Tabela dos libros. Setembro 2021

Tras as vacacións e xa ás portas do outono, o equipo crítico da Tabela dos Libros (Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu) comeza o curso escolmando os títulos máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas. E velaí.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Memoria da Mariña

Galicia é unha e múltiple. Somos unha tribo irisada, con clans millenta que nos complementamos e levamos séculos enriquecéndonos na común convivencia. Unha desas familias ben diferenciadas é a que conforman os norluceses e galegos do occidente asturiano, poboadores da antiga provincia mindoniense e, antes diso, xentes da Britonia de Maeloc, hoxe xunguidos todos baixo o común apelativo de mariñaos.

Desa liñaxe extensa e intensa dá noticia cumprida e rigorosa Martín Fernández Vizoso nos dous volumes que publica baixo o título Memoria de Mariñáns da man do Grupo de Comunicación Galicia en el Mundo. Cento e medio de artigos que o propio autor presenta como “crónicas e semblanzas que recuperan e recordan a vida e obra de centos de emigrantes galegos en América. Unha memoria da Mariña e de Lugo a través de historias persoais, de singularidades”.

Os volumes, que contan cun prólogo de Ramón Pernas, achégannos á peripecia única e, moitas veces, novelesca dunha serie de personaxes nacidos nesta bisbarra que en América se volveron persoeiros de relevo, destacando polos máis diversos e, por veces, peregrinos motivos.

Xentes son estas de Ribadeo, Castropol, Vegadeo, A Pontenova, Trabada, Lourenzá, Barreiros, Foz, O Valadouro, Alfoz, Burela, Cervo, Xove, Viveiro, Ourol, O Vicedo e, sobre todo, Mondoñedo, en palabras de Pernas “capital galega e sé, cidade serena onde habita todo o silencio do mundo, terra do bispo Alcolea, arcebispo que foi de Compostela e patriarca das Indias, epicentro literario deste longo centenar de crónicas cotiás contadas, narradas dende o lugar onde habita o corazón das homenaxes aos que levaron dende o vello reino cunqueiriano a chuvia das mensaxes de ida e volta entre as dúas beiras da mar”.

Nestes relatos, amenísimos e cheos de curiosidades, Fernández Vizoso vai descubríndonos a vida, obra e milagres do ribadense Agustín María Acevedo, precursor da ciencia ficción española coa súa novela Unha tempada no máis fermoso dos planetas (1870); do tamén fillo de Ribadeo José Alonso Trelles, alias El Viejo Pancho, quen alén de moita literatura gauchesca escribiu delicados tangos que cantou Carlos Gardel; do igualmente ribadense Federico Mediante, autor de ducias e ducias de novelas populares e de peto, moitas delas históricas do xénero policial, que se consumiron ás mancheas na España das primeiras décadas do século pasado. E tamén sabemos da intelectual da Veiga Carmen Osorio, “unha muller que, con cinco anos, daba concertos de piano a catro mans polo mundo co seu medio irmán Pepito Arriola; que tivo un pai da Veiga explorador en África, veu como súa prima Hildegart era asasinada pola súa nai, tocou para Hitler e Goebbels e ensinou música na Persia do Sha”.

Noticia hai tamén nestas crónicas de Juana de Ibarborou, filla dun muiñeiro de Lourenzá, gloria da poesía de América; do focense Francisco Lourido, interesante poeta do Rexurdimento que moito merece recuperarse; da poeta, tamén de Foz, Sara Lorenzana, quen cantou, xa no XIX, a lenda do desembarco normando nesta localidade e o milagre afundidor das súas naves protagonizado por San Gonzalo; da estancia en terras de Alfoz do gran poeta arxentino Francisco Luis Bernárdez, cuñado de Julio Cortázar; do vínculo con esta vila da destacada poeta cubana Rita Geada; do cervense José María Cao Luaces, mestre indiscutible dos caricaturistas españois e hispanoamericanos do seu tempo; e incluso se nos conta a aventura de Agustín Rodríguez Castro, vicedense que escribiu máis de mil obras teatrais e cancións e aínda tivo tempo para provocar dúas mortes seica accidentais.

Capítulo á parte merecen nesta nutrida nómina de heroicos emigrantes os moitos mindonienses que causaron abraio na outra beira do Atlántico. Entre eles, Amador V. González, o inesquecible cronista da Patagonia arxentina e rebelde; Lorenzo Rico, o galeguista animador de Céltiga, cofundador do Centro Galego de Buenos Aires e sogro do poeta Emilio Pita; Óscar F. Mel, médico amigo do Che Guevara e alcalde da Habana; Elisa Lamas, ensaísta, intelectual e unha das figuras clave do feminismo nos tempos da Transición; ou José María Robles Rodríguez, precursor da aviación arxentina nos anos dez do pasado século.

Concordo con Fernández Vizoso na necesidade de recuperar a memoria, de volver ao exemplo dos que antes de nós foron para, con lexítimo orgullo, impulsarnos ilusionadamente no presente: “se non hai lembranza non hai referentes, non podemos saber a quen queremos parecernos nin que ser nin a que aspirar. Por iso é un deber moral manter viva a memoria”.

