Tabela dos Libros. Maio 2021

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Memorial de desagravio

Manuel Francisco Reina, novelista, poeta, guionista, crítico literario, dramaturgo, ensaísta, antólogo, orador e mil cousas máis que adorna co seu don para facer das palabras velaíñas luces que responden ao seu ditado, regresa á escena literaria co poemario El fiel de la balanza, un volume que se integra na colección Anaquel de Poesía da madrileña Editorial Cuadernos del Laberinto e que se acompaña dunha suxestiva ilustración de cuberta de Luis Moro.

El fiel de la balanza é un memorial de desagravio, unha crónica do amor traizoado que precisa dunha reparación pola palabra salvífica, onde os versos son o lenitivo da ferida infiel que precisa de resarcimento.

O poeta foi vulnerado. Amou intensa, denodada, apaixonada, absoluta, irracionalmente. Mais sentiu nas carnes propias a trabada do áspide da infidelidade que esboroou o vínculo de afectos que o unía ao ser amado. Por iso estes versos son o relato dunha apostasía, a do amor que foi pero que agora non merece a paixón que nel se depositou, pois a perfidia e a aleivosía demostradas foron tan infames que só a condena á soidade eterna é resposta a tal felonía.

Este exercicio de reparación cobra forma aquí dunha nova biblia do amor lacerado. É este, pois, un novo Libro da Xénese no que o Adán cantor eleva a queixa pola traidora trabada do Evo na mazá. Hai, por tanto, unha conciencia nidia de que a tentación da caída non está no froito, senón na falta de correspondencia, na defección do outro que non é quen de respectar o bieito lazo da unión: “Quiso el padre que su criatura no estuviese sola y le entregó el amor. Le dio ese fuego que calienta sin llama y por quien el jardín y sus seres tenían sentido, y puso a la perfección la mácula de la serpiente, que no es la prohibición, ni el pecado y su manzana, sino la vulnerable consciencia de saber que nuestra dicha, nuestra vida, la creación entera, depende del otro, aunque el otro no lo merezca y ponga en riesgo todo, hasta a sí mismo, con un puñal de sombra silenciosa y abandono”.

A partir de aí só o “Verbo” pode acalmar tanta dor: “su poder para interpretar el universo y cambiarlo, para traducir lo inefable como el dolor, o el miedo, o la muerte, o el amor sin fisuras”. E cobran sentido as “Lamentaciones de Adán” (“un necio y desnudo cordero para el sacrificio”), a discordia por “La manzana” (consciente de “disfrazar de amor con tus mentiras lo que sólo era una escala para conseguir un reino y destruirlo”), a vileza que produciu o “Príncipe de las Mentiras” (“porque gélido es el sentir del que logra su dicha, causando el daño en el corazón de otro”), a expulsión do Paraíso para ir “Al este del Edén” (“Contigo y por ti fui al este del Edén. Dejé la fuente de la luz y mi jardín cerrado, mi tierra de occidente con sus océanos sin límites y su arena de oro y abiertos los ríos de mi corazón ingenuo”) e aparece a “Marca de Caín” como unha maldición (“Que el silencio te muerda la sien, como la quijada de un asno, y la soledad tan sólo te siga siendo fiel, en la rotura estéril de los años que vivas, multiplicados hasta por setenta y siete veces siete”) e xa nada fica da “Lengua común” dos amantes (“Lengua común que unifica el mundo. Que cohesiona el sinsentido cotidiano de que dos seres encuentren cobijo y calor el uno en el otro”) e todo se volve “La torre de Babel” (“Entre las ruinas de una vida miraste al cielo, y la negrura cerró sus labios confusos, como una maldición de silencio incontestable”).

El fiel de la balanza tráenos a lembranza do delator visgo amoroso, explica a síndrome do amputado e da tortura que aínda se sente logo de deixar a parella que tanto mal causou, constata a ingratitude de quen non soubo apreciar a lingua dos anxos que Eros deu aos amantes e, sobre todo, fai balance da razón e da loucura, do ser o do nada e acusa os falsos amigos, os vendedores de fume e as liturxias da depredación.

