Narrativas de posguerra

narrativaeimaxinarioPor fortuna, nos últimos tempos foron vendo a luz ensaios que moito axudan a comprender mellor momentos decisivos do noso devir socioliterario e político-cultural.

Entre estes valiosos traballos cóntase a recente monografía Narrativa e imaxinario nacional na reconstrución do campo literario de posguerra (1936-1966), un moi documentado e rigoroso estudo do investigador e escritor Mario Regueira que publica Xerais.

Froito da súa tese de doutoramento defendida na USC en xaneiro do 2016, este longo ensaio de preto de catrocentas páxinas analiza en detalle a reconstrución do campo literario galega de posguerra e o papel central que nel xogou a política culturalista da Editorial Galaxia.

Para mellor comprender esta emerxencia sistémica, e os repertorios e imaxinario nacional que proxectou, Regueira describe o contexto literario e editorial dos anos corenta, cincuenta e sesenta, co xurdimento de revistas e selos que foron timidamente dando espazo ás nosas letras e revertendo, aos poucos, o ermo da Guerra Civil. Tamén si, dedica non poucas páxinas ao cometido que desenvolveron nestes anos institucións como a Real Academia Galega, Instituto Padre Sarmiento, Patronato Rosalía de Castro ou o Colexio Fingoy, entre outros.

Capítulo principal desta monografía resérvao Regueira ao estudo do proxecto Galaxia e ao que denomina a “base branda” da súa ancoraxe ideolóxica, evidenciando unha asunción ecléctica de teses de Risco, Spengler, Eliade ou Heiddegger, que acabou por tracexar unha nebulosa filosofía humanística e posmoderna que, para a súa concreción literaria, defendeu como liñas de forza o lirismo e a saudade, o sentimento telúrico da paisaxe, o pulo do fantástico e o imaxinativo e, xaora, o humor, conformado todo nunha atmosfera ahistoricista, esencialista e transcendente de propio cuño.

A parte do león gáñana no libro as que Regueira alcuma como “novas narrativas”, conformadas por aquelas voces que tecen fronte ao proxecto Galaxia unha arañeira ben positiva, ben negativa, ben alternante, dependendo do autor, da obra ou da conxuntura. Nesta liña cómpre situar a escrita de Rodríguez Mourullo, Xohán Casal, Méndez Ferrín, Queizán, Gonsar ou Casares e, xa na Galicia do exilio, as apostas de Seoane, Blanco-Amor e mesmo Eliseo Alonso e Neira Vilas.

O volume remata cun ben disposto capítulo de “Consideracións finais” e unha amplísima bibliografía de case corenta páxinas nas que o investigador especializado poderá atopar cumprida referencia de traballos e análises coas que establecer lecturas de diálogo ou contraste.

Non quero rematar sen recomendar o magnífico prólogo a cargo de Arturo Casas, “Contar e ser: repertorios en xogo nun tempo incerto”, que reforza e complementa o universo de contido analizado por Mario Regueira nunha monografía de necesaria consulta.

[Faro de Vigo, 27-2-2020]

Entre dous mundos

Nordesía (Pura Salceda, 8-12-2019)Hai artistas que son unha ponte entre mundos, unha porta a unha nova dimensión que nos leva a espazos creativos, idiomáticos e identitarios definitivamente singulares. É o caso de Pura Salceda, nacida na emigración mexicana, medrada e asentada en Catalunya, mais de ascendencia e adhesión galega. Ela é, en por si, un corazón hibridado no sentir e no vivir, que espella nunha escrita necesariamente múltiple, mestiza e plural.

Así acontece tamén na súa máis recente novela, O paxaro de nácara (Galaxia), que vén unirse a outros títulos publicados na nosa lingua pola autora, como os poemarios A ollada de Astarté (2016) e Dous corpos nus, espíndose (2016), este último en parcería co portugués Casimiro de Brito.

O paxaro de nácara é unha novela matrioska, un artefacto literario polimorfo que participa por igual da novela de investigación e descuberta, da novela amorosa, da novela social, da novela epocal e mesmo da novela saga. Todas estas fías trénzanse nunha única tanza para compoñer un retrato da Galicia da Terra e da Galicia Emigrante dende os ollos dunha muller que vive os dous mundos na súa condición de filla de emigrantes que regresa aos eidos familiares de orixe.

