Letras de Amor

51910847_2091252980956184_4000655641294143488_nHoxe é San Valentín, día dos namorados, unha celebración que ten o seu xermolo nun feito acontecido hai case dous mil anos, cando o relixioso cristián deste nome decidiu contravir as ordes do emperador Claudio II (quen decretara que os mozos soldados non podían casar porque, ao estar libres de atumes sentimentais, desempeñarían mellor o seu cometido), dedicándose a unir en segredo parellas novas. A súa desobediencia custoulle que o decapitasen o 14 de febreiro do 270, de aí a súa canonización e tamén que dende mediados do XIX celebremos esta data como a propia do Día do Amor e a Amizade.

Nun día tan sinalado, ben está que lembremos algunhas das innúmeras obras que na literatura de todo tempo e lugar cantaron e contaron a Cupido ou a ausencia del, un dos grandes temas da escrita universal que encheu océanos de letras con historias sensuais, tráxicas, imposibles, de paixóns correspondidas, idealizadas, corteses e mesmo tiranas.

Evidentemente, nin todas as páxinas do Faro de hoxe abondarían para amentar sequera os miles de títulos que aquí poderían citarse, así que o lectorado saberá desculpar esta escolma que ten un moito de persoal.

Todas as literaturas do planeta teñen nos seus textos fundacionais obras nas que o amor é o protagonista. Na cultura occidental abondaría con pensar nos líricos gregos, mais, sobre todo, con figuras como as dos poetas latinos Catulo ou o incomparable Ovidio coa súa Arte de amar ou os Remedios do amor.

Mais outro tanto podería dicirse da literatura da India, cos célebres amores dos reis Nala e Damaiantí ou da princesa Savitrí e o monarca Satiaván, todos relatos do Mahabharata; da literatura árabe, cos versos de amor e erotismo gozosos dos Rubaiyat do admirado Omar Khayyam; da literatura chinesa, co Jin Ping Mei, considerada a primeira novela erótica da súa cultura, ou O soño da cámara vermella de Cao Xueqin, un dos cumes da literatura amorosa oriental.

Agora ben, na nosa contorna máis inmediata as grandes historias literarias de amor nacen no Medievo, onde a poesía amatoria se estendeu por todo Europa nas líricas primeiras en occitano (amparada polas cortes da Aquitania), alemán (velaí os minnesänger), castelán (así as serranillas do Marqués de Santillana e moita outra escrita posterior), italiano (dolce stil nuovo), catalán (pénsese no trobador Guillem de Bergedà) ou inglesa (poño por caso, en Chaucer ou Thomas Malory), entre outras.

Secasí, poida que moitas das persoas que len concorden en que o título a partir do cal se produciu un antes e un despois na memoria colectiva dos amores arrebatados é o Romeo e Xulieta de Shakespeare, a tráxica historia destes dous namorados veroneses, as forzas que o sangue e o destino confabulan na súa contra por medio dos Capuleto e os Montesco é xa inmortal.

cupidoCon todo, foi a partir da chegada do Romanticismo cando polo vello continente (e logo polos territorios aos que os europeos foran chegando) se estenderon obras imperecedoiras que son un monumento ao amor e o seu natural reverso, o desamor. Así, na literatura en lingua inglesa foronse sucedendo dende mediados do XIX Orgullo e prexuízo de Jane Austen, Jane Eyre de Charlotte Brontë, Cumios borrascosos de Emily Brontë ou A letra escarlata de Nathaniel Hawthorne, para chegar aos anos vinte do pasado século con A idade da inocencia de Edith Wharton, O gran Gatsby de F. Scott Fitzgerald ou O amante de Lady Chatterly de D. H. Lawrence.