Palpitantes, aceirados e epifánicos, estes poemas en prosa de El fiel de la balanza están escritos co sangue dorido de quen amou ata a extenuación e sentiu no seu imo o veleno ingrato da traizón. Hai neles tanta verdade que enmudece a lectura, mais tamén tan alto poder para cauterizar as feridas abertas que fulguran como un novo grial obrando a milagrosa transfiguración da dor “en florido perfume de palabras”.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, Diario de Arousa e Diario de Bergantiños, 2-5-2021]

Balas de tinta

Coido que é un lugar común xa dificilmente mutable que os peores inimigos dun escritor son certos críticos literarios afectados de vampirismo clínico. Non nego que nisto haxa razóns fundadas, mais penso que o máis cruel asasino está na propia casa e que son os escritores os máis terribles xuíces dos seus colegas.

A historia da literatura está chea de exemplos de tinta sanguinaria gastada a enxurradas por escritores contra colegas seus. Evitarei aquí reproducir a morea de metralla misóxina, homofóbica ou de insulto groso que leva séculos circulando entre os artistas da palabra. No seu lugar prefiro lembrar opinións e xuízos que, todo o incisivos que se queiran, foron en si mesmos tamén acabadas mostras de ferrete creativo.

Nesta extrema Europa a gran tradición de espadachíns literarios inaugurárona Lope, Cervantes e, sobre todo, Quevedo e Góngora. Lope amosou de sempre notoria animadversión por Cervantes, do que chegou a declarar: “De poetas, non digo: bo século este. Moitos están a agromar para o ano que vén, pero ningún hai tan malo como Cervantes nin tan necio que gabe a Don Quixote”. En xusta compensación, Cervantes tratábao ironicamente de “felicísimo enxeño destes reinos” e dicía que as súas comedias estaban cheas de disparates e que eran unha xeitosa “mercadoría vendible”.

O rancor que destilaron Quevedo e Góngora non tivo fin e traspasou o estritamente literario para chegar ao persoal, ata o punto de que o aristócrata mercou a casa do seu rival no actual Barrio das Letras madrileño só para que ficase na rúa. Amais do celebérrimo soneto “A un nariz”, no que Quevedo escarniaba a Góngora polo seu prominente naso, dedicoulle varias outras composicións non menos sarcásticas, que foron puntualmente respondidas, con igual inventiva e mala baba por Góngora. Este pensaba de Quevedo que era un paifoco ignorante do grego, que se empeñaba en maltratar ao tentar traducilo, ademais dun catador de purrela que ben merecía o nome de Francisco de Quebebo. Da súa parte, Quevedo opinaba de Góngora que era un crego túzaro, ludópata dos naipes e outras lindezas irreproducibles e aseguraba que non lía os versos do poeta andaluz nestes termos: “Non os tomei, porque temín cortarme/ polo sucio, moito máis que polo agudo,/ nin os quixen ler, por non ensuciarme”.

A esgrima versal que ambos gastaron está lonxe de ser un caso illado, pois foron moitos os que dende aquela ata os nosos días se dedicaron cruzadamente terribles cualificativos ou foron xulgados cainitamente por colegas seus posteriores. Velaí o caso do poeta inglés do XVIII Alexander Pope, do que Oscar Wilde dicía: “Hai dous xeitos de sentir aversión pola poesía: a primeira é ter antipatía por ela; a segunda é ler a Pope”.

En vida Mark Twain foi tan popular e querido que era adorado case coma un deus literario. Mais a posteridade non sempre é amable e a inmensa Virginia Woolf tiña outro concepto moi distinto del, pois víao como: “Un periodistucho que en Europa non tería pasado de quinta división. Tomoulles o pelo a unhas cantas momias literarias salpicando os seus textos aquí e acolá con algunhas doses de cor local, as suficientes para intrigar a frívolos e frouxos”.

De todo un clásico como Henry James dixo T. S. Eliot que “tiña unha mente tan perfecta que ningunha idea podía profanala”, ao que engadiu Wilde que “escribía narrativa como se fose unha obriga desagradable”.

