Tabela dos Libros. Xaneiro 2020

Velaquí a primeira Tabela dos Libros do 2020, que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2020_xaneiro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Entre dous mundos

Nordesía (Pura Salceda, 8-12-2019)Hai artistas que son unha ponte entre mundos, unha porta a unha nova dimensión que nos leva a espazos creativos, idiomáticos e identitarios definitivamente singulares. É o caso de Pura Salceda, nacida na emigración mexicana, medrada e asentada en Catalunya, mais de ascendencia e adhesión galega. Ela é, en por si, un corazón hibridado no sentir e no vivir, que espella nunha escrita necesariamente múltiple, mestiza e plural.

Así acontece tamén na súa máis recente novela, O paxaro de nácara (Galaxia), que vén unirse a outros títulos publicados na nosa lingua pola autora, como os poemarios A ollada de Astarté (2016) e Dous corpos nus, espíndose (2016), este último en parcería co portugués Casimiro de Brito.

O paxaro de nácara é unha novela matrioska, un artefacto literario polimorfo que participa por igual da novela de investigación e descuberta, da novela amorosa, da novela social, da novela epocal e mesmo da novela saga. Todas estas fías trénzanse nunha única tanza para compoñer un retrato da Galicia da Terra e da Galicia Emigrante dende os ollos dunha muller que vive os dous mundos na súa condición de filla de emigrantes que regresa aos eidos familiares de orixe.

En esencia, O paxaro de nácara é a historia de Nélida (en moitos sentidos un álter ego da propia Pura), editorialista barcelonesa que se ve impelida a volver á parroquia de Féas, no Concello de Boborás, para asistir ao funeral da avoa Delmira. No seu regreso atópase con Elías, un amor de mocidade que non puido ser cando el emigrou a México DF. Esa fortuíta coincidencia fará renacer neles a paixón amorosa que vivirán intensamente. No curso desta relación irán investigando nos seus pasados familiares ata descubrir escuros sucesos que as súas xentes viviron na emigración mexicana e que teñen que ver coa morte de Gonzalo (un tío de Nélida) e de Nora (unha moza filla duns caciques locais). Mais no curso das súas pescudas Nélida e Elías traerán á luz moito máis: unha fervenza de traizóns, mortes, amores delituosos, abusos, falsidades e enfermizas relacións que desatarán unha espiral de dor e ocultamentos que se estenden ata o presente.

Todo este relato chega a nós a través dunha poderosa narración en primeira persoa que ten nos abundantes diálogos da obra o seu mellor aliado: parlamentos faiscantes, cheos de dobres intencións, moi áxiles e perfectamente trabados, que se complementan de xeito idóneo co fluír principal da historia e a súa trama investigadora, guiada por esa voz omnisciente culta que incorpora ao seu dicir numerosas alusións ao universo do literario, o musical, o cinematográfico ou o pictórico que axudan a caracterizar con moito ben personaxes, lugares e tempos.

Agora ben, O paxaro de nácara é todo iso e é moito máis. Hai nesta novela unha lectura que nos leva a defrontarnos con preguntas abondo transcendentes; poño por caso: cal é a identidade última deses seres de fronteira que son os emigrantes?; como se fixeron as vidas e fortunas dalgúns dos nosos que marcharon para alleas terras?; cal é a integración da realidade emigrante na sociedade galega en xeral e na rural en particular?; ata que punto os nosos emigrantes conservan os sinais inequívocos da súa cultura orixinaria, incluído o idioma?; produciuse unha axeitada transmisión do herdo galego de pais a fillos no mundo da emigración?; e xa noutra orde de cousas: os amores que a emigración esfarela, fenecen para sempre?; cal é a vida dos amores crepusculares, por definición, e dos amores outonizos que teñen a súa raiceira na mocidade, en concreto?

Novela homenaxe á heroica xeración emigrante de Posguerra que, como a dos pais da propia autora, marchou de Galicia pero seguiu sempre a vivir nela no seu imo, O paxaro de nácara é un canto a esa posible ponte entre xentes e pobos, entre modos de entender a existencia que son, á fin, maneiras complementarias e igualmente valiosas de ollar a fascinante, multiforme e irredutible marabilla que é a realidade humana.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-12-2019]

 

Pessoa sen límites

Nordesía (Jose Antonio Gómes, 15-12-19)Fernando Pessoa é un dos poetas máis xeniais que deu a literatura mundial no pasado século. Seguramente moitos daqueles que concordedes comigo en tal afirmación fundedes a vosa opinión na gravidade transcendente dos seus versos, altamente conceptuais, vedados a espíritos pouco instruídos e, dende logo, arredados de lectores noveis ou sen amplo oficio lector. Permitídeme que discrepe. Son dos que opinan que hai moitos Pessoa e algún deles é un abraiante creador de versos para a mocidade, poeta que dende a sensibilidade e as marcas discursivas adoitas na escrita infantoxuvenil sabe coma moi poucos engadar as rapazas e rapaces coa perspicacia transparente do seu dicir.