Sabias palabras de Martín Fernández Vizoso, quen nos ofrece unha obra de grande valor: estes dous volumes de Memoria de Mariñáns que son espello da “memorable lección” dos nosos emigrantes, “unha memoria colectiva a través de singularidades” que recibimos como un regalo impagable dun legado que ha vencer calquera sombra de esquecemento.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-10-2020]

Tabela dos Libros. Xuño 2021

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Letras mancadas

A pandemia do coronavirus vai camiño de se converter na praga bíblica dos nosos días e leva xa causado moita dor e irreparables perdas. Desafortunadamente, as ausencias tamén se contan entre aqueles que andaron os seus días facéndonos felices coa maxia das palabras. Velaí o caso do escritor chileno Luis Sepúlveda, quen falecía o pasado mes de abril en Asturias, logo de loitar durante varias semanas coa covid-19. Infelizmente, non é a primeira vez que a Humanidade se ve en tal situación e, ende mal, que o gremio dos escritores contempla como este letal e silandeiro inimigo que son as enfermidades infectocontaxiosas fai desaparecer parte dos seus activos.

Na Idade Media a peste bubónica fixo auténticos estragos entre a poboación da vella Europa e ese mesmo mal volveu castigar o continente con dureza no século XVII. Os escritores, dende Bocaccio no Decameron ata Defoe no Diario do ano da peste, deixaron testemuño daquel horror, que levou por diante o poeta francés Gautier de Châtillon (autor do longo poema Alexandreis, que serviría de inspiración ao célebre Libro de Alexandre, obra cimeira do mester de clerecía hispano); o florentino Matteo Frescobaldi (voz destacada do Dolce Stil Nuovo e amigo de Petrarca); o dramaturgo inglés John Fletcher (un dos máis gabados do seu tempo, xunto ao propio Shakespeare e Ben Jonson); o fundador da narrativa albanesa Pjetër Bogdani ou a poeta e intelectual norueguesa Vendela Skytte (ilustrada erudita que morreu da enfermidade xunto ao bebé que acababa de ter).

E o que aconteceu coa peste sucedeu tamén ao longo do XIX co temible cólera, que feriu definitivamente o poeta e dramaturgo alemán August von Platen-Hallermünde (no que se inspirou Thomas Mann para o personaxe de Gustav von Aschenbach de Morte en Venecia); a escritora e crítica literaria británica Maria Jane Jewsbury (falecida na India, onde contraeu a enfermidade); a escritora e pintora italiana Bianca Milesi (que feneceu deste mal xunto ao seu marido, que era médico) ou a grande intelectual e feminista, heroína da revolución rusa, Inessa Armand, que foi un tempo compañeira sentimental de Lenin e que terminou os seus días vítima do cólera que contraera durante unha viaxe ao Cáucaso.

Pero se hai dúas enfermidades infectocontaxiosas que asociamos moi a miúdo coa literatura esas son a tuberculose e a sífilis. Á primeira adoitamos engadirlle —dun xeito totalmente arbitrario, xaora— unha aura romántica que a identifica como a forma propia na que morren os poetas, sobre todo os grandes cantores do amor. E velaí como por este mal feneceron, si, John Keats, Gustavo Adolfo Bécquer, Jacint Verdaguer ou Joan Salvat-Papasseit, mais tamén grandes da narración como Emily Brontë, Antón Chéjov, Leopoldo Alas Clarín, Franz Kafka ou D. H. Lawrence.

Pola súa banda, a sífilis, que os descubridores trouxeron de América, foi o azoute do París bohemio, arrasando con Charles Baudelaire, Alphonse Daudet, Guy de Maupassant ou Alfred de Musset.

A lista de males bíblicos non acaba aí e cómpre saber que inclúe tamén a lepra (que terminou co poeta paraguaio Manuel Ortiz Guerrero e co venezolano Cruz Salmerón Acosta, ambos os dous destacados autores nos seus países); o tifo (que foi o final para Charlotte Brönte, Arnold Bennet, Irene Nemirovsky e Gerard Manley Hopkins, quen, malia iso, despediu a vida repetindo no seu leito de morte “son tan feliz, son tan feliz!”); a disentería (que fixo presa de Erasmo de Rotterdam, Thomas Coryat, Pierre Choderlos de Laclos ou Helen Von Druskowitz, autora esta última que atopou tan feroz morte recluída nun psiquiátrico, onde levaba vivindo case trinta anos); a septicemia (que non tivo piedade nin co holandés Louis Couperus, nin co cubano Guillermo Cabrera Infante nin coa ensaísta e novelista británica Mary Wollstonecraft, autora da referencial Vindicación dos dereitos da muller, que faleceu tras dar a luz a súa filla, quen logo se converteu en Mary Shelley, a famosa autora do Frankenstein); a meninxite (que arrastrou o narrador italiano Alessandro Manzoni e moitos outros); a difteria (que se levou a sufraxista inglesa Lydia Becker); a pneumonía (inmisericorde con Francis Bacon, Friedrich Nietzsche, Lewis Carroll, Leon Tolstoi, Dylan Thomas ou Simone de Beauvoir); a hepatite (definitiva con Wolfang Borchert, que sobreviviu ás tropas nazis pero non a ela; ou o gran poeta romanés Nichita Stănescu, bebedor consumado que apedrou o fígado); ou a máis recente sida, que nos arrebatou tristemente a Michel Foucault, Hervé Guibert ou Severo Sarduy e tantas outras persoas, por non falar da febre amarela (coa que marchou Matthew Lewis), a leishmaniase (Marguerite Higgins), a pleurite (Juan Montalvo), a malaria ou a moi común gripe (Bertrand Russell), tamén causantes de sentidas perdas.