Nas letras rusas Dostoievski foi xulgado por Nabokov como “un escritor bastante mediocre; con luzadas de excelente humor, separadas, desgraciadamente, por desertos de vulgaridade literaria”. Claro que Nabokov non perdía a ocasión de acoitelar os seus paisanos, pois do Doutor Zhivago de Boris Pasternak asegurou que era “unha obra lamentable, chambona, trivial, melodramática, chea de situacións tópicas, avogados voluptuosos, mulleres pouco cribles e coincidencias máis que vistas”.

Dos dardos pezoñosos non se librou tampouco Hemingway, de quen Faulkner dicía que “xamais utilizou unha soa palabra que puidese mandar o lector na procura do dicionario” e Nabokov profería con desidia que o lera “por primeira vez a mediados dos corenta, algo sobre touros, pelotas e campás; repugnoume”.

Nas irmás letras portuguesas as labazadas tamén veñen de vello. Velaí en pleno XIX a ‘Questão Coimbra’ con António Feliciano de Castilho acusando a Antero de Quental de “falto de calquera bo senso e bo gusto” e a este último respostándolle que a súa escrita era “absurda, inútil e fútil”.

En fin, a lista é interminable e poderían engadirse aínda a Truman Capote explicando que Jack Kerouac “non escribe, mecanografa”; a Dalí e Buñuel mandándolle unha carta a Juan Ramón Jiménez na que lle confiaban que sentían “o deber de dicirlle —si, desinteresadamente— que a súa obra nos repugna profundamente por inmoral, por histérica, por cadavérica, por arbitraria”; a Vicente Huidobro sentenciando que Pablo Neruda escribía “unha poesía fácil, badoca, ao alcance de calquera plumífero” ou a Camilo José Cela xulgado por Italo Calvino como “un dos escritores máis vacuos e insoportables da literatura internacional”, razón pola que Rafael Sánchez Ferlosio confesaba que “hai trinta anos que non o leo; é un repunante” e Juan Marsé opinaba do de Iria Flavia que había que “distinguir entre narradores e intelectuais e outros que non son nin narradores nin intelectuais, que só escriben trangalladas e retórica, como Cela, que é un plúmbeo”.

Ben se ve que, cando se fala de escritores, disparan con bala e a tinta envelena o sangue. Para os que lles preste saber máis sobre esta lacerante arte do improperio literario, recoméndolles a lectura de Escritores contra escritores (2006) de Albert Angelo e mais Escritores a la greña (2014) de Julián Moreiro, dúas estupendas recompilacións das letras máis ferintes de todo tempo e lugar.

[Faro de Vigo, 17-9-2020]

Inventario das feridas

A vida é un ir abrindo e pechando caixas de tempo, de sentimentos, de ilusións. Nunca sabemos o que nos agarda en cada nova caixa que abrimos, mais o camiño que andamos apréndenos a desconfiar dalgunhas, a degoirar por outras e a nos sorprender con moitas.

A existencia como un infindo fractal de caixas chinesas que se conteñen, que se suceden e se interconectan. Tal semella ser a filosofía de Caixa das bestas/ Caja de las bestias, poemario bilingüe da coruñesa Begoña Paz que trae á luz o selo tinerfeño Baile del Sol.

Teño escrito con ocasión da aparición do que fora o seu primeiro libro de versos, A mala vida (2011), que a escrita de Paz deita unha visión non pouco escéptica do Amor, alomenos dese amor boubán e hollywoodense que esta nosa sociedade publicitaria e escaparatizada nos vende. Consecuentemente, a súa poesía tínguese, en non poucas ocasións, dunha crítica androcéntrica, necesariamente incisiva respecto do discriminatorio xenérico, que abomina da hipocrisía do falso amatorio, das convencións que presiden tantiñas relacións sociais, perfectamente egoístas, mecanizadas, deshumanizadas.

Así acontece tamén no seu novo libro, Caixa das bestas/ Caja de las bestias, unha viaxe en catro estacións sucesivas, que se enlazan e implican, reflectindo o complexo e inextricable dos sentimentos amorosos e os perigos anuladores da violencia patriarcal.

