Plis a intrépida

Nordesía (Toño Núñez, 3-2-2019)Resúltame abondo difícil decidir que é, esencial e literariamente falando, Toño Núñez. Podería asegurar que temos nel un meritorio narrador e non erraría, pois non cómpre máis que ler moitas páxinas de Navia, nai (2006), algúns dos seus relatos premiados en diversos certames ou os contos cos que colaborou en diferentes libros colectivos para confirmalo. Tamén acertaría se aseverase que o durame de seu é cerna de poeta, pois textos como Navia I e II (1986), Lugo (1987), Radiografía (2003), Chove (2004) e, sobre todo, Poemas de amor en outono (2005) falan ás claras desta vocación versal. Penso que non andaría desencamiñado tampouco se declarase que o seu é o ensaio e que non pouco é o que ten escrito sobre as terras lucuorientais e outras realidades en diferentes medios de comunicación e espazos diversos.

Agora ben, se hai un eido no que Núñez ten desenvolvido unha andaina intensa e continuada ese é, con certeza, o da escrita para o lectorado máis novo, onde a súa é considerada xa unha das voces infantoxuvenís máis talentosas do panorama galego. Velaí están para espellalo títulos como O soño de Ánxela (1999), O señor mago e a folla (2000), Amores de gato e rato (2005), Macedonia de froitas (2005), O pirata Metepata (2006), O monstro dos Ancares (2007), Mago Goma (2009) ou De como Chispo, o esquío, puido co frío (2014).

A estes últimos títulos súmase agora A gotiña viaxeira, unha obra implementada ou enriquecida, que non só participa da narración en verso como columna vertebral, senón que acaba por se converter nun produto multiartístico que engade como ilustración á historia un relato visual ideado polo afamado pintor lugués Miguel Anxo Macía, a propia historia contada de viva voz polo autor e mais Iria Estévez nun cd anexo e un audiovisual de Xosé Reigosa e músicas do grupo Batital e mais Francisco M. Fernández Muinelo, tamén incorporadas a este cd.

Por tanto, A gotiña viaxeira é un álbum ilustrado e tamén un libro-cd, mais sobre todo é unha atractiva historia que nos aprende o alto valor da auga como piar da vida no planeta e que asenta precisamente no relato circular do ciclo da auga a súa trama principal. Deste xeito, a afouta e curiosa pinga Plis decide marchar coñecer mundo e viaxa primeiro a unha nube á que ascende vaporosa para logo volver á terra entre as flores, pasar despois a un regatiño e, finalmente, ao río Navia, matria do escritor, onde se xunta con moitas outras gotiñas que rematan entoando a coro unha animada canción que recolle a memoria da súa aventura. Como colofón, un texto no que se lembra o precioso ben que a auga doce é, así como a súa escaseza e a necesidade de preservala.

Xa que logo, a obra suma ao interese literario transparentes valores didácticos, que fan deste álbum unha proposta pedagóxica ideal para traballar na aula tanto dende as materias de lingua e literatura coma na docencia das ciencias naturais, ámbitos nos que este libro-cd por forza resultará unha lectura do máis proveitosa.

Doutra parte, a delicadeza destes versos, ateigados de sonoras vibracións, dunha música velaíña que os cose e que flúe líquida, fan das páxinas de A gotiña viaxeira unha festa dos sentidos plena de sensorialidade, de referencias e suxestións ao dondo táctil, ao luminoso ollar, aos máis sutís sons, aos ben plurais sabores e aos recendos lembradoiros.

Impecable factura material a deste álbum, tirado no prelo de Fervenza Edicións, quen logrou plasmar toda a forza da escrita de Núñez e as imaxes de Macía, procurándolles agradecido acomodo no formato, nas tipografías, nas tinturas e papeis, para pórlle a guinda co cd anexo, ben útil tamén para recrear a vista e o oído, para compartir na aula, para escoitalo e velo en toda parte.

E velaquí remata o que hoxe quería escribir a propósito da intrépida aventura de A gotiña viaxeira. Así que, como ela diría: “E aquí se acaba/ a historia de Plis,/ a gotiña viaxeira,/ a gotiña aventureira;/ se sabedes outra mellor…/ Contádea, por favor!”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-2-2019]

Advertisements

O primado da Garza

luzpozoA poesía de Luz Pozo Garza é toda ela unha fulguración solar de tantra e música das esferas, unha explosión púrpura que dimana da perfección do loto e a cifra dun códice fidelísimo.

