Narrativa transxénica

Nordesía (Manuel Darriba, 4-2-2018)Ler a Manuel Darriba é como botar a correr por unha autoestrada na que tras túa arden montes de laparadas e o chan vai derrubándose a medida que avanzas. Nada é seguro. Todo é múltiple, cambiante, borroso e onírico, como nunha sorte de pesadelo de eterno retorno ao que un Morfeo perverso nos tivese condenado.

O escritor sarriao leva anos depurando a súa obra, esencializando os procesos de construción, codificación e transcategorización, esfarelando as barreiras xenéricas, amalgamando fórmulas e adelgazando o discurso para tirar toda a polpa do esquelete e ver brillar o fósforo da medula en puro.

Con Branco (2009) fíxonos abanear con estordegadas de prosa cortante, profundando nunha vía creativa que en O bosque é grande e profundo (2013) se afianzou nun dicir apositivo e paratáctico para espellar a agonía dun mundo que se esboroa e onde a violencia é unha lei da selva inexorable.

Esa mesma pulsión da inminencia do desastre, da latencia xorda do caos que nos rodea vaporiza todo Elefante (2018), o seu novo libro de relatos, un leito de faquir para intelixencias acomodaticias, desafío lector de intensidade tal que extenuará a máis dun.

Seis historias. Dous relatos longos, case que novelas curtas, e catro minirrelatos. Todos converxentes na súa textura simbólica, no seu alentar filosófico, na súa apertura significante que se presta a interpretacións diversas e complementarias.

“Elefante”, a historia coa que se abre o libro e que serve para o titular no seu conxunto, é un relato alegórico, unha revisión das estratexias do poder, da perfidia na creación de imagos que consigan imantar e conmover as masas para as domear e, tamén si, dos resortes da resistencia, das fírgoas da disidencia e o contrapoder. Unha narración na que as reflexións sobre o Tempo, o real, o icónico e a(s) linguaxe(s) se entremesturan tecendo un mesto tapiz ontolóxico e epistemolóxico.

ElefanteNon menor ambición parabólica amosa “Os urot’oki”, debuxo dunha sociedade imaxinaria que vive na tensión dialéctica das esencias da tradición e a mestizaxe co foráneo, na loita entre o habitus herdado e a anulación das vellas formas no imparable hibridar social, pero, sobre todo, unha trama que sostén unha alegoría política en clave identitaria, na que o papel decisivo da oralidade, do idioma e do capital poético serven para deslizar fondas interrogantes sobre o noso país.

Máis breves, pero non por iso menos intensas, “Pel de serpe”, “O viaxeiro”, “A selva” e mais “Autovía” compoñen un mosaico de historias nas que os personaxes defrontan os seus temores, as súas inseguridades e incertezas, as súas batallas interiores e mesmo o desconcerto máis absoluto para (re)construírse e tentar atopar o sentido ás súas vidas.

Por xunto, esta media ducia de narracións constitúe un acabado exemplo de escrita transxenérica, prosas tramadas de fluído poético, relatos de ollar fílmico e textura oracular nas que as fronteiras entre o real e o soñado, o imaxinario e o lembrado se desdebuxan e confunden e todo resulta infinitamente máis complexo do que parece e, xusto por iso, ben máis diáfano do que aparenta.

No ronsel do mellor Borges ideador de mundos intelectuais, nos ecos do Carver máis inquedante e revelador, coas airexas do máis brutal Faulkner e aínda coa tensión épica dun Conrad ou a lucidez paródica e deconstrutora da escola Joyce, Manuel Darriba en Elefante confirma que a narrativa galega é filla do seu tempo e que hai quen entre nós avanza con paso firme polo novo milenio literario.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-2-2018]

Advertisements

O código Xubín

Nordesía (Isaac Xubín, 17-12-2017)A versatilidade é unha das características definitorias do quefacer de Isaac Xubín, quen nos últimos anos ten camiñado igual polos vieiros da narración ca polos da poesía, cultivando tamén a tradución e mesmo o ensaio. Neste seu laborar literario múltiple veu publicado recentemente A cadencia da fractura, obra coa que se fixo acredor do Premio de Poesía Manuel Lueiro Rey.

Da escrita de Xubín teño dito nalgunha ocasión que debuxa unha melancolía combativa, creando un territorio de consciencia escritural plena que reivindica a loita e aborrece a submisión. Velaí como, en non poucos sentidos, os seus versos erguen arpas coma coitelos, unha estética escarlata sempre revolucionaria.