En esencia, O paxaro de nácara é a historia de Nélida (en moitos sentidos un álter ego da propia Pura), editorialista barcelonesa que se ve impelida a volver á parroquia de Féas, no Concello de Boborás, para asistir ao funeral da avoa Delmira. No seu regreso atópase con Elías, un amor de mocidade que non puido ser cando el emigrou a México DF. Esa fortuíta coincidencia fará renacer neles a paixón amorosa que vivirán intensamente. No curso desta relación irán investigando nos seus pasados familiares ata descubrir escuros sucesos que as súas xentes viviron na emigración mexicana e que teñen que ver coa morte de Gonzalo (un tío de Nélida) e de Nora (unha moza filla duns caciques locais). Mais no curso das súas pescudas Nélida e Elías traerán á luz moito máis: unha fervenza de traizóns, mortes, amores delituosos, abusos, falsidades e enfermizas relacións que desatarán unha espiral de dor e ocultamentos que se estenden ata o presente.

Todo este relato chega a nós a través dunha poderosa narración en primeira persoa que ten nos abundantes diálogos da obra o seu mellor aliado: parlamentos faiscantes, cheos de dobres intencións, moi áxiles e perfectamente trabados, que se complementan de xeito idóneo co fluír principal da historia e a súa trama investigadora, guiada por esa voz omnisciente culta que incorpora ao seu dicir numerosas alusións ao universo do literario, o musical, o cinematográfico ou o pictórico que axudan a caracterizar con moito ben personaxes, lugares e tempos.

Agora ben, O paxaro de nácara é todo iso e é moito máis. Hai nesta novela unha lectura que nos leva a defrontarnos con preguntas abondo transcendentes; poño por caso: cal é a identidade última deses seres de fronteira que son os emigrantes?; como se fixeron as vidas e fortunas dalgúns dos nosos que marcharon para alleas terras?; cal é a integración da realidade emigrante na sociedade galega en xeral e na rural en particular?; ata que punto os nosos emigrantes conservan os sinais inequívocos da súa cultura orixinaria, incluído o idioma?; produciuse unha axeitada transmisión do herdo galego de pais a fillos no mundo da emigración?; e xa noutra orde de cousas: os amores que a emigración esfarela, fenecen para sempre?; cal é a vida dos amores crepusculares, por definición, e dos amores outonizos que teñen a súa raiceira na mocidade, en concreto?

Novela homenaxe á heroica xeración emigrante de Posguerra que, como a dos pais da propia autora, marchou de Galicia pero seguiu sempre a vivir nela no seu imo, O paxaro de nácara é un canto a esa posible ponte entre xentes e pobos, entre modos de entender a existencia que son, á fin, maneiras complementarias e igualmente valiosas de ollar a fascinante, multiforme e irredutible marabilla que é a realidade humana.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-12-2019]

 

A cor do Tempo

pilargarciaregoPilar García Rego é un dos rostros máis populares da TVG. Presentadora de programas culturais de gran difusión e prestixio, dende hai varias tempadas é a voz condutora do Zigzag, todo un referente para as artes de noso na televisión pública.

A esta súa faceta de comunicadora de éxito suma agora García Rego unha outra moito tempo latente: a de poeta, que se estrea coa publicación de Sandalias verdes, libro de versos da renovada colección de Poesía da Editorial Xerais.

Sandalias verdes recolle unha trintena de composicións repartidas en tres seccións: a homónima ao título xeral da obra, unha segunda titulada “Cans negros” e unha última nomeada “Zapatos azuis”. Todas tres, como se ve, incorporan o elemento cromático ao seu corpo, pois na estética da autora a memoria é unha cor e o corazón unha tonalidade que brilla ou escurece segundo a corda que se pulse.

Hai nestes versos todo un exercicio rememorativo, de desdobramento e contemplación da nena que se foi dende a adulta que se é, especialmente no primeiro e derradeiro bloques do libro, tinguidos coas manchas do tempo, os campos de pampullos marelos da infancia, as follas vermellas e as libélulas entre cristais, a praia de Louro nos días dacabalo de Amor e as cortinas de tul branco. Todo un mundo de recordos, de intensas vivencias dun tempo clausurado pola nostalxia que fai á poeta exclamar: “Daría mundos por volver apertar as coletas/ pero co amor por riba do tempo/ co olor a xampú de pexego/ sobre a abrasión irredutible da trementina”.

A segunda das seccións, “Cans negros”, posúe unha outra tintura. Aquí son os días tristeiros e cincentos de Churchill, esas xornadas coma mastíns mouros que fan rabiar o corazón coa súa desposesión e orfandade, horas nas que “o medo, ás veces, é o silencio” e inzan os “días grises pendurados dos montes/ igual que as orellas dos elefantes”. No labirinto deses solpores, os cans mancados déitanse na alfombra da porta, tremen coa dor e lamben as feridas. Porén, é moi diferente a sorte da voz poética, quen confesa: “enróscome na cama mais non sei onde lamber”. A soidade infinda, unha lousa de tempo que inclina a vontade e a fai fraquear.

