A espiral ardente

Nordesía (Xulio L. Valcárcel, 22-4-2018)Teño, de sempre, unha especial consideración polo xénero da summa poética. Que un autor reúna nun volume vinte, trinta, corenta anos de quefacer creativo coido que merece todo o respecto lector, pois o que se ofrece nunha obra así é, en realidade, o traballo dunha vida, o legado dunha andaina literaria á que se entregaron esforzos, ilusións e desvelos mil.

Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017), como o seu propio título anuncia, compila a escrita de Xulio L. Valcárcel dende os seus comezos ata a actualidade á que se suma un inédito. Por tanto, nada máis e nada menos que o labor de catro décadas, o que fala, e ben alto, do coidado e tempo lento co que cociña a súa selecta poética o autor.

A escrita de López Valcárcel iniciase con Véspera do día por volta de 1979, en plena Transición e coa filosofía do grupo Cravo Fondo detrás, pois non en van o poeta foi un dos seus principais animadores naquel Lugo de finais dos setenta, que procuraba novas vías para o verso galego alén do socialrealismo epigonal dos novísimos. Dende aquela ata os nosos días foron sucedéndose alba de auga sonámbula (1983), Solaina da ausencia (1987), O sol entre os dedos (1993), Memoria de agosto (1993), Casa última (2003) e a Melancolía dos corpos (2008), aos que, como se dixo, se engadiu o inédito Límites (2015) e a aparición recente de Outono nos espellos (2017).

Esta Poesía reunida publícase da man de Medulia e o responsable da súa edición é Luciano Rodríguez Gómez, o estudoso que máis veces ten abordado a análise da obra valcarceliana, pois xa con anterioridade o antologara en varias ocasións e comentou en Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017)diversos foros os seus poemarios. Esta bagaxe analítica alimenta a súa reveladora “Introdución”, ampla panorámica na que dá conta da traxectoria do escritor caracterizando, un a un, os seus libros, un traballo que complementa coa extensa bibliografía coa que remata o volume, que non só detalla toda a obra activa do poeta, senón tamén as escolmas e estudos que o tiveron presente.

Toda a obra de López Valcárcel é unha oscilación pendular entre os polos da angustia e o vitalismo. Cando o sentimento habita o verso dorido o poema vólvese laio, saudade, tristura, melancolía, orfandade. Se o inunda a luz todo se volve vibración escintilante, paixón magmática e ledicia e gozo de vivir. Entre medias, as zonas de indefinición, de hibridación e estratificación: dende a escrita máis comprometida e cívica ata o cotidianismo e a evocación amigable, tamén os versos de homenaxe e aqueloutros máis pasaxeiros. Nada substantivo ficou alleo ao seu poetizar e todos os grandes temas da mellor literatura comparecen nas súas páxinas: a procura da identidade, o pasar inexorable do Tempo e as súas cicatrices, o aceno escuro da morte, a pulsión irrefreable de Eros, o regreso incesante ás orixes, o simbolismo da casa matriz, a alegría indescritible da procreación, en fin, a recordación dos devanceiros e mesmo a espada impredicible do destino.

Escribín nalgunha ocasión que López Valcárcel non abandonou endexamais a espiral ardente, as voces habitadas que o guiaron nos escuros padecementos das horas angustiosas, mais tampouco o milagre do naipelo que se abre ao mundo e o amor, sempre salvífico, sempre luminoso. E tamén a casa última, o ónfalos evadido, anulado. Por iso a súa é unha poética de harmonías e proporcións delicadísimas, de sonoridades anoadas aos sememas como volutas de adn. De ben poucos se pode dicir tanto e de menos aínda pode gozarse a través dunha obra completa tan magnificamente editada como esta Memoria dos días, formas de levidade. Poesía reunida (1979-2017), un traballo de altura polo que cómpre felicitar a Luciano Rodríguez Gómez, quen nos devolve aquí a máis poderosa voz do poeta repristinada.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol,  22-4-2018]

Advertisements

Na selva escura

suso de toro

¿Que é o real? ¿Existe o Destino? ¿Como nos configuran as circunstancias? ¿Que hai máis alá, fóra de nós? ¿U é a nosa identidade última?