Neste A cadencia da fractura afonda nesas trabes mestras preconfiguradas en anteriores libros. Dáse aquí unha poética da identidade na que o Tempo e o seu pasar teñen moito que dicir, tamén a ancoraxe vital na hora primeira da infancia e a mocidade, pero, sobre todo, o fluír imparable dos anos, metaforizado na presenza dunha sorte de riografía que dedica poemas aos cursos fluviais das cidades nas que viviu ou que visitou, como o Bidasoa, Mosela, Sar e Sarela, An Laoi, Vístula ou Neckar. É un pasar heracliteano, o anuncio da morte como cabo, tamén a asunción de que somos materia de Cronos, reconfigurándonos sempre en tempo real.

Doutra parte, no libro hai tamén unha lúcida reflexión a propósito do xenérico e o relacional e, sobre todo, do concepto de estranxeiría, ese ser fóra da terra de orixe, non do lugar que acolle pero tampouco totalmente daquel do que se está lonxe, producindo unha estrañeza que ten moito que ver con esa procura dunha identidade firme ante o acoro dunha mutabilidade incesante.

a cadencia da fracturaPor descontado, os versos de Xubín convidan igualmente a unha reflexión sobre o fenómeno da escrita e o seus límites, verbo da súa necesidade e funcionalidade, nun repregamento metapoético que é xa un sinal da casa.

De xeito complementario coas anteriores vías de exploración lírica, a obra ten un moito de simbólico-matemático na súa profusión de baleas polo océano da vida, cifras e cálculos que nos gobernan, ríos que se abren á fluencia de seres e circunstancias e gumes de navalla que sangran os días e os soños.

Todo ese repertorio vese aínda enriquecido coa visopoética resultante do diálogo das ilustracións do propio autor cos seus versos, concretando un código icónico-verbal altamente significante que xa ensaiara en anteriores títulos, poño por caso en Con gume de folla húmida.

Tan xenuína escrita é o resultado da converxencia de moitas tradicións das que bebe a formación e devoción do autor, tanto foráneas coma da terra. E velaí como neste A cadencia da fractura son citados moitos autores igual do ámbito hispánico que do resto de Europa e, xaora, tamén da nosa tradición.

A cadencia da fractura é un profundar na sondaxe do pensamento lírico de Xubín, que transcende os límites do rito para cuestionar abertamente os vínculos que conectan mobilidade e violencia, linguaxe e corpo, nun dicir sempre orixinal e revelador.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 17-12-2017]

Na República dos Tres Vales

LionelHai libros que non demandan unha lectura, senón demoradas relecturas. Obras ás que non se lles espreme todo o zume na primeira prensada, textos sobre os que cómpre volver para tirar deles o líquido máis sabedeiro.

Así me aconteceu a min coa novela A raíña das velutinas, de Lionel Rexes. Tiven a sorte de poder lela de primeiras e de axudar a distinguila como parte do xurado do Premio de Novela Curta Manuel Lueiro Rey. Naquela ocasión descubrira xa nela a habelencia para o deseño das fías da trama, o acerto na recreación de atmosferas e personaxes, a destreza para os diálogos e treitos descritivos, mais non alcanzara aínda outros estratos de significación que agardaban por unha nova visita ás súas páxinas.

 Veu ese novo encontro da man da presentación da obra na terra do autor, quen amigablemente me convidou ao acompañar en data tan sinalada para el. Foi nese novo profundar nos seus ríos subterráneos cando implementei a visión do amplo océano que discorría baixo as súas planas. E del quero contar agora.

Hai nesta A raíña das velutinas unha espiral de harmónicos narrativos que entrelaza en moi agradable timbre, unha coral polifónica de fórmulas e rexistros que empastan nunha ben fina e unísona melodía de voces. A novela de aventuras, a narrativa policial, o relato sentimental, a narración sobre a memoria, a escrita sobre a resistencia do maquis, o contar telúrico e aínda pasaxes de teor social e mesmo transreal coctelizan nesta obra que desafía calquera rigor taxonómico.

Unha casa de turismo rural nunha idílica parroquia mindoniense. Un entusiasta grupo de asistentes a unhas ‘Xornadas para a memoria e as restitucións democráticas na rexión dos Tres Vales’ que xunta o derradeiro maquis vivo, parentes doutros resistentes e admiradores destes. Unha estraña parella de rapazas que se aloxan tamén nesa Casa da Penela e que se presentan como enviadas pola Consellería de Medio Rural para combater a praga das velutinas. A inminente visita da raíña Letizia a Mondoñedo. Velaí as tres tanzas principais que se entrecruzan nun ir e vir de tensión en aumento para lograr imantar o lector dende as páxinas iniciais.

velutinasPorque nesta novela nada é o que parece e a paleta ten máis grises que brancos e negros. Todo se reformula en tempo real. As relacións que se establecen entre os personaxes fan abalar as súas conviccións, a convivencia modula as ideoloxías e a forza da Terra e dos afectos converte en posible o imposible.

