Literatura ecoguerreira

literatura ecoguerreiraTeño escrito nalgunha outra ocasión que a gran literatura infantoxuvenil portuguesa converxe en João Manuel Ribeiro polos catro puntos cardinais. Poeta, narrador, filósofo, conferenciante, antólogo, ensaísta, tradutor, profesor universitario e animador cultural, este crossover da escrita lusa ten sido traducido a diferentes linguas e atesoura no seu haber varias ducias de libros entre os cales se encontran títulos referenciais da literatura para o lectorado novo do país veciño.

Afortunadamente, tamén en galego se teñen vertido textos de Ribeiro. Recentemente anosouse Meu avó, rei das pequenas cousas e agora ve luz O señor Pésimo é o Máximo, relato publicado novamente pola editorial Hércules e outra volta trasladado pola tamén escritora e tradutora Ánxela Gracián.

Este mes de novembro cumpríronse tres lustros dende o mouro afundimento do Prestige. Moita foi a literatura que aquel aciago accidente fixo correr entre os autores galegos, mais tamén fóra das nosas fronteiras houbo voces solidarias que ficcionaron sobre o feito tentando exorcizar o fantasma de futuros desastres, uníndose cordialmente ao noso “nunca máis”.

Entre eses creadores de sensibilidade comprobada atópase Ribeiro, quen principia a historia do seu señor Pésimo na Costa da Morte, onde el e a súa familia veñen de vacacións no outono do 2002 e acaban por vivir, en primeira persoa, a terrible traxedia do asfaltado das nosas praias.

pesimo e maximo

Pésimo, de primeiras, é un tipo un tanto despreocupado, sumido no seu traballo e pouco empático cos que o rodean. Mais o drama do Prestige acaba por desarmalo e prodúcese nel unha transformación que o levará a tomar conciencia da vertixe destrutiva que os humanos exercemos sobre o planeta e, logo de pasar todas as vacacións exercendo como voluntario recolledor de chapapote, regresa a Portugal cambiado e comeza a ler sobre ecoloxía, sostibilidade e respecto ao Medio e decide mudar o rumbo da súa vida e da da súa familia converténdose nun “ecoguerreiro” que pon en práctica todo aquilo que entende vai facer dos seus días unha convivencia harmónica coa natureza e os seus seres.

Pésimo convence pouco a pouco a súa muller e os seus dous fillos para que aposten polo aforro enerxético, que acollan animais desamparados, que se animen a cultivar os seus propios alimentos ou que coiden xardíns, campos e arboredos. Noutras palabras: acaba por metamorfosealos nunha familia modélica no respecto polo contorno e o aproveitamento sostible dos seus recursos, o que explica a mudanza superlativa do protagonista de Pésimo intratable a Máximo admirable.

Todo o anterior é relatado por Ribeiro con grandes doses de sensibilidade e humor, cunha prosa dúctil, tremendamente versátil nos diálogos e descricións, na que non faltan acaídas referencias mitolóxicas, filosóficas ou literarias que, porén, son procesadas con intelixencia para conseguir facelas accesibles ao máis diverso público, sen necesidade de que este se ache familiarizado previamente con elas.

O señor Pésimo é o Máximo lese en galego cunha plasticidade plausible, un labor de adaptación no que moi fino traballou o buril de Ánxela Gracián, unha das nosas mellores tradutoras, que deixa aquí unha mostra da súa boa man. Mágoa que non a acompañen en excelencia as ilustracións do interior que asina Bolota e que non lle fai xustiza á óptima edición de Hércules.

Cómpre tomar nota desta lectura, que moito ben ha facer a aqueles que a ela se acheguen, por amena e instrutiva, tanto que sería intelixente prescribila nas escolas ao pé doutras obras nas que a educación emocional nos aprende a reconciliarnos coa vida e a natureza, coa raíz e o lar planetario, que ben fariamos en coidar, pois é o noso único fogar.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-11-2017]

Tabela dos libros. Abril 2018

Co primeiro luns do mes, chega a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2018_abril_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

 

Trampas literarias

Hai veces en que os escritores, como o resto dos mortais, tamén se ven tentados a camiñar por vieiros tortos, a coller atallos. Entre as “trampas” literarias máis habituais destacan, sen dúbida, aquelas que incorren, dunha ou doutra maneira, nunha impostura autorial, ben por ocultación (do verdadeiro escritor da obra, caso dos negros literarios), ben por apropiación indebida (dun texto doutro escritor, como acontece nos plaxios). Ambas “trampas” están presentes en todas as tradicións literarias occidentais desde vello.