Males galegos

Na literatura galega as letais hostes das enfermidades infectocontaxiosas tamén golpearon forte. Poderiamos demorar en casos como o do autor dos históricos Rogos dun gallego, Manuel Pardo de Andrade, que morreu en París de cólera; ou o do líder das Irmandade da Fala Lois Porteiro Garea, que faleceu prematuramente vítima da gripe do dezaoito; mais conformareime con lembrar o celebérrimo exemplo de Manuel Antonio, o gran poeta do mar, que se mergullou definitivamente nel no seu Rianxo natal cando contaba con apenas trinta anos, a idade á que nolo arrebatou a tuberculose.

[Faro de Vigo, 1-10-2020]

Illa Pexegueiro

Recibo por man amiga un exemplar da nova edición da Viaxe á illa das mulleres loucas de Alfonso Pexegueiro que publica o Concello de Ponteareas. O poemario orixinal aparecera hai xa máis dun cuarto de século e tivo varias edicións, implementadas, ao longo destes anos. A presente é, con certeza, a máis completa e case diría que definitiva, á vista dos moitos e moi valiosos materiais que incorpora.

Viaxe á illa das mulleres loucas é un dos títulos imprescindibles da poética galega das últimas décadas. O seu visionarismo, a espectacular torsión simbólica que nel se produce, a miríade de lecturas e procesos de sincrético diálogo con poetas de todo tempo e lugar que condensa e, sobre todo, a poderosa palpitación vital e emotiva que traman os seus versos fan desta obra un dos cumes creativos do de Angoares e un dos libros que veñen marcando o rumbo da escrita recente.

A edición que agora ve luz mercé ao apoio incondicional do concello natal do autor engade ao texto primixenio non só interesantes addendas poéticas, senón tamén un importante número de paratextos que complementan, contextualizan e proxectan a vibrante escrita destes versos.

É o que acontece coas entregues palabras de saúda de Fernando Groba Bouza, concelleiro de Cultura e Lingua de Ponteareas, o que aínda se fai máis visible nalgúns textos explicativos sobre a súa poesía asinados polo propio Pexegueiro e tamén noutros materiais incluídos no libro, como os artigos de Clodio González Pérez, as cartas co crítico Mario Regueira ou a tradutora norteamericana Helen Lane e un completo dossier de prensa sobre o que se foi dicindo das diferentes edicións da obra, incluíndo a tradución dalgún texto, recensións varias e mesmo comentos ata agora inéditos.

De por parte, esta edición incorpora tamén diversos textos a propósito das adaptacións escénicas e musicais do poemario e un cd que recolle a gravación da súa teatralización, recitacións e performances ao seu redor e varias entrevistas a Pexegueiro realizadas por María Solar e Xabier Fortes emitidas no telexornal de TVE2 e no programa Zig Zag Diario da TVG.

A maiores, esta nova entrega da Viaxe á illa das mulleres loucas, que recolle como cuberta a suxestiva ilustración que no seu día creara para a obra Antón Lamazares, incorpora gran cantidade de materiais gráficos, entre eles cadros de Xaime Asensi, Guillermo Alonso Monroy, Amando González, Xavier Costa, Carlos Crego e Xosé Freixanes, caligrafías de Waad Merhej ou fotografías do autor e do seu mundo tiradas por Ana Corbillón, Pablo González, Lois López Rico ou Carlos Crego.

A Viaxe á illa das mulleres loucas xestouse entre 1979 e 1983, entre o rianxeiro Asados e a cidade olívica. Ía titularse, de primeiras, Triángulos do desexo, pero a esa súa paixonal pulsión sumouse logo a melancolía da infancia ida cabo do río Tea, nos Caboucos, pé dunha breve insua de misterios insondables para o rapaz que Pexegueiro foi e que o esporeou a imaxinala como un territorio terriblemente máxico beira dos Caboucos, da Ceña e da Moscadeira.

O resultado foi que acabou aparecendo por vez primeira en edición bilingüe galego-catalá na editoral Llibres del Mal en 1984, publicándose en castelán en 1986 e xa só en galego no 2004 en Galaxia. Longo periplo no que foi coñecéndose por moito lectorado e recibindo xusto recoñecemento pola crítica.

Non hai mellor escusa que esta magnífica edición para volver á Viaxe á illa das mulleres loucas e redescubrir unha escrita de fonda complexidade, que convida a unha relectura radical da realidade e da memoria e que codifica escenicamente a visión dun mundo propio: Illa Pexegueiro.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 20-9-2020]