Podería determe en ben distintos aspectos que considero un logro desta primeira novela de Rexes, mais abondará con destacar apenas tres achados deste que teño denominado thriller telúrico-sentimental: a solidez da súa inscrición na mellor escola narrativa mindoniense (con ese fantástico achado do territorio da República dos Tres Vales: Mondoñedo, Lourenzá e O Valadouro); a consecución dunha prosa de altura expresiva, de contención deliciosa, adornada coa galanura de mindonesismos enxebres; e a creación dalgúns personaxes de indiscutible tallado, moitas veces abalantes entre o real e o imaxinario, tal o fantástico e visionario Simón, o vello anfitrión Fuco, a volcánica e intuitiva Marta.

Non se pode principiar con mellor pé. Dáse en Lionel Rexes o preciso para o éxito: tempero para a ideación de estruturas narrativas; capacidade para a ensamblaxe do real e o ficcional; e instinto para atopar a música das palabras precisa que acompañe unha boa historia. Aí o está para confirmalo A raíña das velutinas, unha novela para regalar(se) nestas datas próximas e en toda hora.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 10-12-2017]

 

Alén do valo

Falar hoxe de teatro infantoxuvenil galego e non referirse a Carlos Labraña é tarefa case que imposible. Logo de case tres décadas traballando na súa creación, divulgación e representación ben poucas son as iniciativas neste eido nas que, dunha ou doutra maneira, non teña estado presente.

Esta incansable dedicación fíxoo acredor de premios como o Concurso Xeración Nós de Textos Teatrais Infantís, o Premio Estornela de Teatro para Nenos ou o Concurso O Facho de Teatro Infantil, entre outros. Máis aínda, as súas obras son toda unha referencia neste ámbito e así o demostran títulos como Espantallo, Moito Morro Corporation ou O apalpador, por citar só algúns dos máis recentes.

A esta recoñecida andaina suma agora a aparición de O valo, peza coa que obtivo o Premio Manuel María de Literatura Dramática Infantil na pasada convocatoria, un volume que coeditan a Axencia Galega das Industrias Culturais e mais Xerais e que conta cunhas espléndidas e moi suxestivas ilustracións da artista Nuria Díaz.

O valo é unha obra que fai boa a máxima do menos é máis: estruturalmente presenta un só lance no que participan soamente dous personaxes nun escenario único. En consecuencia, a acción dramática figura tamén concentrada e o tempo da historia transcorre apenas nunhas cantas horas.

Este adelgazamento dos elementos constitutivos da peza, lonxe de desarborala, contribúe decisivamente a fixar a atención no esencial da súa mensaxe: a traxedia á que nos arrastran os conflitos entre os pobos, coa lacra das guerras, as fronteiras que nos dividen e os odios raciais e xenofobias que tantiñas veces fan presa en nós.

Unha nena (Sahara, a rosa do deserto) e mais un neno (o Soldadiño de chumbo) son os protagonistas desta historia. El representa o acatamento á orde preestablecida, o control das alfándegas que impiden a libre circulación das persoas, tamén os prexuízos que amosan o temor e a desconfianza dos que non se coñecen, impedindo a chegada de inmigrantes por consideralos indesexables. Ela é a encarnación da sensatez e a tenrura e todas as súas actuacións se ven presididas pola bondade e a solidariedade. É unha nena que foxe da guerra que asola o seu país, que perdeu os seus pais e demais familia e que tan só procura un lugar no que vivir en paz.

O Soldadiño e Sahara establecerán un revelador diálogo no que a visión do mundo inicial amosada por el irá mudando segundo coñeza máis e mellor a traxedia palpitante dela. As súas conviccións sobre o Ben e o Mal entrarán en crise e, como resultado dese proceso de iluminación interior, o novo Soldadiño acabará renacendo como un individuo ben máis xusto, xeneroso, comprensivo e fraterno.

Por tanto, O valo non é só unha obra esteticamente notable, senón tamén un documento sociolóxico que nos convida á reflexión sobre o mundo que vivimos, verbo das súas irracionalidades e lacerantes exclusións. Como o propio autor indica nunha nótula inicial, a peza foi escrita en homenaxe a todas as persoas que teñen que abandonar a súa terra en procura de refuxio por mor das guerras, como Marwan, un meniño de catro anos que tivo que fuxir do conflito sirio cruzando o deserto coa súa familia. En memoria destas persoas “para que as súas historias non caian no esquecemento e constitúan o xerme da loita contra os valos, aramados, muros e fronteiras que dividen o mundo” naceu O valo, que ten no derrubamento do elemento que lle dá título a conclusión simbólica da súa aposta.

