondo e a forma destas crónicas lusas.

Quen queira un guieiro diferente para viaxar ata as terras irmás do Sur pode facerse con este O meu Portugal na tenda virtual da editora (http://www.annablume.com.br/). Descubrirá unha visión diferente e ben profunda da ánima do país ultramiñoto na verba, vibrante, dun dos mellores poetas da lusofonía ou galeguía. Porque unha cousa é ver e outra reparar, xa se sabe, e a ollada dun poeta como Guilherme de Almeida revela e ilumina a realidade.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 26-3-2017]

Das pequenas grandes cousas

meuavoHai libros que, unha vez descubertos, producen un sismo interior que acaba por reconfigurar os cimentos do mapa sentimental propio. Son obras das que posúes a certeza de que tería sido un inmenso erro non chegar a coñecelas ao longo dos teus anos de vida, textos nos que asalta a convicción de que tardaches de máis, sempre demasiado, en darlles cumprida lectura.

Por iso te prometes relelas moitas máis veces. Porque a vida é curta e a arte dalgunhas obras moi longa. E porque Menéndez Pelayo tiña toda a razón cando se queixaba de que é unha pena morrer, coa de libros que lle quedan a un por ler. Sobre todo, engado eu, se eses libros son tan extraordinarios como Meu avó, rei das pequenas cousas, unha alfaia literaria de João Manuel Ribeiro da que hoxe quero dicir apenas dúas ou tres palabras.

Non tentarei apañar a auga do mar literario de Ribeiro con cribos. Imposible resumir aquí a extensa, densa, intensa traxectoria autorial de quen conta os volumes por ducias, as conferencias e charlas por centos e a súa participación en libros colectivos e eventos literarios de todo tipo por moreas. Abondará con dicir que Ribeiro é un dos máis importantes escritores infantoxuvenís de todo Portugal e o dilatado orbe lusófono, un lugar que lle confire, con todo merecemento, a súa recoñecida, reeditada e multipremiada obra.

Porque eu quero falar agora de Meu avó, rei das pequenas cousas, un libro editado con delicado primor por Hércules Edicións e ilustrado —acaeríalle mellor dicir iluminado— por Catarina Pinto, un volume que se publica en galego por man doutra sobresaliente escritora infantoxuvenil galega, Ánxela Gracián, quen puxo o seu cumprido talento de tradutora profesional ao servizo dunha historia da que o menos que se pode dicir é que esganifa a fibra cardíaca tanto como enleva o pensamento.

Ideado como unha historia de vida e descubrimento en oito estacións, o relato de Meu avó, rei das pequenas cousas é todo el un vademécum gnómico e sentimental, unha narración que, ao tempo que testemuña vivencias e fidelidades, memorias e perdas, ledicias e revelacións, serve tamén ao propósito do docere et delectare dos clásicos, pois ese alento de ensinanza e fe nun vivir vai cosido á víscera mesma desta admirable historia.

jmanuelribeiroO neno protagonista que narra os feitos rememorados dá razón da importancia transcendental que na súa vida xogou —e xoga, na lembranza— o seu avó. El foi quen lle ensinou a ver o mundo, a pensar a existencia e aprehender que a felicidade está nas cousas máis miúdas, que nos levan sempre ás verdadeiramente inmensas: o amor, a amizade, o agarimo á terra e as xentes dun, a paixón por aprender, a perda dos que queremos, a convivencia harmónica co resto dos seres, en fin, a necesidade dos soños, da imaxinación, da ledicia presente e a esperanza futura.

Camões, Pessoa ou García Lorca aparecen homenaxeados nestas páxinas, cheas de luminosas reflexións, tamén de tenrura e sutileza, de maxinacións e ensoños, de gratitudes e arelas. Unhas planas nas que se desliza una prosa dúctil, despida, que acompasa a súa música cunha imaxinería sensorialista, evocadora, grácil.

Meu avó, rei das pequenas cousas é un regalo para o corazón, unha dádiva que o deus das palabras lle concedeu a João Manuel Ribeiro e que el, como novo Prometeo, nos obsequiou aos lectores. Como non apreciar un galano así. Merece agradecérselle a quen o agasalla e a quen fai de oportuno Mercurio, neste caso Ánxela Gracián e Hércules Edicións, pois grazas ao seu favor está na nosa man poder ler o Saint-Exupéry portugués dos nosos tempos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 12-3-2017]

Ollando a través de A Xanela

xanela 38A Xanela, Revista Cultural das Mariñas, anda xa polo número 38 nos seus preto de vinte anos de vida. Chégame agora esta nova entrega da cabeceira coordinada por Suso Torres e volvo revalidar a positiva opinión respecto do intenso labor de promoción e difusión cultural levado a cabo pola Asociación Eira Vella de Betanzos, quen nesta ocasión non quixo deixar de lembrar o pasamento do guitarrista, escritor e actor Xulio Cuns Lousa, betanceiro do 26 que tristemente nos deixou o pasado ano e ao que vai dedicado este número.

