Tabela dos Libros. Outubro 2019

Co primeiro luns do mes, chega a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2019_outubro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Advertisements

Sándalo recendente

sándaloRemato de ler Sándalo de María Xosé Porteiro coa mesma sensación de quen baixa dunha montaña rusa: catrocentas páxinas, case douscentos anos novelados, aconteceres entre dous continentes, ducias de personaxes e momentos, fitos e tránsitos que recollen moitos dos intres decisivos da historia de Cuba e Galicia dende 1823 ata os nosos días, todo narrado con constantes saltos temporais, analepses e prolepses nunha espiral infinda na que o relato vai e vén e brinca e dá reviravoltas ata a extenuación, esixindo do lector non suma atención, senón darse en cada páxina como se fose a derradeira.

Que Galicia e Cuba tiveron nestas dúas últimas centurias un camiñar paralelo cando non converxente é unha realidade que coñecemos con detalle por meritorios ensaios históricos e académicos. Outra cousa é que esa realidade fose imantadora materia de ficción, fina seda literaria, no mesmo número de ocasións. Certamente, hai nomes maiores das letras galegas que no pasado teñen visitado a temática da emigración galega con fío dourado, mais é tan grande a epopea que o noso pobo viviu do outro lado do Atlántico que sempre ha ser ben recibida unha nova novela que trate de lle facer xustiza.

E velaí a sólida prosa de Porteiro en Sándalo, historia dunha saga familiar, historia de dous pobos que levan entrecruzando os seus camiños unha e outra vez durante lustros e historia tamén da propia Historia, do como, o por que, o para que e o para quen se constrúe a Historia.

Hai nestas páxinas unha evidente reivindicación do protagonismo feminino en todas as ordes, moi notoriamente na heroica loita da muller emigrada por se soerguer fronte ás máis duras condicións de vida. Botón de mostra: os treitos nos que as admirables mulleres da sociedade Hijas de Galicia sosteñen a centralidade do relato.

Mais Sándalo é tamén o delicado engastado dos máis poderosos símbolos (poño por caso, a presenza do ferrocarril emancipador e libertario ou a mesma caixa de sándalo que está detrás do título, esa madeira de penetrante e inesgotable recendo que funciona aquí de particular madalena de Proust) e, en todo momento, un berro en favor da liberdade, individual e dos pobos, e asemade un palpitar incesante do amor, un ruxir de traizóns, un aglaio solidario e un misterio entre orixa afrocubano e ultramundo galego.

Esteando todo este vigoroso edificio narrativo barállanse personaxes e sucesos que abalan entre o (auto)biográfico e o documental e que igual remiten ás vivencias das que a propia autora foi (co)protagonista ou sabedora de primeira man como a moitos outros episodios que son ben coñecidos ou públicos. Deste xeito, ao pé dunha case alter ego como Quina ou unha inventada filla do Xeneral Del Riego conviven a revolta independentista da illa con Martí á fronte, a revolución castrista, as andanzas habaneiras de Curros Enríquez ou a estancia americana de Castelao. Postos por xunto, o resultado é unha prosa declaradamente mestiza, que bebe igual do realismo máxico do boom hispanoamericano que da eficiencia da escrita periodística, visible aquí e acolá a xeito de informes, enunciacións sintéticas ou descricións de innegable pulcritude funcional que non rexeitan o enfeite dosificado dos tropos.

Nun capítulo final, xa extradiexético, María Xosé Porteiro revela como naceu Sándalo: o profesor e crítico Anxo Tarrío, grande amigo da autora, nunha conversa entrambos na que a escritora lle falaba de Cuba e da íntima conexión que coa illa, as súas xentes e a súa historia sentía, virouse cara a ela para lle dicir: “Tes que contar iso nunha novela. A emigración segue viva na nosa memoria, pero axiña desaparecerá e ti tiveches o privilexio de coñecela en carne propia”. Velaí o mandado do sabio mestre e velaquí a promesa cumprida da xornalista escritora: Sándalo, unha historia de historias, o retrato da sororidade das matrias galega e cubana, unha ollada ao que nelas foi e vai sendo, ao tránsito. Porque, como deixou escrito Quina, unha das voces principais da novela, “a vida foi, talvez, o recordo do vivido”. Lembremos, pois, para vivir. E vivamos tamén co recendo dos recordos pulando por nós.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 25-8-2019]

A miña débeda con Alicia

aliciatellaCoñecín a Alicia Tella-Villamarín Ferreiro a fins do ano 1985. Daquela eu comezaba os meus estudios de bacharelato en Mondoñedo e empecei a frecuentar a Biblioteca Pública Pena Trapero na procura da bibliografía necesaria para os meus traballos escolares.