Secasí, ese desencanto resulta transitorio e o ton xeral do poemario é esperanzado, imperio da luz, poesía do verán, versos solares. E contra as cicatrices físicas e anímicas, contra a perda que supura nalgúns textos (velaí, poño por caso, o laio pola morte do pai) e a aceptación da mesma, hai tamén moita música para renacer, dende os acordes do ukelele ata a potencia de Adrian Costa & The Criers, mesmo a ollada plástica de Berta Cáccamo é esconxuro contra o mal do esmorecemento.

Porque se hai algo caracteriza estas Sandalias verdes de García Rego é a súa fe no valor do propio feito poético, na poesía como casa na que se recoller, a casa do ser heiddeggeriana, a matriz esencial que abre a porta ao inefable, a esa cuarta dimensión que só a intuición superior da poeta alcanza a endergar.

A materia verdinegroazulada destes versos é un canto á beleza e aos soños, aos que foron e aos que aínda nos quedan por cumprir. Nada é imposible porque, como a autora nos lembra: “Hai canoas na praia do río./ Sería fermoso navegar/ o mundo enteiro dentro dunha,/ coas mans agarrando os xeonllos,/ cos beizos quentes polo son dun maio florido”. A min préstame subirme á canoa coas Sandalias verdes e deixar que Pilar García Rego guíe a navegación, “sen bandeiras nin muros,/ nin balados nin buratos onde enterrarte,/ sen mar que atravesar/ só mar para vivir/ sen moedas nin Carontes que teñan o poder das fronteiras”. De vós depende agora ficar varados ou iniciar tamén a singradura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 21-7-2019]

 

Gañar por puntos

manuelportasManuel Portas é unha das voces narrativas máis destacadas do actual panorama literario galego, un eido da escrita ao que chegou hai apenas unha década, tempo máis que suficiente para referenciarse como un autor imprescindible ao que debemos títulos de mérito como Denso recendo a salgado (2010), Un dedo manchado de tinta (2011), Faneca brava (2013), Amor en alpargatas (2015) e Lourenço, xograr (2015). Ás obras anteriores súmase agora Por puntos, novela publicada pola editorial Galaxia que supón un novo chanzo exploratorio nas vías creativas deste narrador e abre a nosa novelística a espazos ata agora inexplorados.

Nunca antes unha novela galega tomara como escusa narrativa e principal leitmotiv o complexo e moi diverso mundo dos cursos para recuperar o carné de conducir. A aposta por un escenario nodular deste tipo afirma a modernidade da prosa de Portas, que reinventa a clásica fórmula da xuntanza de personaxes en contornas obrigadas (pénsese, poño por caso, nas Mil e unha noites, no Decamerón ou nos Contos de Canterbury ou, no noso caso, nos parlamentos á luz do candil ou nunha casa pacega illada pola neve dun Fole) para levalos a un escenario ben actual, inmellorable espello do avolto e mutable carrusel que define o vivir cotián do XXI.

Os personaxes que coinciden neste curso para a recuperación dos puntos do carné son do máis heteroxéneo e abren o relato á consideración da ética do social, ao enganoso do aparencial e ao profundo das verdades ocultas, tamén á reflexión verbo do azaroso do destino, que xunta en lugares impensables persoas que, de non verse obrigadas, sería improbable que visen cruzarse os seus camiños.

Por puntos é unha novela que zumega positividade e, fronte ás adversidades, ás renuncias, aos fracasos e orfandades, ás soidades e rexeitamentos, aposta polo poder salvífico do amor, polo xeneroso desprendemento afectivo, pola solidariedade dos conxéneres e pola confianza en que a vontade de superarse é a máis poderosa ferramenta para cambiar o curso das cousas.

Deseñada cunha habelenciosa arquitectura contrapuntística e de olladas complementarias, a novela sostense nunha admirable economía de recursos, cunha concentración espacial (basicamente todo acontece na aula na que se imparten os cursos, na administración dese mesmo edificio ou, todo o máis, nalgunha cafetería próxima) e temporal (catro días: os dous venres e sábados preceptivos de asistencia ás clases que facilitan a devolución dos puntos) que fala da capacidade de Portas para trenzar seiras literarias optimizando contados vimbios.