Arredor destas e doutras preguntas xira a trama que Suso de Toro tece en Fóra de si, a súa máis recente novela, coa que segue a apontoar ese sólido macrotexto literario que leva anos construíndo.

Un cirurxián en crise profesional e persoal, un seu tío que morre, a ruptura coa súa muller e filla, a complexa relación con seu pai internado nun psiquiátrico ou a aparición dun novo amor son os convulsos acontecementos que se suceden na vida de Ricardo Marzoa, médico a punto de se xubilar que verá como todo aquilo que fora pedra de nadir da súa existencia esfarela dun día para outro poñéndoo, en todos os sentidos, fóra de si.

Conformada na súa cerna a partir dun longo monólogo hospitalario no que o fillo cirurxián lle fala a un pai que nunca responde e que, na súa demencia senil, parece non escoitalo, a novela incide unha e outra vez nos conceptos de realidade e identidade. A vida é un descenso aos infernos e todo se configura como un drama órfico do que regresamos transformados.

Por tanto, Fóra de si é, en non poucos sentidos, unha Divina comedia do século XXI, na que hai un Virxilio (o tío do protagonista) que guía o sobriño polos diversos círculos e hai tamén o amor salvífico dunha Beatriz, de Celeste Beatriz.

fóra de siMais Fóra de si é tamén unha odisea, unha nova Eneida, unha viaxe interior aos abismos, ao mouro reverso, á outra beira. Todo é fantasmal, a vida auténtica é unha procesión de espectros, de sombras e cómpre morrer para resucitar á nova vida, ser Lázaro. Daquela, é imprescindible espertar do soño irreal da vida especular da caverna e deixarse guiar pola Santa Compaña dos mortos en vida, polos resucitados, que son os que coñecen o camiño verdadeiro, como reza a cita de Miguel Torga coa que remata o libro: “Todos nos mentimos uns aos outros. Só os bichos e os mortos son verdadeiros”.

Considerada desde esta óptica, a longa conversa monologada do protagonista con seu pai presente, no físico, e ausente, no mental, debe entenderse como unha ladaíña, coma un esconxuro, a expiación necesaria para renacer á vida auténtica tras a superación do complexo edípico nel mezzo del cammin: “Tamén eu che veño a ti aquí a botar a merda. Porque moita da miña merda tamén é túa, meu pai”.

Noutras palabras: ten de se estar “fóra de si”, experimentar que “foi como se perdese o control. Como se estivese fóra de min” para chegar logo á conclusión de que “estaba fóra de min. Agora, non; xa pasou. Volvo a min, doutra maneira”. O ser humano novo, a ave fénix.

Nesa encrucillada definitiva, nesa selva oscura, selva selvaggia e aspra e forte na que as circunstancias gassetianas nos defrontan coa gran pregunta de quen nos deixamos ir sendo e quen, realmente, desexamos ser prende a raiceira metafísica que alimenta Fóra de si, narración coa que Suso de Toro regresa ás cobizadas landas da mellor literatura.

[Tempos Novos, setembro 2018]

Nos reinos da inquedanza

Nordesía (Diego Palacios, 8-4-2018)Hai tempo que sigo a pista de Diego Palacios Marxuach. Sabía do seu traballo no destacado librosyliteratura.es, onde os seus comentarios de obras de actualidade guían a non poucos lectores. E coñecía tamén a súa obra narrativa de tema vampírico, particularmente a biloxía Valeria (2014) e El diablo da las llaves del cielo (2015). Mesmo tiña noticia de incursións súas no eido da dimensión ultracurta, como La escalera y otros microrrelatos (2008), mais non foi ata agora que entrei de cheo na súa escrita da man dun outro volume de historias mínimas do que hoxe quero dar conta: Microterrores (2017).

O libro de Palacios Marxuach engade dende a cuberta un subtítulo orientador: “Novela negra, misterio, thriller y terror”. Cómpre aclarar que non responde literalmente ao que anuncia, mais si que o fai en esencia. En efecto, o que aquí atopamos é un feixe de textos narrativos breves nos que as néboas do mistérico o vaporizan todo para crear unha intriga concentrada propia do thriller psicolóxico que non desbota evidentes pegadas do témero, ma non troppo, e, dende logo, non cultiva a ‘novela negra’, aínda que si unha prosa en mini e microrrelatos que avanza en ocasións polas landas da crítica social.