A proba ostensible de que o que sosteño é verdade é a publicación do álbum Poesia de Fernando Pessoa para todos, un libro que ve luz da man de Porto Editora para demostrar que a obra do lisboeta non ten límites etarios e é quen de agradar por igual á mocidade e á xente máis medrada.

O responsable da selección e organización da case trintena de poemas pessoanos é o tamén excelente poeta e acreditado ensaísta José António Gomes, profesor da Escola Superior de Educação do Porto, quen realizou aquí non só unha espléndida escolla de textos, senón tamén unha intelixente lectura arquitectónica na disposición dos mesmos nun conxunto consistente e de perfecto engaste.

Poesia de Fernando Pessoa para todos descóbrenos o Pessoa que benquere Portugal pero ama máis a quen lle deu a vida e canta na composición “À minha querida mamã”: “Eis-me aqui em Portugal/ nas terras onde eu nasci./ Por muito que goste delas/ ainda gosto mais de ti”. Tamén nos ofrece o poeta que canta o Ibis venerado dos exipcios (“É uma ave sossegada,/ porque assim não anda nada”), que fai poemas-serie (“Poema pial”) e trabalinguas, que xoga coas aliteracións, fonosimbolismos e iteracións (“Pia, pia, pia/ o mocho,/ que pertencia/ a um coxo./ Zangou-se o coxo/ um dia,/ e meteu o mocho/ na pia, pia, pia…”), que volve heroicos os ratos (“Viviam sempre contentes,/ no seu buraco metidos,/ quatro ratinhos valentes,/ quatro ratos destemidos”), que revisita o tópico da fábula da leiteira de Esopo (“Levava eu um jarrinho/ para ir buscar vinho… Correu atrás/ de min un rapaz./ Foi o jarro p’ra o chão,/ perdi o tostão), que canta a campá da aldea (“Ó sino da minha aldeia,/ dolente na tarde calma,/ cada tua badalada/ soa dentro da minha alma) e o carro de pau abandonado (“O carro de pau/ que bebé deixou… Bebé já morreu/ o carro ficou…), que se aleda coa fantasía da fada dos nenos (“Do seu longínquo reino cor-de-rosa,/ voando pela noite silenciosa,/ a fada das crianças vem, luzindo./ Papoulas a coroam, e, cobrindo/ seu corpo todo, a tornam misteriosa), que lembra os mitos clásicos nun poema como “Eros e Psique”, que enreda na contemplación do gato trasneiro (“Gato que brincas na rua/ como se fosse na cama,/ invejo a sorte que é tua/ porque nem sorte se chama) ou do músico cego (“Cheguei à janela,/ porque ouvi cantar./ É um cego e a guitarra/ que estão a chorar) ou, en fin, das nubes melancólicas (“As nuvens são sombrias/ mas, nos lados do sul,/ um bocado do céu/ é tristemente azul).

Toda esta marabilla está ilustrada polo artista e profesor da Escola Universitária das Artes de Coimbra António Modesto, un dos mellores artistas plásticos do país veciño. As súas ilustracións a toda páxina versionan cadros modernistas e enchen de cor e de luz os versos de Pessoa e os seus heterónimos, pois tamén aquí comparecen os inmensos Álvaro de Campos e Ricardo Reis.

Agora que se achegan as datas de cumprir co señor Apalpador, con Papá Noel e coas súas altezas os señores Reis Magos de Oriente, esta Poesia de Fernando Pessoa para todos en edición de José António Gomes é unha aposta gañadora. Porque regalar a mellor literatura é obsequiar vida para o espírito e nada máis fermoso e necesario que vivir intensamente a beleza deste mundo e das súas palabras, como nos ensina Pessoa no memorable poema “Liberdade”, co que me presta hoxe rematar: “Ai que prazer/ não cumprir um dever,/ ter um livro para ler/ e não fazer!/ Ler é maçada./ Estudar é nada./ O sol doira/ sen literatura./ O rio corre bem ou mal,/ sen edição original./ E a brisa, essa,/ de tão naturalmente matinal,/ como tem tempo não tem pressa…/ Livros são papeis pintados com tinta./ Estudar é uma coisa em que está indistinta/ a distinção entre nada e coisa nenhuma./ Quanto é melhor, quando há bruma,/ esperar por D. Sebastião,/ quer venha ou não!/ Grande é a poesia, a bondade e as danças…/ Mas o melhor do mundo são as crianças,/ flores, música, o luar e o sol, que peca/ só quando, em vez de criar, seca./ O mais do que isto/ É Jesus Cristo,/ que não sabia nada de finanças/ nem consta que tivesse biblioteca…”

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 15-12-2019]

 

Tabela dos Libros. Decembro 2019

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2019_decembro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

No bicentenario de George Eliot

george-eliot

En apenas unhas horas chegaremos ao bicentenario do nacemento dunha das escritoras máis importantes en lingua inglesa: Mary Anne Evans, máis coñecida polo nome literario de George Eliot.