Cando remato de escribir estas liñas están xa en marcha as sesións para asistir á montaxe de O valo, da que se responsabilizou Iván Prado e protagonizan Fran Rei e mais Saleta Fernández. A estrea será esta vindeira semana no Salón Teatro en Compostela. Inmellorable ocasión para abeirarse e coñecer, de primeira man, unha historia fonda e conmovedora.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 15-10-2017]

Aprender a desaprender

Nos últimos anos Suso de Toro minorou notablemente o seu ritmo de publicación, ata o punto de que entre un e outro título seu adoitan transcorrer anos. Por iso, cando un libro do escritor santiagués aparece no mercado, os que o seguimos dende sempre sentimos como a curiosidade vence calquera letarxia e achegámonos ás librerías para facernos co volume e verificar, así, que un dos autores máis emblemáticos da literatura galega das últimas décadas segue brillando a grande altura.

Tal me aconteceu coa aparición de Humildar, o breve ensaio que recolle a colección Libro X de Xerais, apenas unha corentena de páxinas nas que De Toro recunca no xénero do pensamento, ao que tan meritorios títulos ten dado ao longo do último cuarto de século.

Humildar é unha procura. Tamén unha sorte de laica pregaria de acción de grazas, de ofrenda votiva ao milagre da vida coa que se tenta atopar nas palabras a simbólica necesaria coa que espellar un cosmos de sentido que os crentes estruturan a través de ritos, preceptos e oracións, andas das que se ven privados os non crentes.

Deste xeito, De Toro propón unha vía posible para a vivencia plena e consciente alén do fenómeno relixioso. Á falta de verbas sagras, de textos de emanación divina, cómpre mergullarse na linguaxe para fundar unha ‘maxia’ persoal e explicar o transcendente do camiñar propio.

Con estas premisas, Humildar ofrece case unha vintena de pequenos capítulos que reflexionan sobre momentos cruciais da existencia humana: o nacemento, a imposición dun nome, o pasamento, a memoria dos defuntos, o recollemento interior, a escolla dos “lugares especiais” ou “lugares aos que peregrinar”, os momentos e días especiais e, por suposto, os humildamentos na cortesía, no agradecemento, no sorriso e noutras situacións.

Lendo este Humildar un recoñece moitas das ideas que, velaíñas, foran cruzando algúns ensaios de F. M. (1991) e, sobre todo, de Parado na tormenta (1996), mesmo algunhas conexións con A carreira do salmón (2001) e con outros textos. Mais, antes nada, este Humildar é un compendio do pensar e o sentir espiritual do autor, quen se afirma nestas planas nunha mensaxe comprensiva, esperanzada e serena do existir.

De Toro defende a ledicia da nacenza como “o aceptamento de que estamos vivos e de que a vida é un lugar que acolle a quen chega”. Entende que dar un nome a un bebé supón un recoñecemento e un xeito de expresar os nosos mellores desexos para aquel que comeza a acompañarnos. Mantén que é conveniente e “ten sentido despedir a quen marcha, élle preciso e mais é bo para quen fica” e que, unha vez que ese finamento se produce, é necesario “falarlles de viva voz aos mortos. Recoñecéndoos como o que son”. Evidentemente, tamén se impón comprender que “o mellor diálogo con un mesmo non é interno, senón en voz alta”, así que vén ben “falar con nós mesmos”. Como tamén é positivo o casamento visto como un “erguer casa, facer casa”, pero, xaora, para “quen queira facer casa e compartir a vida, vivila en compaña”.

E igual que nas anteriores circunstancias, tamén noutras De Toro aposta decote pola vida integradora, solidaria, pacífica; por exemplo, coidando dos demais, buscando lugares especiais “que nos din un falar distinto, que gardan cousas únicas” e nos que é posible sentirse irmandado co que nos rodea; ou celebrando datas e momentos concretos, “días que consideramos especiais e distintos do decorrer uniforme do tempo”.

Humildar é, xa que logo, celebrar a vida mesma dende a consciencia de que “é preciso saber andar e tamén desandar. Camiñar coa perna dereita e coa perna esquerda. Soltar e atar. Podemos aprender a desaprender, iso é humildar”. Por tanto, “Humildarse vén ser iso, aceptar que a vida é o que nos rodea e nos posúe, que a vida non acaba en nós”.

Irradiación extrema do pensamento, limpidez máxima na expresión e condensación absoluta do intra e intertextual tanto propio coma herdado son os tres vértices deste equilátero literario co que Suso de Toro volve confirmar que a súa é unha voz imprescindible para (nos) entender.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 25-6-2017]