Este dicir de Amor e o seu doce veleno tamén ten os seus clásicos na literatura francesa (como non lembrar A dama das camelias de A. Dumas fillo, Madame Bovary de Gustav Flaubert ou Cyrano de Bergerac de Edmond Rostand), rusa (inesquecible Anna Karénina de Leon Tolstoi ou Doutor Zhivago de Boris Pasternak), lusa (memorable O primo Basilio de Eça de Queirós ou, máis preto, Memorial do convento de Saramago), alemá (abonda con recordar As penas do mozo Werther de Goethe) e, tamén si, castelá (dende as decimonónicas Don Xoán Tenorio de José Zorrilla, A Rexenta de Clarín, Fortunata e Xacinta de Galdós ou as Rimas e lendas de Bécquer ata as Vodas de sangue de Lorca, os Vinte poemas de amor e unha canción desesperada de Neruda, O amor nos tempos do cólera de García Márquez ou as Últimas tardes con Teresa de Marsé).

E é que xa o deixou dito Shakespeare: se non lembras a máis liviá loucura na que Amor che fixo caer, daquela non amaches.

Amores galegos

A literatura galega é unha literatura amorosa dende a súa mesma nacenza. Velaí as cantigas de amigo e amor da literatura medieval, mais tamén a refundación amorosa do Rexurdimento con tantos poemas de Rosalía ou a historia da Virxe do Cristal de Curros, os truculentos quereres de Maxina ou a filla espúrea de Marcial Valladares ou as tres novelas amoroso-históricas de Antonio López Ferreiro: A tecedeira de Bonaval, O castelo de Pambre ou O niño de pombas.

Esa nosa tradición estendeuse ao longo de todo o XX con voces maiores como as de Castelao (Os vellos non deben de namorarse) e chega aos nosos días en infinidade de poetas e narradores que, como diría Claudio Rodríguez Fer, cantan para nós os seus Poemas de amor sen morte.

[Faro de Vigo, 14-2-2019]

Advertisements

Tabela dos libros. Febreiro 2019

Co primeiro luns do mes, chega a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2019_febreiro_tabela

 

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

A salvo da deriva

nordesía (henrique dacosta, 13-5-2018)Hai anos que sigo con atención a andaina literaria de Henrique Dacosta. De resultas, xa son varias as ocasións nas que me ocupei da súa escrita, comentando tanto libros de contos (Unha mada de doce relatos) coma novelas (Os desherdados, Entrada ao xardín do saber) e mesmo libros de ensaio (Ferroláns na Historia da Literatura Galega).

Por tanto, síntome suficientemente familiarizado coa creación do autor, que tende a recuncar en temas e motivos que lle son ben caros. Entre estes, algúns dos que caracterizan Á deriva, o novo volume de relatos que dá á luz da man de Belagua.

Media ducia de historias compoñen esta obra na que o fantástico e o real fican xunguidos e onde as tramas ambientadas no presente e os relanzos históricos alternan naturalmente.

O conto co que se abre o conxunto é o que dá título ao propio libro. Unha historia que recrea a noite na que o Discoverer Enterprise tronzou a Ponte das Pías, relatada, iso si, dende a singular óptica dun trapeiro que está a punto de ser engulipado polo buque petrolífero na súa colisión e, chegado a unha taberna próxima á ponte, non é quen de convencer aos seareiros do incrible accidente que vén de contemplar. A ambientación e o pulso co que se conta teñen non pouco de cinematográfico e todo o que lemos figura vaporizado dunha atmosfera nebulosa que contribúe a acentuar o patetismo de personaxes e sucesos.

“Belarmino e o robalo”, o segundo dos relatos, é unha revisitación en clave enxebre do Moby Dick ou, se se prefire, de O vello e o mar, só que aquí a balea branca é un descomunal robalo co que o mergullador Belarmino se obsesiona ata tal punto que deixa a vida para conseguir capturalo. O episodio, alén das concomitancias advertidas, ten o engado de abrirnos á reflexión sobre a condición teimuda de certos individuos, que acaban por inmolarse nunha deriva misántropa que só se explica patoloxicamente.