O negro literario non sempre se denominou así. En Francia, país no que abundaron, chamábanse ata o século XVIII teinturiers, pero dende que Alexandre Dumas Pai (que era mulato, por ser neto dunha ex-escrava das colonias) se serviu deles no XIX pasaron a denominarse negres, aínda que a tradición inglesa reservou para estes un nome ben máis poético: ghost writers.

O “negreiro” máis célebre da Historia da Literatura talvez sexa o amentado Dumas Pai. Sábese que, en moitos casos, compilaba a información das obras, trazaba o esquema xeral e esbozaba a trama, pero o resto do traballo corría por man dos seus “axudantes”. Neste sentido, cóntase del que nunha ocasión se atopou co seu fillo ―outro grande das letras, de nome homónimo, ao que debemos títulos como A dama das camelias― e preguntou: “Fillo, ¿liches xa a miña última novela?”, ao que este contestou retranqueiro: “Non, ¿e ti, papá?”. Parece ser que tal rexoubar foi frecuente entre eles e mesmo houbo outra vez en que o pai, aguilloado polo fillo que lle afeaba a gran cantidade de “colaboradores” dos que se servía, houbo de contestarlle: “Fillo, todas as grandes obras da Humanidade se fixeron en colaboración… por exemplo, ti”.

Alén do burlateiro Dumas (que debe parte das célebres novelas O conde de Montecristo e Os tres mosqueteiros a Auguste Maquet e que mesmo chegou a ter ao seu servizo a outro grande como foi Gerard de Nerval), figuran tamén na nómina de “empregadores” doutros escritores Rubén Darío (quen se aproveitou do xenio de Alejandro Sawa para algúns dos seus poemas); Gregorio Martínez Sierra (o famoso dramaturgo español do XIX que publicaba co seu nome as obras que en realidade escribía a súa muller María Lejarreta); H. P. Lovecraft (que chegou a escribir relatos que logo asinou como seus o ilusionista Harry Houdini na revista Weird Tales); Vicente Blasco Ibáñez (quen fixo de escritor fantasma do esquecido Manuel Fernández y González) ou Sinclair Lewis, premio Nobel de Literatura, quen no seu día redactou, pro pane lucrando, un manual deportivo do tenista Maurice McLoughlin.

Pola súa banda, teñen recoñecido ser negros literarios autores hoxe consagrados co seu propio nome, como Paul Auster (que exerceu de tal cando vivía en París), Santiago Roncagliolo ou o periodista Carlos Luís Álvarez “Cándido”.

Unha outra impostura literaria consiste na subtracción de material literario alleo para facelo pasar por propio máis alá do xogo literario da intertextualidade. E tamén neste caso hai bastantes nomes de plaxiadores no pasado que, porén, son clásicos indiscutibles. Entre eles cóntanse o Conde de Lautreamont (que nos seus Cantos de Maldoror inseriu textos de Pascal, Rouchefoucauld, La Bruyère e incluso Dante); Pablo Neruda (quen en Veinte poemas de amor y una canción desesperada incorporou unha tradución dun texto de Tagore nunha versión realizada por Juan Ramón Jiménez e Zenobia Camprubí) ou, máis próximo aos nosos días, Manuel Vázquez Montalbán (que calcou unha tradución do Xulio César de Shakespeare a Ángel Luis Pujante e tivo que retirala do mercado tras sentenza xudicial).

Nos nosos días foron tamén acusados de plaxio Luis Racionero (polos préstamos da obra O legado de Grecia de Gilbert Murray ao seu La Atenas de Pericles); Cela (polos parecidos de La cruz de San Andrés coa novela de Carmen Formoso Carmen, Carmela, Carmiña); Juan Manuel de Prada (quen parece que utilizou un artigo de Javier Marías en pasaxes da súa novela La tempestad) ou Lucía Etxeberría (quen seica fagocitou os versos de Blake, Gimferrer, Pizarnik e, sobre todo, Antonio Colinas para o seu Estación de infierno e logo volveu ás andadas servíndose dun artigo do psiquiatra valenciano Jorge Castelló para a súa obra Ya no sufro por amor).