Así é tamén o seu último libro, Pazo de Tor, revisitación pola palabra e homenaxe perenne aos seus devanceiros, á estirpe da Garza, familia que señoreou durante tempo innomeable ese senlleiro feudo das terras de Lemos.

A figura da nai abre e pecha as páxinas deste poemario, un exercicio sincrético no que converxen todos os libros anteriores da autora, que aquí comparecen a través dos seus símbolos máis queridos. Un portento de memoria épica e lírica, regreso ao paradiso íntimo de Tor, xeografía imperecedoira, acaroada á Ribeira Sacra. Un voltar ao Primado da Garza, ese espazo radical, primixenio, no que a nena Luz foi con súa nai en días de infinda felicidade que agora regresan en ondadas de lembranza, nun langor melancólico que verniza os recordos e fai agromar a saudade.

Mais Pazo de Tor é tamén o Verso dos Versos, un biblion inacabable no que todo o cosmos de Palabra estoura como un vórtice xeratriz. E velaí os están o Ars Amandi de Ovidio, os muros da patria de Quevedo, os cervos feridos de Pero Meogo, o unicornio amansado pola doncela virxe, a rosa de cen follas de Rosalía e Cabanillas, a beleza ferida de Díaz Castro, as damas do tempo pasado de Cunqueiro, os nocturnos da cidade de Pimentel, o vento ferido de Casares, o divino Dante e a brétema ceguiña de Noriega, en fin, a noite da alma de San Juan de la Cruz.

A delicada fibra destes poemas encorda e deita a súa música espiritual en modulacións de enlevación oracular, por veces ata extática. E aquí son o misticismo e o sufismo, o orientalismo do Bodhisattva e o pitagorismo, a ascese e as mitoloxías nórdicas.

Nada, fórmula ningunha se resiste ao lóstrego da Garza, que cose na súa escrita músicas e cinema, danza e pintura nun labirinto no que conviven as albas e cantigas de amigo medievais coas elexías e os poemas de superior erotismo, ensaiando rexistros retóricos de virtuosa para a que non teñen segredo os paralelismos mil, as interrogacións retóricas, os tópicos do ubi sunt ou o tempus fugit, os fonosimbolismos, as epanalepses e anadiploses e todo un festival de tropos que vira vangarda nas minúsculas tras punto, nos encabalgamentos abruptos e a liña versal quebrada, na dicción de gloriosas imaxes surreais.

Por xunto, a estética radiante destes versos configura unha auténtica ontoloxía, a enunciación de toda unha metafísica de lindeiros poéticos e espirituais: “Eu quixen contemplar a miña flor de loto/ e indaguei no vacío das cousas infinitas/ e daquela advertín unha luz/ que escribía no ser/ sen palabras sen sombras/ naquel fulgor inmóbil e dicía:/ Todo é un indiviso/ como a alma e a vida/ E ti es pedra solar/ e rosa púrpura/ muller de ser e tempo”.

E así a flor de loto, o amor tántrico, a rosa púrpura, a ánima indivisa, a pedra solar, a ave libérrima, a fonte inesgotable, a lanza de Longinos de sacro fluír, as historias fidelísimas, a música reservada e os espellos transferidos habitan este Pazo de Tor.

Deste dicir de Delfos, misterio que nos envolve na alta voz da Garza, sabe todo Víctor F. Freixanes, máis que prologuista, médium das voces do poema, quen nunhas antolóxicas páxinas cabezaleiras ilumina o sentido último desta poética.

Pazo de Tor, tirado do prelo de Alvarellos, multiplica as labaradas mercé aos maxistrais oficios de Carmen Blanco, artífice dunha edición impecable, na que nada falta e nada sobra, todo canxa no seu lugar e os sedimentos versais que en versións e reversións a poeta irradiou acaban por verse aquí atrapados nun diamante perfecto, volutas verbais que ascenden e ascenden e ascenden ata o firmamento da Poesía vencedora absoluta alén de calquera Tempo.