A lacra da Guerra Civil, tan presente en boa parte da obra de Dacosta, regresa en “Canción de arrolar”, páxinas abondo líricas que rememoran o asasinato dunha activista republicana de Ferrolterra e a ignominiosa fin que lle coubo a mans dos militares fascistas.

Moi diferente é o ton de “Maxia real”, literaturización dun episodio témero no que un matrimonio está a punto de fenecer na noite de Reis por mor dun escape de gas e é salvado, no último momento, pola súa filla. Entre a crónica de sucesos e a escrita do experiencial, estas páxinas conseguen transmitirnos vividamente esa estraña paisaxe de irrealidade e concatenación fatídica que por veces, case irrisoriamente, dá connosco ás portas da traxedia.

En “Ofelia Seis Dedas” Dacosta recupera un personaxe que xa aparecera noutras entregas narrativas, Isabel de Barreto, almiranta dos Mares do Sur. Mais aquí o protagonismo trasládase a unha súa descendente, a trasneta Ofelia, que nimbando o onírico e o real traza un delirio de mantis religiosa que homenaxea outras barbantesas ben coñecidas nas nosas letras.

Por remate, “Patria do vento tourón”, o máis extenso dos relatos do conxunto, é unha narración na que a centralidade pivota sobre Margarida, unha serea da que namoran fatalmente varios homes, entre eles o torreiro Terencio, o outro protagonista deste drama neorromántico que tamén ten sobexa literatura precedente como ancoradoiro.

Amenas e ben construídas, as historias deste Á deriva confirman as liñas temáticas e estilísticas dun Henrique Dacosta que continúa aquí os vieiros dun longo camiñar narrativo que xa aproa ás tres décadas con títulos de interese coma o presente.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 13-5-2018]

 

 

 

 

 

Caudas literarias

books

Hoxe é día de Reis. Deixamos atrás, por tanto, o ano vello, o que tamén significa que fica no ar unha cauda máis de lecturas. Se cadra é bo momento para facer balance do que ese ano que marchou nos trouxo, literariamente falando.

O tempo que escapuliu foi abondoso en apostas narrativas de interese. Publicaron textos novos escritores xa consagrados: Manuel Rivas deu á luz os relatos “estremeiros” de Vivir sen permiso e outras historias de Oeste (Xerais); Suso de Toro apostou por unha novela que cuestiona o papel da realidade e o destino en Fóra de si (Xerais); Xavier Alcalá narrou as peripecias dun emigrante galego antiheroico por terras da Patagonia en The Making of (Galaxia) e Antón Reixa relatou a súa intensa vivencia logo dun tráxico accidente de coche en Michigan, acaso Michigan (Xerais).

Xunto a eles regresaron voces tamén ben consolidadas: Cid Cabido cun relato altamente irónico da vida “pseudo-caralla-intelecto-bohemio-contrariosa” duns mozos vigueses dos oitenta en Tres pintores (Xerais) ou a recuperación do texto póstumo de Anxo A. Rei Ballesteros Dezanove badaladas (Galaxia), espello da vida baleira, sórdida e desesperanzada da mocidade compostelá de finais dos sesenta.

Complementando a ampla oferta narrativa alternaron os textos hibridados de prosa e verso de Susana Sanches Arins en Tu contas e eu conto (Através) coa narrativa blablacar e cuestionadora do sentido da Arte e da verdadeira identidade que traza Ana Cabaleiro en As ramonas (Galaxia); a prosa lírica de memoria nostálxica e sentimentos mancados perfilada por Antonio Piñeiro en A través do fume (Galaxia) coa escrita filosófico-mítica do Orfeo canta (Axóuxere) de Roberto Abuín; a aventura trepidante de O exército de fume (Xerais) de Manuel Gago coa narración de reivindicación feminista das Senlleiras (Galaxia) de Antía Yáñez; a novela fragmentada de vidas cruzadas de Non o saben as estrelas (Xerais) que asina Diego Alfonsín e os sorprendentes relatos de Rosalía Fernández Rial en Bonus track (Galaxia); en fin, a solidariedade familiar e a heroicidade da matriarca rural galega de A madriña (Fervenza) de Maica Caramés Gorgal e a epopea mariña de Xurxo Souto en A gran travesía de Chiruca Macallás (Xerais).