Microterrores ten a virtude da variedade. Nas súas arredor de cento vinte páxinas compendia preto de oitenta historias nas que a multiplicidade de situacións, leimotivs e escenarios é ben vizosa. Secasí, hai en todas estas narracións algúns denominadores comúns, sobre todo na arquitectura e estilística.

Os relatos ultracurtos que aquí se ofrecen cumpren á perfección cos preceptos da teoría do conto que defendeu un clásico entre os clásicos do xénero do misterio e do terror como foi Edgar Allan Poe. O tecido que arbora estas historias segue o principio de ‘unidade de efecto ou impresión’ do estadounidense e, como el recomendaba, non hai unha soa liña que non anuncie ―de modo explícito ou, sobre todo, latente― o final perturbador que se sostén aboiando no ar da inminencia durante toda a microtrama. Son, por tanto, narracións nas que as atmosferas inquietantes e o desacougo xerado pola estrañeza do que non se axusta ao esperable ou lóxico-empírico logran crear no lector, dende a primeira liña, unha tensión anguriante que medra e medra ata desembocar no estourido final do relato, non sempre pechado, mais si conclusivo expresa ou insinuadamente.

MicroterroresDoutra parte, a escrita de Palacios Marxuach é un portento de eficiencia e a máxima do menos é máis opera aquí coa exactitude dun reloxo suízo. A economía expresiva do fraseo, a delgadeza extrema no ornato adxectival e a precisión sobria nas descricións e caracterizacións protexen a lectura de distraccións innecesarias: estas prosas non son unha media maratón narrativa, non necesitan de requintados lirismos ou excursos elaborados, o que se nos propón é unha vertixinosa carreira de cen metros, un sprint creativo onde todo se dispón de acordo cun único fin: rebentar co peito lector a cinta da meta que agarda no remate de cada unha destas intrigantes historias.

Os inesperados visitantes dun motel arredado, o terror do bosque perdido que debe cruzarse, a claustrofobia que nos provocan os espectros das estancias deshabitadas, o trafego incontrolable que se desata nos ambientes noitaregos, as presenzas e mensaxes do ultramundo, o ataque zombi, os ameazantes ollos vermellos fosforescentes que nos asexan dende o escuro, a imposible fronteira entre o onírico e o empírico, os xogos diabólicos, a lúcida loucura ou a serenidade aparencial e patolóxica, as tecnoloxías que nos abren a comunicacións macabras, a nación do Alén e os seres monstruosos, os temores irracionais ou atávicos ou as conexións insospeitadas mestúranse neste libro co humor negro, unha finísima ironía destilada e múltiples homenaxes cinematográficas e musicais.

Eficiencia na execución, claridade na expresión e diversidade na composición son os sólidos piares destes Microterrores de Diego Palacios Marxuach, unha voz que consegue mergullarnos no fascinante reino da inquietude, o misterio e o inexplicable.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 8-4-2018]

Tabela dos libros. Novembro 2018

Co primeiro luns do mes, chega a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2018_novembro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Longa vida á Literatura

En breve atoparémonos nos primeiros de novembro, o tempo do brumario dos revolucionarios franceses. E en tal xeira sobrevirán, como cada ano, dúas datas ben sinaladas como son o Día de Todos os Santos e o Día de Defuntos.

Deixarei para outro día o vínculo relixioso que definiu a non poucos escritores para ocuparme hoxe da inmortalidade literaria ou, mellor dito, da admirable loita contra a morte que exemplifican a escrita e a vida dalgúns autores, ben pola súa extraordinaria lonxevidade, ben polo prolífico do seu legado ben por ambas as dúas cousas.

Na Antigüidade, foron lonxevos Platón e Sófocles. Nun tempo no que a esperanza media de vida apenas se chegaba á trintena de anos, Platón viviu oitenta anos e escribiu unha trintena de diálogos e tratados filosóficos que son un dos cimentos da Historia do Pensamento occidental. Pola súa banda, Sófocles alcanzou os noventa anos e deixou escritas máis dun cento de pezas teatrais, das que só se conserva unha pequena parte, entre elas monumentos literarios como Antígona ou Edipo Rei.

