Trens literarios

trensPoucos espazos teñen sido tan literaturizados nos últimos dous séculos coma os trens. O mundo ferroviario foi, de sempre, pródigo en simbolismos e motivos propicios para a escrita e son innumerables os autores de todo lugar e condición que fixeron do territorio dos raís o seu particular reino literario.

Aínda que dende a Antigüidade se desenvolveron sistemas de transporte sobre raís, tal e como modernamente o coñecemos o ferrocarril naceu en 1830 coa primeira liña estable Liverpool-Manchester. Dende entón ata hoxe un mar de obras incorporaron o tren ás súas páxinas, facendo da vida entre locomotoras a protagonista de mil recreacións.

O poeta prerromántico William Wordsworth (1772-1850) pasa por ser o primeiro introdutor de imaxes ferroviarias en cinco composicións que escribiu de 1833 en diante (as máis coñecidas as tituladas “Barcos de vapor, viadutos e ferrocarrís” e “A propósito da proxectada liña ferroviaria entre Kendal e Windermere”), mais logo del foron moitos outros os que continuaron a incorporar o fascinio que causaba o novo medio de transporte ás súas creacións. Velaí, poño por caso, Charles Dickens, que escribiu o relato “O garda ferroviario” en 1866; ou Arthur Conan Doyle e o seu “O tren especial desaparecido” (1893); é, entre medias, outros dous títulos referenciais nos que o ferrocarril traza o Destino dos humanos: Ana Karenina (1877) de Leon Tolstoi, que vencella o sino tráxico da protagonista á estación de Moscova, principio e fin para ela do seu particular Eros e Tánatos; e A besta humana (1890) de Émile Zola, que describe con pormenor os claroscuros dun mundo poboado por maquinistas, gardabarreiras e factores.

No século pasado, unha das narracións máis populares é a arquicoñecida Asasinato no Orient Express (1934), da escritora británica Agatha Christie, obra mestra do suspense protagonizada polo célebre detective Hércules Poirot no mítico tren de longa distancia que unía París con Istanbul. Desta mesma autora é O misterio do Tren Azul (1928), na que Poirot tiña que resolver outro intricado caso subido aos vagóns do non menos coñecido Expreso Calais-Mediterráneo, luxoso tren que cruzaba toda Francia dende Calais ata Niza pasando por París.

Ás obras de Christie habería que sumar aínda O tren de Istanbul (1932) de Graham Greene, outro thriller a bordo do Orient Express; a traumática experiencia da II Guerra Mundial que recolle O tren chegou puntual (1949) de Heinrich Böll; os crimes cruzados dos Estraños nun tren (1950) de Patricia Highsmith; a vagarosa A modificación (1957) de Michel Butor, co atribulado Leon viaxando en tren de París a Roma; ou os Trens rigorosamente vixiados (1965) de Bohumil Hrabal, relato de aprendizaxe nunha estación entre a vella Checoslovaquia e Alemaña. E, entre os clásicos hispánicos, cómpre lembrar as Memorias dun vagón de ferrocarril (1924) de Eduardo Zamacois, que tiveron como antecedente os versos de Campoamor en “El tren expreso” (1872) ou o inesquecible tren de “¡Adiós, Cordera!” (1893) de Clarín, entre outros.

Lonxe de entrar en devalo, nos últimos anos teñen volto á fascinante realidade dos trens voces como as de Pascal Mercier co seu Tren nocturno a Lisboa (2004), unha historia na que pictórico e o poético cobran protagonismo no tránsito ferroviario; a afamada escritora mexicana Elena Poniatowska con O tren pasa primeiro (2006), biografía ficcionalizada dun líder do movemento ferrocarrileiro mexicano de fins dos cincuenta; o internacionalmente aplaudido Haruki Murakami en Os anos de peregrinación do rapaz sen cor (2013), historia dun solitario enxeñeiro de estacións que procura recuperar o pasado iniciando unha viaxe de tren para se reencontrar cos antigos compañeiros de universidade; ou Paula Hawkins co moi traducido A rapaza do tren (2015), historia de intriga entre trens que deu o salto ao cinema con grande éxito.