Saúde eterna e case centenaria ao Primado da Garza, á súa epifanía en campos de azur, ás flores de lis entre escadas e pés descalzos, á antiquísima estirpe de tan puro arco e aves douradas, toda Luz.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 10-2-2019]

 

Un leito en desaliño

messederA incandescencia do sangue que palpita no corazón do Tempo. Así é a alta poesía de João Pedro Mésseder (Porto, 1957), unha das voces máis importantes da literatura lusa das últimas décadas.

Autor de ampla e moi recoñecida traxectoria no eido da escrita infantoxuvenil, Mésseder é tamén un dos nomes referenciais da poesía portuguesa para toda idade, ámbito no que ten dado á luz obras que son xa clásicos modernos, como A cidade incurável (1999), Fissura (Premio Maria Amália Vaz de Carvalho), o galegoportugués Abrasivas (2005), Elucidário de Youkali seguido de Ordem Alfabética (2006), Meridionais (2007), Guias sonoras e outras abrasivas (2010) ou Lá longe, o fogo (2015), entre outros.

Nos últimos meses acrecentou o caudal poético do seu río literario coas plaquettes Pequeno livro do tempo (publicada por Edições Plenilúnio en edición bilingüe franco-lusa) e O que mata a sede do mar (saída do prelo de Tropelias & Companhia no seu selo Busílis) e, sobre todo, co poemario E nele todo o sangue se concentra, volume das Poética Edições bracarenses que moito merece lerse e relerse polo que agora contarei.

Hai nos versos de Mésseder unha calixe incerta, unha nebra vaporosa que envolve o sentido nun dicir milenario, como se cada palabra refundase o ser e cada imaxe ancorase na raíz primeira do existente. A materia que ao poeta concirne é sempre transcendente e os perpiaños nos que asenta o seu edificio lírico son de sólida rocha atemporal: o Amor, a Morte, a Beleza, o Tempo. Eis as entidades coas que se establece o diálogo, a palabra fundante e fecundante, a vertixe xeratriz da que o poema emana.

As roupaxes, as máscaras, son case que infindas e adquiren innúmeras metamorfoses: a fermosura das mulleres que pasan, a melancolía eterna dos comboios, os límites da noite cos seus solpores e amencidas, os fascinios e homenaxes. Entre estes últimos, por certo, adquiren especial relevo as composicións dedicadas a célebres artistas (as actrices Silvana Mangano e Charlotte Rampling, a coreógrafa e bailarina Vera Mantero, a pintora Joana Rêgo, mesmo o célebre Tadzio da Morte en Venecia), a poetas admirados (Camilo Pessanha, Manuel António Pina, António Ramos Rosa, Alejandra Pizarnik) e a lugares benqueridos (Ofir, Esposende, a ribeira e a Rua do Paraiso no Porto, Monserrate ou Cáceres).

Pecha o poemario a serie “Flor sanguinea”, quince entregas que condensan o sentir do conxunto, unha ‘rosa de sangue’ latexante na que a vida abala entre pétalos e espiñas, nunha poética que aquí se reprega sobre si mesma e se volve intensamente conceptual, de radical simbolismo.

Como é adoito na escrita de Mésseder, as formas breves de libérrimo metro señorean estas páxinas, mais alternando con algunhas incursións medidas (así o impecable soneto “Tributo à literatura”, os decasílabos portugueses de “31 dezembro”, a fórmula retrouseada de “Canção, quase”) e os poemas en prosa, dunha forza e plasticidade admirables.

E nele todo o sangue se concentra é un miradoiro, un cume de madureza poética dende o que o creador olla os días transcorridos, os soños delongados, a esperanza que se abre cara ao futuro e proclama o sentido da “Escrita”: “Há palabras que lutam entre si/ como corpos que buscassem a harmonia/ do ritmo e o acerto do desejo./ Mas da luta das palavras que se tocam/ que se mordem se penetram se devoram/ quantas vezes resta apenas um leito em desalinho/ apenas o recorte insuportável da ausência”. E velaí: un leito en desaliño, a paisaxe despois da batalla, a inaturable dor do baleiro.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 27-1-2019]

Escrita galega en italiano

La letteratura galega. Autori e testiA literatura galega e a italiana teñen unha historia que as vencella dende moi antigo, pois xa un dos nosos xograres medievais, Picandon, era compañeiro do trobador de Mantua Sordello da Goito.