Un caso abraiante non só de lonxevidade senón de prolixidade constitúeo Lope de Vega, quen chegou aos setenta e dous anos moi ben aproveitados, pois calcúlase que nese tempo escribiu arredor de 2.000 obras de teatro; isto é, máis de 100.000 páxinas ou, o que é o mesmo, uns vinte millóns de versos, ao que habería que sumar aínda algunhas novelas (longas e curtas), epopeas ou poemas didácticos. Esta inxente obra, absolutamente descomunal, valeulle o apelativo de Félix dos Enxeños e aínda de Monstro da Natureza, expresión admirativa coa que se refería a el Cervantes.

Máis contra os nosos días foi tamén ben prolífico Pío Baroja, quen nos seus oitenta e tres anos de vida deu remate a máis dun centenar de títulos, labor ao que estivo dedicado en corpo e alma, pois fóra do exercicio de médico durante un par de anos e de ter axudado por breve tempo a unha súa tía que rexentaba unha panadería en Madrid, o resto dos seus días non fixo senón riscar no papel.

Longa vida con celmosos froitos tivérona tamén o filósofo Bertrand Russell (que finou con noventa e sete anos); George Simenon (desaparecido con oitenta e seis anos, mais non sen antes escribir preto de 400 novelas e miles de contos, artigos e textos de todo tipo, ata o punto de que nun só ano ―o de 1929― chegou a dar ao prelo corenta e un libros); o filósofo e novelista Ernst Jünger (quen morreu con cento dous anos e máis de medio cento de títulos ás súas costas); ou o poeta castelán Victoriano Crémer (tamén el finado con cento dous anos e varias ducias de poemarios e novelas no seu haber); Francisco Ayala (desaparecido con cento tres anos, tendo escrito unha trintena de novelas, máis de medio cento de ensaios e unha ducia de traducións).

Agora ben, o récord no ámbito das literaturas hispánicas poida que o teña Juan Filloy, o escritor arxentino que chegou aos cento cinco anos de idade e que era fillo do labrego pontevedrés Benito Filloy. A el corresponde non só a autoría de máis de cincuenta libros, senón tamén a de seis mil palíndromos e case un milleiro de sonetos, escritos nunha vida que se estendeu ao longo de tres séculos, pois naceu en 1894 e faleceu no ano 2000.

nicanor parraEstá por ver se esta mareante marca de Filloy acaba por ser superada por outro gran mestre da poesía como é Nicanor Parra. O chileno veu ao mundo o 5 de setembro de 1914, polo que xa camiña cara aos centro catro anos, delongada andaina que lle deu xa para escribir ducias de poemarios e ver recoñecido o seu talento cos máis altos honores, entre eles o Juan Rulfo, o Raíña Sofía ou o Cervantes, aos que só o Nobel podería poñer o broche, o quen ben merece.

Lonxevidade galega

A nosa literatura tamén conta con casos notables de escritores lonxevos que tamén foron ben prolíficos. Entre os clásicos o exemplo máis salientable se cadra é de Eduardo Pondal, quen chegou aos oitenta e dous anos nunha altura en que o adoito era non ir máis alá da sesentena. Tanto é así que sobreviviu a Rosalía (a quen só levaba dous anos) por máis de tres décadas, morrendo dez anos despois de Curros que, curiosamente, era dezaseis máis novo ca el.

Tamén dacabalo entre o XIX e o XX chama a atención a vida longa de Ramón Cabanillas, oitenta e tres anos e un feixe de poemarios e varias pezas de teatro referenciais para a nosa literatura. Igualmente, velaí a Ramón Otero Pedrayo, oitenta e seis anos que o levaron dende Alfonso XIII ata a Transición e que deron para que fundase a narrativa galega moderna e sentase os alicerces do ensaísmo histórico actual, entre outras angueiras de valor.

Estrito coetáneo, cómpre lembrar o caso do non hai tanto ido Francisco Fernández del Riego, quen alcanzou os noventa e sete anos e deixou tras de si milleiros de páxinas, entre as que destacan diversas monografías e tamén historias e dicionarios de Literatura Galega.

[Faro de Vigo, 26-10-2017]