Como se bota a ver, o mundo das locomotoras, agullas, raís e revisores segue a ser prezada materia literaria. Son, evidentemente, outros trens, ben diferentes aos que Rimbaud imaxinaba en “Soñando con vistas ao inverno” (“Cando chegue o inverno marcharemos os dous/ nun vagón cor de rosa/ con coxíns azuis”), un tanto diferentes ao “vagón de terceira” no que Machado viaxaba “lixeiro de equipaxe” e, dende logo, talvez menos heroicos que os “trens do Sur, pequenos/ entre/ os volcáns,/ deslizando/ vagóns/ sobre/ raís/ mollados/ pola chuvia vitalicia,/ entre montañas/ esgrevias/ e pesadume/ de paus queimados” de Pablo Neruda, pero igual de suxestivos e abertos á aventura, ao longo percorrido que é a nosa vida cara a quen sabe que fin de estación.

As vías galegas

Tamén na literatura galega os trens teñen unha presenza decisiva, dende os clásicos do XIX ata hoxe mesmo. Velaí o está para confirmalo Manuel Curros Enríquez, pai e avó de ferroviarios e autor do poema “Muiñeira monorrítmica” (1876), onde se queixaba do retraso da chegada do tren a Galicia, e, sobre todo, creador de O divino sainete (1888), peregrinación á Roma papal imitante á Divina Comedia de Dante, con Añón guiando a Curros por entre os vagóns dos sete pecados capitais.

Non menos memorable é “O vello que quería ver o tren”, incluído por Rafael Dieste en Dos arquivos do trasno (1926), con ese velliño montañés que non quere morrer sen ver o ferrocarril e, ao ollalo, fica transido pola melancolía de tantos lugares que nunca coñecerá.

 Tal querenza polos camiños de ferro chega ata a actualidade, como demostra a recente aparición do colectivo O libro dos trens (2019), con relatos arredor deste mundo de Ana Cabaleiro, Anna R. Figueiredo, Antonio Piñeiro, Arantza Portabales, Daniel Asorey, Diego Giráldez, Iria Collazo López, María Alonso Alonso, Miguel Anxo Fernández e Víctor F. Freixanes.

[Faro de Vigo, 12-3-2020]

Tabela dos libros. Marzo 2020

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2020_marzo_tabela

 

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

 

Nas fírgoas do poema

ÓstrakaLuís Valle é unha das voces imprescindibles do noso momento poético. Os seus libros son xa obras de referencia da última década e cada novo texto que dá á luz evidencia a consolidación da súa madurez creadora. Confirman este xuízo títulos como A caída (2009), Fedor (2011), Caderno do mendigo (2011), As cicatrices do sol (2015), Trona, o merlo (2015) ou Para que eu beba (2017).

Teño dito nalgunha outra ocasión, e reafirmome aquí, que en realidade Valle escribe e reescribe constamente un libro único que fractaliza, reperfila e deriva, implementa e complementa volume tras volume e que é ese fondo común e esencial da súa poética o que comparece, con irisación diversa, en cada entrega.

Así acontece tamén co recente Óstraka, poemario órfico, viaxe ad inferos e autoexploración radical. Unha alfaia versal que prestixia a colección Dombate da Editorial Galaxia.

Óstraka é un mansío de lembranzas. O imán da memoria que recolle os fragmentos da disolución dun mundo persoal e colectivo que foi ficando esfarelado, retallos de recordos á deriva que precisan ser rescatados, salvados da desaparición definitiva por obra e graza do verso, da palabra, da linguaxe que crea e se recrea para conxurar o horror vacui, o silencio e a desmemoria, a morte do que non somos quen de facer vivir no corazón dos relembros.

Nesa odisea do ser e da memoria a voz lírica bate co lugar da orixe, coas compañas do camiño, cos instantes epifánicos que todo o determinaron, pero, sobre todo, dá co amor. E aí Eurídice pódeo todo e é espectro fuxidío e amada distante e evocación palpitante e ardorosa compañeira. Eros contra Lete.

No andar propio do que Óstraka se alimenta vai o tempo da memoria e vai tamén o espazo do recordo, por veces urbano, despersonalizado, cicatriz de todos os holocaustos; noutras ocasións, amable regreso aos eidos matriciais, á Ítaca íntima que para Valle é Lugo e a Chaira.

O río do canto que Valle rende leva as augas dun visionarismo oracular ben xenuíno, de selo propio e inconfundible, afirmado nunha densidade conceptual extrema e unha vizosísima simboloxía que implica o herdo e intertextualidade de numerosísimas lecturas, arrequecido coa colleita persoal. O deserto da revelación, o merlo da prognose, o sol da epifanía, a árbore de entre mundos, o bosque no que a vida se calcina, as fiestras que unen e arredan, o espello do Aquén e do Alén, todo e máis comparece nesta arca ontolóxica e antolóxica na que tamén caben as lumieiras de poetas esencialistas e metafísicos como Edmond Jabès ou Alejandra Pizarnik, as alusións á Antigüidade clásica (velaí Alceo ou Aristeo) e á tradición galega (Ramiro Fonte, Uxío Novoneyra, Xosé María Díaz Castro ou Lupe Gómez) e as referencias cultas (centro)europeas dun Angelus Silesius ou un Kafka, entre moitas outras.