“Caixa de arelas”, o primeiro dos bloques nos que figura dividido, evidencia a trapela da educación machista, ese nacer e ir formándose para compracer o outro, un ser para que anula a identidade propia, predestinación de princesa Disney condenada a vivir para facer feliz o príncipe: “núas/ quedas/ xeadas/ e vimos o devezo/ nos ollos dos/ outros/ e collidas das mans/ ofrecémonos/ ao instinto cru e/ mecánico dos/ buzacos/ eivadas/ insignificantes/ baleiras/ autómatas crebándose/ arreluadas/ contra os seus/ sexos”.

Vén logo “O feirón do amor”, ese aborrecido agardar por un Long John de amor pirata que roube o corazón da dama para darse toda a el e vivir días de calma aparente, de plenitude ardorosa que estoura nas inguas, que arde en febre, que oculta o monstro: “encetounos coa/ sabedoría/ do que venta o/ anceio da/ presa/ e rendémonos/ entre as súas/ coxas/ coa febre/ toda/ entre os/ dentes/ incapaces de/ fuxir/ cortadas as/ béstas/ húmidas/ buxainas/ dormentes/ a acordar/ no noso/ degoxo por/ el/ e vimos/ nos seus/ ollos/ as súas/ bestas/ todas/ e batemos/ mainas/ na furna/ fera/ da súa/ boca/ el/ os corpos/ todos/ el/ escuma e/ febre/ el/ zugando o/ brume/ ferido/ que nos/ alenta/ el/ só alí/ no límite da/ lastra/ nós/ perfectas/ completas/ sen dúbidas/ nós/ nel”.

Mais este espellismo de “Casa de citas”, da “Casa grande do noso amor”, pronto deixa paso ao terceiro dos estadios desta dramática navegación, un océano que goberna a “Caixa das sombras”, territorio no que aniña o reverso escuro da “Casa das bestas”, da “Caixa de bonecas”, o destino monicreque que comeza a facer presa na muller. É daquela cando a treboada da disolución se consuma e chegan os “días/ de pedrazo no/ ventre”, eses nos que el anda xa “cartografando/ esoutros beizos” e apenas se queda un “el/ moqueándose/ da nosa/ insignificancia/ ferida”, mouro ceo para as humilladas e submisas “Ghiadiñas”: “el acusa/ nós resistimos/ el manca/ nós resistimos/ el abafalla/ nós resistimos/ el deserta/ nós agardamos/ mansas/ a deriva/ deste ciclo de/ dano e/ perdón/ ghiadiñas/ até a/ desesperanza”.

O remate do poemario é, porén, a constatación dese tocar fondo, ese vivir instalada na “Caixa de bostelas”, imperio das cicatrices, inventario das feridas, mais tamén un canto á superación, ao renacer, ave fénix que volve da fronteira das sombras, confiada nunha nova folla de ruta, vencedora de todas as cascudas sobre o leito, sabedora de que foi enerxía pura o que a unión trouxo e que a lembranza escintilará por sempre para testemuñar que foi cegadora a luz, intenso o amor, pero que se sobreviviu tamén ao seu vórtice máis escuro, como nos lembra o texto co que se pecha o libro, “Epílogo prosaico para amantes en fuga”: “eu estiven/ aí/ nese ser/ observade o doce solpor/ da súa anguria/ a fermosa panorámica/ do seu dó/ eu estiven aí/ si/ fíxenme/ inesquecible/ nesa pel”.

Non quixera deixar de anotar outro atractivo, en absoluto menor, que ofrece esta Caixa das bestas/ Caja de las bestias: antecedendo cada un dos textos (bilingües en galego e castelán) figuran uns moi suxestivos poemas visuais da autora, que se serve de creativos collages para plasmar visualmente a esencia dos seus versos, diálogo verboicónico que redondea unha obra sen dúbida moi recomendable, que confirma a sólida traxectoria que Begoña Paz anda a labrar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 6-9-2020]

Tabela dos Libros. Abril 2021

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.