Dende o primeiro momento Alicia amosóuseme non só como unha eficientísima bibliotecaria (hoxe podo afirmar con rotundidade que é unha das máis profesionais e mellor capacitadas que nunca coñecín), senón tamén como unha figura amiga disposta a axudar ante calquera atranco que nos labores formativos lle xurdisen a un rapaz noviño como o que eu era entón.

Cos anos aprendín a apreciar na súa xusta valía a excepcional personalidade de Alicia: xenerosa, afable, hospitalaria e, sobre todo, nobre de corazón e amiga dos seus amigos.

Andando o tempo os meus estudios universitarios obrigáronme primeiramente a desprazarme a Lugo e, máis tarde, a Santiago, mais nunca deixei de achegarme pola Biblioteca de Mondoñedo e pola casa de Alicia e de Juan Puchades Quilis ―quen foi profesor meu nos tempos do instituto, un, por certo, dos mellores educadores cos que tiven a fortuna de atopar.

Polo outono do ano 1990, sendo eu estudiante de segundo curso de Filoloxía Hispánica, o poeta e estudioso lucense Claudio Rodríguez Fer ―a quen coñecera algúns meses antes e quen logo sería profesor meu e hoxe bo amigo― animounos a un grupo de rapaces a botar a andar pequenas investigacións sobre a vida e a obra de Álvaro Cunqueiro, a quen xa se sabía que a Real Academia Galega ía dedicar o Día das Letras Galegas de 1991. O traballo que a min se me propuxo, tendo en conta que era o único mindoniense do grupo, foi o de procurar na miña cidade natal calquera tipo de escrito cunqueiriano aínda non édito ou non compilado e, xa que logo, susceptible de ser exhumado. Pois ben, desta encomenda ―da que xurdirían os meus primeiros artigos «serios» como investigador, xa que ata daquela só publicara textos de creación moi inocentes en publicacións locais― saín ben gracias á axuda inestimable de Alicia, quen buscou aquí e acolá, removeu ducias e ducias de xornais de época e desempoou varios faiados de Mondoñedo ata dar con varios números da revista Galiza dirixida por Cunqueiro nos tempos da República que ata entón se descoñecían, amais de con moitos vellos programas de festas e algúns artigos de revistas mindonienses que contiñan escritos do autor do Merlín e familia practicamente ignorados. Con todo aquel material, laboriosamente rescatado e magnanimamente cedido por Alicia, principiou a miña vida como estudioso da literatura galega.

Anos máis tarde, por volta de 1997, ideei un volume monográfico no que se percorrería a bio-bibliografía de tódolos escritores mindonienses dende o século XVII ata os nosos días. Quixen, amais, que a monografía tivese tamén un longo apéndice no que se historiasen en pequenas fichas técnicas tódalas cabeceiras de prensa que na historia de Mondoñedo foron. O resultado daquela aventura tomou corpo un ano máis tarde no meu libro Escritores mindonienses, fermosamente ilustrado por Puchades. Na súa “Introducción” deixei constancia do meu agradecemento a Alicia, recoñecendo que “nunca agradecerei o suficiente os moitos datos, materiais, suxestións e conversas que fixeron posible este volume”. Quero renovar aquí ese agradecemento, xa que tal volume nunca se tería chegado a publicar sen o insondable desprendemento e a incansable axuda que a cotío me prestou Alicia durante todos aqueles meses de fatigosa investigación.

Hoxe teño a fortuna de contarme entre os amigos de Alicia. Se boto a ollada atrás, véxome aínda como aquel rapaz de catorce anos que, nervioso e dubitativo, se chegaba por vez primeira á Biblioteca Pena Trapero de Mondoñedo, e podo lembrar, tamén si, a humanidade oceánica e a sabedoría profunda que faiscaban dos ollos e a verba daquela bibliotecaria a quen tanto debo e deberei sempre.

VV. AA., Palabra de amigoMondoñedo, Suc. de Mancebo, 2003, pp. 96-99

Tabela dos Libros. Setembro 2019

Un curso máis, comeza a andaina da Tabela dos Libros. Nela figuran seleccionados os volumes que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2019_setembro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Parlamento das Letras: Manuel Núñez Singala

singala

Hai en Manuel Núñez Singala unha aliaxe telúrica entre a pertenza irrenunciable a un humor xenuíno, unha cosmovisión retranqueira de seu, e a adhesión inquebrantable ao sangue do idioma. Entre unha e outra febra úrdese todo o tecido literario dun mundo propio no que teñen moito que dicir as teselas do solidario, o empático e o complementario. A aventura da vida está en nós e en nós-outros, naquilo que temos por descubrir no imo de noso e naqueloutro que cómpre iluminar no que nos rodean.

Afeito tanto á prosa vagarosa e de longo alento como á textualidade hipercondesada, a versatilidade da súa escrita incorporou con éxito, e dende a primeira hora, o escénico e o ensaio narrativo. Na plenitude do seu curso autorial, fai balance aquí do camiño andado e bota a vista ao futuro para endergar novos horizontes.

Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

achadodocastroOs meus primeiros textos foron aparecendo en revistas e publicacións colectivas. Tratábase de contos breves e mesmo dalgún poema. Lembro a revista O Libelo, editada no ano 1984 no Colexio Universitario de Lugo, coa que colaborei en varios números. Tamén un relato, “O soño de M”, publicado en 1992, no volume do XVIII Certame Modesto R. Figueiredo.

Pero eu comecei a escribir moito antes, textos que nunca chegaron a publicarse, narracións breves da adolescencia, algunhas delas galardoadas nos certames literarios do instituto de bacharelato ou en asociacións culturais da vila na que estudaba.

Débolle moito aos certames literarios do instituto, porque para min supuxeron un grande impulso: o recoñecemento necesario para convencerme que aquilo que eu escribía para pasar o tempo podía ter algún valor, interesarlle a alguén que non fose eu mesmo.

Desa época son tamén as miñas primeiras obras de teatro. De feito, o meu primeiro libro, O achado do castro, que acabaría publicando Sotelo Blanco, tras gañar o Premio Xiria de Creación Teatral no ano 1987, é unha versión actualizada dunha desas obras de teatro adolescentes. Houbo outras anteriores que nin sequera conservo.

Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? Por que cres que recibiron ese trato desigual?

planificacionestratexicaSeguramente a miña obra máis coñecida, non sei ben se a mellor tratada, é O achado do castro, unha comedia teatral da que van editados máis de vinte e cinco mil exemplares e feitas moitas representacións, quizais centos. Se cadra a máis desapercibida sexa tamén unha obra de teatro, Planificación estratéxica, aparecida nos Cadernos de Teatro da Editorial Laiovento que, ata onde eu sei, nunca se levou a escena.

Non teño moita idea das razóns dese trato desigual, e a verdade é que se trata dunha cuestión que non me preocupa demasiado. Creo que un libro debe defenderse por si mesmo, e que o labor do escritor debería rematar case por completo cando o libro se publica. Tendo a despreocuparme moito dos libros xa editados, o meu traballo xa está feito, o público decidirá a atención que lle merece. Pola miña parte; considero máis importante dedicarlle tempo e interese aos que poidan vir despois.

mardefondoTes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

A verdade é que non. E se os teño van cambiando ao longo do tempo. Por exemplo: hai moitos anos escribía a lapis, para poder corrixir con maior facilidade, hai xa moito tempo que uso directamente o ordenador o que me permite ter sempre un texto limpo. Normalmente escribo na casa, pero tamén aproveito o tempo en viaxes, vacacións e en lugares diversos. Podo escribir case en calquera sitio, cun mínimo de tempo e comodidade.

Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Non sei, trátase dunha cuestión que non me preocupa en absoluto, quen faga a antoloxía que decida se paga a pena que estea e con quen.

menudeenganosSe tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, que trazos salientarías?

Se cadra o humor. Creo que os galegos temos un sentido do humor excelente, moi singular, un trazo que forma parte da nosa maneira de ser e ao que se lle debería tirar máis partido literario como característica notable e xenuína. O humor é, tamén, un lubricante excelente que permite suavizar cuestións que doutro modo resultarían ásperas. Por suposto que o humor non está presente en todos os meus libros, pero si na maior parte.

Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Son moi caótico lendo, dende sempre, e a verdade é que podo gozar coa lectura de autores moi diversos. Se me vise obrigado a ter que dar un par de nomes aos que con frecuencia releo citaría a Sábato en narrativa e a Dario Fo en teatro.

instrucionsQue cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Creo que lle faltan lectores. O índice de lectura en Galicia é aínda baixo en comparación coa contorna europea na que estamos, e a lectura en lingua galega máis aínda. Fáltalle tamén visibilidade; abonda con mirar os escaparates das librarías nas que con frecuencia está ausente ou recluído nun gueto. E tamén, o que ten moito que ver co exposto, un impulso institucional moito máis decidido.

Sóbralle complexo de inferioridade.

Se soubeses que o teu tempo se esgota, que non te perdoarías non deixar escrito?

Supoño que como a moitos outros autores, ese gran libro que leva moitos anos roldando e que non acaba de materializarse. E moito me temo que o meu tempo se esgotará sen que o dea escrito. Mentres tanto, entretéñome con outros proxectos menos importantes…

Cal é a túa valoración do noso presente literario?

camiñosÉ incuestionable que o momento é magnífico. Nunca houbo tantos autores nin tanto recoñecemento, tantos lectores nin tantos títulos publicados, tantas bibliotecas nin tantos clubs de lectura. E todo iso malia unhas institucións que parecen empeñadas en poñer paus nas rodas a todo o sistema literario.

Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

 Simplemente darche as grazas pola iniciativa.