Nacida o 22 de novembro de 1819 en Nuneaton, unha pequena localidade do condado de Warwick, nas Midlands inglesas, pertencía a unha familia acomodada que pronto descubriu nela un intelixencia admirable e unha curiosidade excepcional. Sendo aínda nena declamaba con soltura A tempestade de Shakespeare ou O paraíso perdido de Milton e lía todo canto libro se lle cruzaba no camiño, o que decidiu a seus pais a darlle unha formación nas escolas anglicanas e evanxélicas da bisbarra.

Medrou frecuentando os faladoiros de Charlas Bray en Coventry, onde departía con importantes pensadores da época. Por ese tempo leu e traduciu a Ética de Spinoza e tamén a filosofía hegeliana de David Strauss e Ludwig Feuerbach.

Ao morrer seu pai, en 1849 (súa nai falecera cando ela tiña tan só dezaseis anos), iniciou unha viaxe por Europa da que regresou decidida a principiar a súa vida como escritora e comezou a escribir recensións para a Westminster Review (na que chegou a ser subdirectora) e a publicar relatos longos para o Blackwood’s Magazine que logo reuniu no libro Escenas da vida clerical (1858). Mais foi ao ano seguinte, coa publicación da novela Adam Bede, cando saltou á fama, iniciando un camiño de inmenso recoñecemento popular que a levou a ser unha das autoras máis lidas do seu tempo.

Tras aquelas primeiras obras virían textos como O veo alzado (1859), O muíño onda o Floss (1860), Silas Marner (1861), Romola (1862), Felix Holt, o radical (1866), Middlemarch (1871) ou Daniel Deronda (1876), aínda que tamén publicou poesía, tradución e algúns ensaios breves antes da súa morte, acaecida o 22 de decembro de 1880 en Londres.

Eliot, quen asinaba con nome masculino para evitar os prexuízos de xénero e separar a súa vida privada da pública (vivía en parella co filósofo, científico e xornalista George Henry Lewes, home casado e con fillos que tiña un matrimonio aberto coa súa esposa Agnes Jervis), é a mellor representante da novela realista psicolóxica do XIX inglés. Imitada por Meredith e polo primeiro Thomas Hardy, de grande influencia na escrita de Proust (que a admiraba en extremo), do personaxe protagonista da súa primeira novela chegou a dicir Dickens que a súa caracterización era tan extraordinariamente sutil e auténtica que lle fixera pechar os ollos cincuenta veces para reflexionar sobre ela.

Aínda que toda a súa obra é sobresaliente, non cabe dúbida de que os títulos que a converteron nun mito literario foron O muíño onda o Floss e, sobre todo, Middlemarch. Esta última fascinou a Simone de Beavoir e a Virginia Woolf, quen aseguraba que era “unha das poucas novelas escritas para xente adulta”.

A mesma admiración causou no difícil Henry James, quen recoñecía o seu talento ao tempo que amosaba a súa perplexidade por certa apostas narrativas, e nos nosos días téñena confirmado no centro do canon occidental críticos como o hai pouco desaparecido Harold Bloom ou escritores como Martin Amis ou Julian Barnes, quen consideran Middlemarch como a mellor novela escrita nunca en inglés. Mesmo nunha enquisa do 2015 promovida pola BBC entre máis de oitenta críticos de todo o mundo foi escollida esta novela como a mellor de todos os tempos das publicadas neste idioma.

Xunto ás irmás Brontë e Jane Austen, o olimpo da escrita de muller do XIX inglés está reservado para a inmensa George Eliot, popular coma ningunha, pois as súas obras vían a luz por entregas nos xornais, que pagaban por elas cifras astronómicas para contentar aos milleiros de lectores que as seguían con fruición. As súas poderosas protagonistas, a capacidade de descrición psicosocial das súas obras e a extraordinaria fluidez e precisión da súa prosa fan dela unha escritora irrepetible, que marcou toda unha época e que hoxe, dous séculos despois do seu nacemento, segue a abraiarnos.

Entre veos e teceláns

Como non podía ser doutra maneira tratándose dunha grande entre as grandes, a obra de George Eliot foi traducida ao galego en diversas ocasións. Velaí o seu Silas Marner, o tecelán de Raveloe, vertido á nosa lingua no 2016 por Celia Recarey para Irmás Cartoné. Ou a versión que este mesmo ano publicou Alejandro Tobar da súa novela curta O veo alzado para Hugin e Munin, sen esquecer o imprescindible artigo “I Grant You Ample Leave/ Concédoche ampla licenza e de Daniel Deronda” que lle dedicou a profesora María José Lorenzo Modia no modélico volume No tempo de ‘Follas novas’ (2015) dirixido pola tamén profesora e ensaísta María Pilar García Negro, onde traduce un referencial poema seu e un fragmento da memorable Daniel Deronda de especial significación en clave xenérica.

[Faro de Vigo, 21-11-2019]