Ler Óstraka é deixarse atrapar pola paixón da escarpa, a vertixe dos versos coma crebas, con particións silábicas que figuran simas e claudátores con elisións insondables. E é tamén alentar polas fírgoas do poema e ler en cada ostracum o sentido da vida que foi, que permanece e nos guía.

[Tempos Novos, ‘Protexta’, 270, novembro 2019]

Poética Urutau

Nordesía (Urutau, 6-10-2019)O urutau é unha ben orixinal ave das terras centro e suramericanas. De pequeno tamaño e plumaxe de cores discretas, ten a curiosa virtude de mimetizarse cos troncos nos que pousa, o que a converte nunha sorte de camaleón alado. Tanto é así que o seu nome, procedente da lingua tupí, significa, precisamente, ‘paxaro fantasma’ e como un nictibídeo nocturno pasa a vida cazando insectos aos que atrapa mercé á súa facilidade para se agochar.

A mesma habelencia para nutrirse da mellor poesía camuflada no corazón da boa literatura semella presidir a homónima Editorial Urutau, selo brasileiro-galego-luso que en apenas dous anos ten logrado converterse nunha referencia no ámbito lírico da galeguía.

Confirma o que digo a aparición da antoloxía Un xardín de medio lado, coordinada por Marcus Daniel Cabada e Wladimir Vaz, volume que, tal como salienta o seu subtítulo, compila versos dos “17 poetas da Urutau na Galiza”.

Así pois, os que se acheguen a esta valiosa escolma atoparán unha tríade de composicións de cada poeta que publicou, ata o de agora, na editora. Tres poemas para cada autor ou autora que foron tirados dos libros dados á luz por elas e eles neste selo e que, polo mesmo, acaban por ofrecer unha selecta de carácter editorial abondo variada, tanto nas voces reunidas coma nas súas estéticas e temáticas.

Carla Carbatti, Alfonso Rodríguez Rodríguez, Arancha Nogueira, Clara Vidal, Cristina Corral Soilán, Fátima N. Delgado, Moncho Iglesias Míguez, Silvia Estévez Penas, Marcus Daniel Cabada, Rebeca Baceiredo, Yolanda López, Patricia Meira, Eli Ríos, Noa Moreira, Gaspar Domínguez, Manuel Miragaia e Ronsel Pan son as dezasete voces que se deixan oír neste canto de Urutau, a ave da poesía que nas súas asas estende o imperio da palabra.

Non é doado sintetizar aquí, en escasas liñas, toda a riqueza das propostas creativas que a antoloxía ofrece, así que me conformarei con convidar á lectura da poesía neocaligráfica e apositiva de Carla Carbatti; a lírica numerolóxica e antinómica de Alfonso Rodríguez Rodríguez; a escrita melancólica e nebular de Arancha Nogueira; a poética etimolóxica e cultista de de Clara Vidal; a memoria da tribo que espella nos versos de Cristina Corral Soilán; a ninfopoética fluínte e fusionante de Fátima N. Delgado; a crónica viaxeira lirificada por Moncho Iglesias Míguez; o neosurrealismo de gume irredento de Silvia Estévez Penas; os poemas en prosa e metapoesías de Marcus Daniel Cabada; a poética conceptual de escuridade fulgurante de Rebeca Baceiredo; a inxeleza preciosista de Yolanda López; a lírica obstétrica de Patricia Meira; a singular escrita de Eli Ríos; a celebración amatoria de Noa Moreira; o transcendente paraprofético de Gaspar Domínguez; o simbólico epifánico de Manuel Miragaia e a escrita radicalmente anticapitalista e consecuentemente antifascista de Ronsel Pan.

Como se ve, este cento de páxinas en formato peto resulta un mostrario plural e ben representativo dalgunhas das principais estéticas da poesía actual, editado, amais, con innegable gusto na escolla de tipografías e grafismos e, sobre todo, nas suxestivas fotografías coas que Wladimir Vaz ilustrou cubertas e interiores.