Letras que van e veñen

Como non podía ser doutra maneira, tamén entre nós o fenómeno da “inspiración sospeitosa” tivo cabida, mesmo entre grandes, como ocorreu cando Álvaro Cunqueiro imitou páxinas enteiras da novela de 1934 de Ramón Otero Pedrayo A romaría de Xelmírez no seu San Gonzalo de 1945 e, con posterioridade, tamén nalgunhas pasaxes de Flores del año mil y pico de ave (1968). E velaí como, se un compara os capítulos cunqueirianos “La romería de San Gonzalo” e “Roma” do seu San Gonzalo coas páxinas oterianas, é doado detectar ata que punto a romaría do ourensán e a do mindoniense converxen, como xa no seu día sinalara R. Carballo Calero e logo demostrou C. Rodríguez Fer.

[Faro de Vigo, 16-11-2017]

Tenros soños

Petaron á porta da casa dúas ben xeitosas obras de poesía infantil e, como Cunqueiro á rula, saudeinas dicíndolles: “pasen, miñas señoras”. E é o caso que elas viñan moi postas, amosando xa dende as cubertas títulos de atractivo: Soños de nenos (Edicións Embora) e mais Versos e bolboretas (Edicións Fervenza). Vestíranse para a ocasión coas mellores galas, inzadas de ilustracións que engadaban os ollos e un andar de prelo fino que moito prestaba aloumiñar nas mans.

¿E el como resistir? Boteime a ler a Mónica Inés Varela Gestoso.

O que descubrín pronto foi unha poética lizgaira, sensorialista, chea de resonancias musicais e moi plástica nas imaxes e eufonías. Un ir verso a verso ganduxando as palabras coma quen prende contas a un sutil fío dourado.

A poesía de Varela Gestoso dinos dos soños das nenas e nenos, convida a que lean, que gocen da natureza, das estacións, dos xogos, do baile e, xaora, do mar, da súa beleza, a súa inmensidade, o seu misterio. Son, estes, poemas nos que o amor entre nais, pais e fillas e fillos agurgulla en cada recanto, onde todo o sobrevoan as miradas garimosas, as bolboretas delicadas, os bicos afectuosos, os silencios reveladores.

Na escrita desta arousá de nacenza e estradense de adopción as olladas falan sen palabras, os pensamentos florean e as gaivotas acompasan os latexos. Unha aura de tenrura estende o seu velo dondo sobre os seres e o vitalismo e o amor gobérnano todo.

Mais se hai un selo propio nesta poética ese é, a non dubidalo, a súa musicalidade, o cadoiro de asonancias en versos ora curtos ora longos, tradeados de paralelismos cruzados, de anáforas e sintagmas encadeados que procuran ás estrofas unha sonoridade ben característica, que pide abrirse camiño en alta voz.

Abondaría tal arquitectura harmónica e a positiva luz destes poemas para que as propostas da autora fosen máis que recomendables. Pero aínda debe sumarse outro reclamo non pequeno: as fantásticas ilustracións que acompañan ambos os dous volumes. No caso de Soños de nenos da man de María Brenn, delgado trazo de perfecta definición, mesturando bases fotográficas e debuxos tratados por ordenador con asombrosa limpidez. Tamén si, o festival de imaxes que achegan a Versos e bolboretas Alba Lugo, Amalia López Brea ‘Luchi’, Anabel Montouto, Diego Porto, Francisco Alén ‘Picho’, Iago Castro, Juan Liñares, Manuel Fragoso, Marcela Santorun, María Armada e Ramiro Cimadevila, estilos diversos e complementarios, que se serven tanto da acuarela coma das ceras ou témperas, nunha explosión de cor que envolve de lirismo plástico os textos.