Ollando a través de A Xanela poden verse textos de creación en prosa e verso en galego de Elena Veiga Rilo, Nora L. Salgueiro, X. H. Rivadulla Corcón, Manuel Fiaño Sánchez, Vanesa Santiago e mais Gabriela Rodríguez e, xa na irmá lingua lusa, do angolano Namibiano Ferreira e tamén de Maria Virgínia Monteiro.

A entrega complétase con gráfica humorística de Víctor Tizón e Sabela Arias e articulística de tema histórico, patrimonial, musical e doutro xorne da autoría de Xosé María Veiga Ferreira, Juan Sobrino Ceballos, Moncho do Orzán, Manuel B. Dans, Maxi Rei, Rafael Balsa de la Vega e Xosé Luis Sobrino. Completa a nómina o texto “Xulio Cuns (1926-2014), unha vida na cultura”, onde Torres Regueiro realiza unha garimosa semblanza do amigo ido e as súas achegas á nosa cultura.

Dá gusto asomarse a A Xanela e contemplar como a creación, o ensaio, o humorismo e a memorialística gozan de boa saúde nas mans dos betanceiros da Asociación Cultural Eira Vella. Faremos votos por que así siga sendo por moitos anos.

Peregrinaxes literarias

Quero dar hoxe noticia dun escritor singular, un autor no que se dá unha síntese única: Pedro Miguel Rocha, un narrador nacido en Vouzela (1973), no distrito portugués de Viseu, que é, sen dúbida, o máis galego dos creadores lusos.

No seu afán por aproximar culturalmente Portugal a Galicia formou parte, a finais da década dos 90, da Associação de Amizade Galiza-Portugal e asistiu tamén a cursos de Lingua e Cultura Galegas na Universidade do Minho e a Universidade Nova de Lisboa.

Certamente, aínda sendo Rocha escritor de expresión portuguesa, as temáticas, os personaxes a localización das súas historias e todo o tecido das súas obras teñen un inequívoco selo galego.

Ata o de agora, son catro os títulos dados a coñecer por este docente de Literatura Portuguesa, tamén editor na referencial Porto Editora e aínda investigador: Juntos temos poder (2009), Chegámos a Fisterra (2010), O eremita galego (2011, Prémio Literário Maria Ondina Braga) e os ben recentes Contos peregrinos (2014), dos que me ocuparei a seguir.

Os quince relatos que compoñen este libro son un exemplo acabado de irmandade luso-galega, non só porque en varios deles o protagonismo e mesmo a localización sexan nosas, senón porque cada conto se acompaña dun posfacio escrito por diferentes autores entre os que se contan tres galegos (o novelista e profesor Carlos Quiroga, o narrador Séchu Sende e quen asina). Son, amais, historias que defenden a necesidade da utopía, das utopías, afirmando a confianza na consecución dun mundo futuro mellor, ecolóxico, onde o respecto pola diferenza sexa moeda común e o librepensamento a única bandeira. Neste sentido, as narracións de Contos peregrinos afincan moi visiblemente na práctica da pluralidade multicultural, no respecto idiomático e a convivencia dos distintos vehículos lingüísticos da área luso-galega.

Resulta estimulante comprobar a feliz conxunción do real empírico e o real onírico que se dá nestes textos. Somos o que soñamos, xa se sabe, e esa máxima que tantos abonaron, dende Shakespeare ata Cunqueiro, esprémea aquí Rocha ata as últimas consecuencias, facendo convivir nos relatos vivos e espectros, seres imposibles con xente do común, ensaiando a distopía en diversas ocasións.

O carácter peregrino desta narrativa, o que nela hai de alusivo aos camiños composteláns, é tamén un acerto que presenta a cidade do Apóstolo como símbolo e crisol de mundos, de culturas, un territorio común e universal, camiño aberto polo que transitar a vida e aprender dela.

Humanista, defensor dun mundo de valores e mañá esperanzado, Rocha non evita a crítica ás miserias sociais e os abusos de poder que nos rodean. Todo o contrario, a súa visibilización é, de feito, o primeiro paso para mudar ese estado de cousas, para persuadirnos da marxe de mellora, e aí é onde reside a carga subversiva destes contos.

Como narrador Rocha é un estilista clásico, que arquitecturiza as narracións rexeitando os construtos alambicados. Conta claro e seguido, con progresión lineal e acaída caracterización dos personaxes. Persegue comunicar unha historia, un sentimento, unha situación crucial, non recrearse no manierismo da greca formal, o que coido é todo un acerto.

Editados con sumo gusto por Esfera do Caos (atractiva cuberta, intelixentes paratextos e óptima escolla tipográfica, de caixa e materiais), estes Contos peregrinos son a confirmación literaria dun autor ao que se ten alcumado, con xustiza, como o ‘escritor portugués de alma galega’, un autor no que a fusión transmiñota encarna e brilla con todo esplendor.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 26-5-2014]