Cómpre deleitarse co canto saudoso e entrañado deste Urutau poético, facer nosa a súa ánima, esa que, segundo unha lenda paraguaia, pena errante na anciá voz do vento, a mesma que agora nos acena dende as páxinas de Un xardín de medio lado para nos convidar ao desafío do inefable.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 6-10-2019]

Para resistir todo deserto

Nordesía (Carlos Penela, 2-2-2020)Dende as liñaxes do frío, no corazón do inverno e o xeo dos espellos, chegan a nós os versos de rosas e sombra de Carlos Penela. A escrita que xermola na Viena dos violíns e ecoa nesta Europa extrema de nós. Un dicir que leva canda si o mellor da panpoética continental e acrisola galega e renovada.

A máis recente mostra da súa lírica tráenola Ese tépedo vento que pasa sobre o mundo, o libro co que obtivo o Premio de Poesía Eusebio Lorenzo Baleirón por segunda vez e que vén sumarse a outros prestixiosos galardóns na súa traxectoria, como o Premio Esquío, Espiral Maior, Caixanova ou González Garcés.

Publicado por Chan da Pólvora, Ese tépedo vento que pasa sobre o mundo é un libro para a esperanza. A asunción da fraxilidade dos días, da ruína que tantas veces nos envolve, da cinza na que perfuramos e a couza fera que todo esboroa, mais tamén a constatación de que, a pesar das derrotas e ocasos, sempre se abrirán para nós “as pétalas curando das súas cinzas/ un fulgor preservado no fondo das olladas”, que malia o “ermo territorio de tanto abandono” decote haberá “outro alento que te acolla/ que te acolla sen coutos nin esperas” e nos faga saber que “nada foi inútil a pesar das augas máis escuras/ que nada se perderá coas bágoas/ co vento”.

Por tanto, hai aquí ausencias, espazos opacos mesmo para a linguaxe, pero tamén resistencia, fe no porvir e no amor polo que foi e nos sostén. Porque non importan as bandeiras, importan as persoas e os sentimentos que deitan, a súa esperanzada solidariedade, os afectos que nos anoan. Por iso o verso declara que “nós somos os países, non as fronteiras gastas/ esquecidas,/ por onde o vento non sementa xa os días” e, definitivamente, “nós somos os países, nós somos os corpos,/ os países que se alzarán de novo dende a sombra”.

E co ser palpitante, co sentimento luminoso, van tamén os símbolos da permanencia e a metamorfose, do río que nos arrastra imparable e as mazás que mudan, do aire no que aboiamos e o alento que nos empurra, do fume en que esvaemos e as rosas que nos lembran a beleza inmarcescible, tamén, xaora, o vento omnímodo: “así esa certeza, así ese vento, ese vento onda nós,/ ese tépedo vento que pasa sobre o mundo…”.

Orquestrando toda esta cartografía de perdas e esperanzas van as míticas de Ingeborg e Eurídice, o deserto que avanza de Volkow, a pictórica de Hemlig e o epitafio de Hadriano, o lamento de Dido e as revelacións dos salmos, por descontado o Bizancio que sobrevive en Kavafis e todo canto oráculo garda para nós o fulgor da vida.

De por parte, Ese tépedo vento que pasa sobre o mundo é tamén un inmenso tapiz de voces e intertextualidades, de citas e homenaxes que van de T. S. Eliot a Anne Sexton, de X. L. Méndez Ferrín a Wallace Stevens pasando por Friedrich Nietzsche, Michael Hamburger ou Joseph Brodsky, sen esquecer a W. H. Auden, Pier Paolo Passolini, Ezra Pound, Pere Gimferrer ou W. B. Yeats.

E aquí son as rosas de auga que abrollan serodias sobrevivindo baixo o agoiro ruín do tempo. E un rastro que atravesa todo canto foi amado, materia da mesma escrita do amor e a música. E a procura infinda da palabra perdida en algures coa que remontar calquera liña de sombra. E a palabra insomne, a rabia da poesía negra no peito, unha vontade férrea alzándose, insubmisa, contra a morte.

Como en Novoneyra, non será inútil a forza deste amor que escintila a través de Ese tépedo vento que pasa sobre o mundo. Tal Ahab perseguindo as palabras coas que recuperar a vida, nestes versos renácese de toda ferida e bronce caído, da batalla que castiga co silencio que condena, da dor que lacera a pel mancada. Por iso o remate do libro é un “Envío” circular do “Preludio” co que se abre e a súa proclama convértese en profecía salvífica que aquí deixo para quen precise verbas coas que resistir todo deserto: “Escoita,/ todo terá o seu rito,/ os signos da vida alumearán/ como estrela achada no escuro/ e un vento tépedo pasará onda ti,/ pasará por esta terra./ Beixando o teu alento,/ beixando o teu rostro,/ o teu rostro non vencido”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 2-2-2020]