 Non menos vital se amosou a poesía, que deixou obras de mérito como a primeira mostra de comic poetry galega concibida por Yolanda Castaño na antoloxía dos versos que titulou O puño e a letra (Xerais); a escrita en clave de bit poético de Celia Parra e as súas Pantallas (Galaxia); a lírica neosurreal de alta tensión vital recreada por Xosé María Vila Ribadomar en O corpo en extinción (Toxosoutos); a poética do baleiro, a casa (des)herdada e a identidade de Pilar Pallarés en Tempo fósil (Chan da Pólvora); a dicción do corpo, a intelección dos corpos e a proxección corporal fundante de Antón Lopo en Corpo (Xerais); ou a harmonía do verso e os poemas musicais de Claudio Rodríguez Fer en A muller sinfonía (Ouvirmos).

Para o lectorado de preferencia ensaística, cómpre recomendar as autobiografías narradas de María Xosé Queizán en Vivir a galope (Xerais) e Xosé Neira Vilas con De Gres a Cádiz (Galaxia), así como o libro de entrevistas de Perfecto Conde Conversas con Paco del Riego (Xerais), a proveitosa biografía Manuel Antonio. Vida e misterio dun poeta galego (Galaxia) elaborada por Xosé Ricardo Losada ou o ensaio oteriano Fuga e retorno de Adrián Solovio (Galaxia) de Ramón Villares.

Capítulo á parte merecen os libros arredor da figura homenaxeada o pasado maio co Día das Letras Galegas, moitos e moi variados. Na miña escolla, os mellores dende o ámbito dos estudos especializados son os volumes colectivos coordinados pola profesora Blanca Roig Rechou: María Victoria Moreno. Palabra fértil no Tempo (Centro Ramón Piñeiro) e Nun lugar de Galicia (USC); dende o ámbito da divulgación informada é aconsellable a consulta das monografías María Victoria Moreno. A muller que durmía pouco e soñaba moito (Xerais), de Fina Casalderrey e Marilar Aleixandre, María Victoria Moreno. Sementadora de futuro (Xerais), de Isabel Soto e Xavier Senín, e mais A voz insurrecta. María Victoria Moreno, entre a vida e a literatura (Galaxia), de Montse Pena Presas; finalmente, no eido da biografía novelada sinalo Doce cartas a María Victoria Moreno (Hércules), de Ánxela Gracián.

Na dramaturxia, cómpre traer aquí tres títulos: a memoria reivindicativa dos Arquivos de realidade (Erregueté), de Francisco Oti e Julio Fer; o humor crítico do Eroski Paraíso (Kalandraka), de Chévere; e mais o teatro último e renovador dos creadores agrupados en Dramaturxia galega actual (Á Feira), a saber: Inherente Teatro, Miguel Sande, Ernesto Is e Esther F. Carradeguas.

Por remate, un último apuntamento de moi estimable escrita infantoxuvenil: a viaxe iniciática de O ouro das lúas (Galaxia), de Beatriz García Turnes; o poder evocador de As voces da auga (Baía), de Ánxela Gracián; os poemas grafiteados de Fran Alonso en Street Poems (Xerais) e a ilusionante e reveladora aventura de O dragón Antón e o sapo Rosendo (Fervenza), de Rosalía Morlán.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 6-1-2019]

Tabela dos libros. Xaneiro 2019

Velaquí a primeira Tabela dos libros do 2019, que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas. ¡Boas lecturas e feliz ano!

2019_xaneiro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.