Secasi, e malia os contactos que en tempos do Rexurdimento, a Época Nós e todo o pasado século se foron producindo, non foron moitas as veces en que textos galegos se viron vertidos á lingua do Dante.

Por iso é tan agradecida a aparición de La letteratura galega. Autori e testi, unha ampla antoloxía de textos traducidos de medio cento de autores da nosa literatura dende as súas orixes ata a coetaneidade, que se publica no prestixioso selo Carocci Editore.

O criterio que vertebrou a compilación foi a dedicatoria do Día das Letras Galegas. Deste xeito, os creadores traducidos foron, xustamente, aqueles que, dende 1963 ata 2012 (momento de peche do deseño do libro), recibiron a homenaxe do pobo galego no seu día, comezando por Rosalía e rematando, neste caso, en Lois Pereiro.

Os profesores encargados desta obra foron Gemma Álvarez Maneiro e mais Giovanni Borriero, do Centro de Estudos Galegos da Universidade de Padova. Foron eles, xunto aos seus colegas Rachele Fassanelli (tamén pertencente a esta universidade), Attilio Castellucci (da Sapienza Universidade de Roma) e mais Manuel Negri (da Universidade de Santiago de Compostela) os encargados de verter os textos ao italiano e tamén de elaborar as fichas biobibliográficas que anteceden as traducións.

O volume ábrese cun proemio do profesor Xesús Alonso Montero (“Prologo appassionato ad un’antologia in italiano di 50 scrittori galeghi: una mezza dozzina di osservazioni”) no que incide nas relacións que, ao longo do tempo, o mundo da literatura e a filoloxía italiana e galega mantiveron, congratulándose pola aparición desta obra.

Segue logo a “Introduzione” xeral á obra que asinan os editores, na que dan razón do seu xurdimento, xustifican a escolla do título, afondan nas relacións intersistémicas das dúas literaturas, caracterizan sinteticamente o perfil das e dos antologados, explican a estrutura do volume e rematan cos agradecementos.

 Complementariamente a esta introdución, o libro conta tamén cun apéndice con mapas da Galicia medieval e actual, esquemas histórico-literarios, un breve glosario de termos culturais clave e unha bibliografía xeral, aditamentos todos que enriquecen o traballo e completan a visión do noso campo literario.

Como ben pode deducirse da presenza dos cómpitos filólogos responsables deste La letteratura galega. Autori e testi, a selección e tradución de textos é acaída e merece recoñecemento.

Tamén son de estimar as fichas biobibliográficas que introducen a vida e obra dos antologados, mais aquí é onde un lector galego especializado pode atopar algúns reparos, pois, sendo meritorio o esforzo dos editores e analistas que participaron na obra, non deixan de detectarse certas ausencias que non axudan a unha visión integral dos persoeiros (poño por caso: estudar a obra de Cunqueiro sen contar coas achegas de Anxo Tarrío, a de Blanco-Amor sen citar a canónica biografía de Gonzalo Allegue, a de Fole sen referirse aos traballos de Luís Alonso Girgado e outros ou a de Uxío Novoneyra sen amentar a Carmen Blanco e Claudio Rodríguez Fer entendo que non é ofrecer unha panorámica decantada de moito do substantivo que sobre os autores se dixo).

En conclusión: este La letteratura galega. Autori e testi “a cura di” Gemma Álvarez Maneiro e Giovanni Borriero é unha plausible antoloxía dunha non pequena parte da nosa escrita traducida ao italiano. Unha obra que, de seguro, axudará a se familiarizar coas letras galegas ao lectorado italiano en xeral e universitario en particular, ámbito do que esta iniciativa parte e no que con certeza ha ser ben recibido. Vaian, pois, os parabéns para editores, tradutores, prologuistas e todos cantos co seu apoio contribuíron con estas páxinas a que os vieiros de ambas as dúas culturas, linguas e literaturas sigan andando camiño de mans dadas.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 20-1-2019]

Yunus Emre, poeta sufí

yunusemreYunus Emre está considerado un dos fundadores da literatura en lingua turca. Tanto é así que, dende hai algo máis dunha década, o goberno de Turquía creou o Yunus Emre Enstitüsü como unha sorte de embaixada cultural do seu país por todo o mundo. Este centro, que ten sede en Madrid dirixida polo eminente doutor Ersin Adigüzel, promove o coñecemento da lingua e a cultura daquel país, no que a figura de Yunus Emre ten a categoría de poeta nacional.