O humor (por veces irónico, outras paródico e, no máis dos casos, traxicómico), as abondosas referencias metaliterarias e interartísticas e a xusta proporción das tipoloxías discursivas (equilibro e intelixente ponderación entre diálogos, descricións e texto propiamente narrativo) son elementos que cohesionan o relato e, ao tempo, transmiten a súa consistencia harmónica.

Escrita cunha prosa fluída, líquida, cun dominio impecable dos rexistros (a variabilidade de estilos nos diálogos é notoria), unha atinada selección léxica e un fino burilado nas secuencias e períodos, Por puntos brilla na súa coloratura irisada, que ilumina a lectura destas páxinas e a fai máis que gorentosa.

Calidoscopio social e laboratorio de procederes comportamentais, a novela de Manuel Portas lémbranos que o pasado é importante, pero o presente é o que temos e o futuro a esperanza á que non podemos renunciar. Tamén que, alén do que os outros opinen de nós, mesmo máis alá do que pensemos de nós mesmos, está a verdade fonda e inevitable do noso eu máis íntimo e verdadeiro, un corazón soñador que, malia todo e mesmo contra todo, merece, sempre, ser feliz e gañar por puntos o difícil e arduo combate que é vivir día a día.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 7-7-2019]

Quokka Moka do outro lado do espello

Nordesía (María Solar, 24-3-2019)Nos últimos anos María Solar tense consolidado como un dos nomes de referencia na escrita tanto infantoxuvenil coma de adultos ou institucionalizada. Varios dos seus títulos son xa cita indispensable na nosa escrita destes lustros e, como tal, foron reeditados abondosamente e traducidos a diversas linguas. A verdadeira historia da mosca da tele (2012), Teño uns pés perfectos (2015), O meu pesadelo favorito (2015) ou o recente Os nenos da varíola (2017) son boas mostras desta positiva acollida por parte de público e crítica.

Aos libros anteriores súmase agora Quokka Moka, narración que aparece na Colección Merlín de Xerais con ben coloristas e atractivas ilustracións de Víctor Rivas.

Quokka, como o seu propio nome indica, é unha sorte de marsupial, un canguriño pequecho do tamaño dun gato que, como todos os da súa especie, ten a singular característica dun rictus moi expresivo, que fai que semelle estar sorrindo a perpetuidade. Tanto pola súa morfoloxía coma, sobre todo, polo seu aspecto riseiro os quokkas transmiten a aparencia de seres ‘adorables’, que presta axeitar no colo. Mais Quokka ten un xenio do demo, é rabechudo, ten moi mala idea e bota o día fastidiando a todo o mundo. Iso si, sen perder o riso. Velaí a contradición: o paradoxo do que parece, pero non é, que é o tema principal desta historia.

No vieiro da Alicia de Carroll, tamén Quokka Moka terá que afrontar unha viaxe iniciática a un outro mundo, o antiuniverso, onde todo parece acontecer ao revés. Este escenario favorece a lectura conceptual do relato, pois por medio dunha trama moi divertida e amena, chea de humor e momentos hilarantes, debrúzasenos de fondo cunha cuestión abondo transcendente: que é o normal? Quen fixa as regras de como debe ser a nosa etoloxía social? Máis aínda: ata que punto esas normas teñen sentido e son inamovibles?

De por parte, Quokka Moka é tamén unha fábula da superación e medre persoal, da capacidade de xerar empatía e da confirmación dos valores da amizade e a solidariedade, da consideración respectuosa do outro e da aposta pola comprensión do familiar e amigable.

Escrito con abraiante frescura, o relato de Solar lostreguea nos diálogos vivaces, serpea con admirable economía de recursos nas descricións e consegue un fraseo narrativo de impecable mecano, o que fai desta obra un texto de lectura máis que agradecida, diáfana, transparente e ao transversal alcance dunha franxa etaria e tipoloxía lectora moi ampla.

As aventuras de Quokka Moka a carón do seu amigo espectral, o sapo Roco, e mais da súa avoa na procura do amor quokko serven tamén a Solar para deslizar habelenciosamente unha outra reflexión sociolóxica que conecta esta historia con The Truman Show, o filme de Peter Weir, o que incide no carácter parabólico dunha trama ideada para que os pequenos máis miúdos e, tamén si, os pequenos grandiños nos poñamos a pensar en como cremos que somos, como nos ven que somos e como somos realmente.

Entretida, chea de momentos e pasaxes memorables e de moi agradable lectura, Quokka Moka é unha das obras máis suxestivas dos últimos tempos e confirma a María Solar como un valor ben sólido da nosa narrativa actual.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-3-2019]