E non esquezan tampouco deixarse guiar polos acaídos prologuistas destas obras, que deseñan o marco necesario para comprender e degustar con fruición as súas páxinas. Xosé Luna en Versos e bolboretas e Luís Reimóndez en Soños de nenos dan coa clave interpretativa da corda do corazón na que vibran as poesías, transmitindo nos seus comentarios toda a vida que leva dentro esta escrita, os tenros soños que espella.

A poesía infantil galega está de en hora boa. Non só polo seu brillante presente —velaí, poño por caso, o recente Premio Nacional a Antonio García Teixeiro por Poemar o mar, libro, por certo, que no seu día tamén comentei nestas páxinas—, senón pola confirmación de voces moi prometedoras que agora nacen, como esta de Mónica Inés Varela Gestoso, quen se descobre con estes dous interesantes poemarios e que, de seguro, continuará dándonos alegrías.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-10-2017]

Valleinclanesca

A primeira noticia que tiven de Beatriz Maceda Abeleira foi a través do álbum ilustrado Man. O alemán de Camelle, unha aproximación á figura do xenuíno Manfred Gnädinger que publicou Galebook hai un lustro. Tempo despois chegou o seu primeiro volume narrativo, O álbum de Garrincha, entrañable historia sobre a superación das barreiras sociais e a integración co ludismo do mundo futbolístico de fondo.

Coa publicación de Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán Maceda Abeleira dá un paso máis no seu camiñar literario. Esta novela xuvenil, publicada polo selo coruñés Trifolium que tan atinadamente dirixe Xan Arias, resulta un ameno relato no que o peso do metaliterario ten un papel decisivo, pois en moitos sentidos esta narración é un diálogo coa propia escrita valleinclanesca, particularmente coa súa memorable Luces de Bohemia.

Dacabalo entre o territorio do real e o ficcional, a novela preséntanos un adolescente que no seu derradeiro ano de bacharelato, a piques de examinarse de Selectividade, descobre un segredo familiar que ata entón lle fora vedado: o seu bisavó era, nada máis e nada menos, que Ramón María del Valle-Inclán. A partir dese momento sucédese unha intriga na que a procura da propia identidade, o herdo da escrita e o complexo mapa oculto de relacións de parentesco van gañando forza segundo avanza a historia.

Do exposto é doado deducir que este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán ten moito de bildungsroman, novela de iniciación na que o protagonista se enfronta ao difícil transo do paso da adolescencia á idade adulta, reto no que o axudarán a amizade e o amor e no que pesarán na súa contra certas inseguridades propias da mocidade e moito do seu pasado descoñecido que, dunha ou doutra maneira, o condiciona.

Escrita cunha prosa fluída na que o peso do diálogo é evidente, esta novela curta de Maceda Abeleira ten a virtude de introducir os menos versados no mundo de Valle dun xeito agradable, de tal modo que ao tempo que o rapaz protagonista vai iluminando as néboas dos devanceiros os lectores van tamén coñecendo moito dese universo xenial que conseguiu crear un dos mellores escritores das literaturas hispánicas do século XX.

A Arousa e Madrid ―en moita menor medida París― son os escenarios nos que se moven os personaxes desta narración, que esvara cun ritmo rápido e amosa unha estrutura na que tamén se homenaxea a Valle, pois varios dos capítulos levan por título as estacións do ano, á maneira das célebres sonatas do escritor.

Mais ese entretecido metaliterario vai alén e engade aínda outras voces, poño por caso a presenza como personaxe dun poeta galego facilmente recoñecible, que andaba entre Madrid e Galicia a fins do 1981 e que é presentado como “un home dunha delgadeza esquelética. Levaba posta unha zamarra, como a dos estibadores, na que cabían catro máis coma el (…) Fumaba moito (…) Non soltaba a copa da man”.

A vida estudantil, a forte presenza do mundo musical da movida madrileña e a centralidade na historia dun John Lennon que acababa de ser asasinado, o contraste entre a España que padeceu o desastre do 98 e a que se abría aos novos tempos da Transición e, sobre todo, o decisivo papel do tríade amor, amizade e familia son as fías coas que se cose este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán, un libro que mostra unha Beatriz Maceira Abeleira en plena progresión autorial e á que haberá que seguir os pasos.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 1-10-2017]