Por fortuna para o lectorado galego, Diván, a obra referencial da escrita de Yunus Emre, pode lerse agora na nosa lingua mercé á excelente tradución que desta poética fixo o profesor Suleyman Matos Bugallo para a colección Vétera da Editorial Rinoceronte.

É escasa a literatura turca vertida ao noso idioma. Ata onde sei, fóra do caso do moi afamado Orhan Pamuk (de quen temos en galego as novelas Neve (2002), Istambul (2003), O castelo branco (2007), O museo da inocencia (2009) e O libro negro (2011) e resulta máis coñecido a partir da concesión do Nobel en 2006), tan só se teñen traducido poemas contados de Mehmet Kansu e Nâzim Hikmet, o poemario bilingüe do escritor de orixe kurda Ahmed Arif Desgastei cadeas estrañándote (2013) e algunha adaptación de contos populares, como o Mister corvo (2006) do pastor namorado ao que axuda o tal paxaro.

Por tanto, esta tradución ten o valor non só de darnos a coñecer unha figura fundamental desta literatura, senón tamén o de abrir un camiño para nos achegar a unha escrita, unha cultura e un pobo do que moito resta aínda por descubrir.

Pouco é o que se sabe, con seguranza, da vida de Yunus Emre. Tan só que debeu de nacer contra 1240 nalgún lugar de Anatolia e que alí morreu arredor de 1320. Aínda que a tradición popular, un tanto lendaria, fai del un xenio iletrado (talvez para asemellalo á figura do propio profeta Mahoma, tamén analfabeto), o certo é que o seu coñecemento da xaría (lei) e a doutrina islámicas e, sobre todo, da literatura sufí e da literatura clásica persa parece indicar que se trataría de alguén formado nunha madrasa ou escola relixiosa islámica.

Diván é a máis celebrada das obras do autor, quen tamén escribiu Risâlat an-Nushiyya, isto é, o Tratado do consello, un compendio didáctico diverso, que integra tanto textos sobre as orixes do mundo coma sobre os estados de ánimo e comportamentos humanos. En realidade, Diván non foi unha obra dada a coñecer en letra polo propio Yunus Emre, senón que foi douscentos anos despois de el vivir que se compilaron estas composicións orais nunha recolleita que hoxe se lle atribúe. Tal feito é esencial para entender por que, dependendo da edición que se manexe, os poemas do Diván poden flutuar en número dende os trescentos ata os máis de catrocentos.

A edición galega do Diván ofrecida por Matos Bugallo escolma un cento deses cantos, compostos no formato da dörtlük (a nosa cuarteta cunha redif ou palabra rima engadida), o que fai deles textos de gran musicalidade e fácil memorización, pois cómpre non esquecer que eran cantares que Yunus Emre, unha especie de trobador ou xograr nómade, fora recitando por todo Anatolia, Siria e Acerbaixán adiante.

A poesía do Diván conecta, directamente, coa mística sufí e ten como antecedentes as voces do gran poeta persa Mansur al-Hallach (857-922) e do senlleiro andalusí Ibn Arabí (1165-1240). Hai nestas composicións moito de procura da fusión do humano co divino, da lírica que se detén nas grandes e perennes cuestións de toda persoa en todo tempo: o amor, a compaixón, a inxustiza, a esperanza, en fin, o misterio da morte e a transcendencia.

Moito bo atopará quen se achegue a este Diván de Yunus Emre, magnificamente traducido por Suleyman Matos Bugallo para Rinoceronte nunha edición, debe sinalarse, que conta cun valioso estudo introdutorio da súa autoría, complementado coas abondosísimas notas a pé de páxina a este cento de poemas do máis grande tercüman (intérprete) do corazón e a palabra sufís.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 13-1-2019]