Mestre Del Riego

Nordesía (Del Riego, 5-8-2018)Imprescindible. Velaí o adxectivo que mellor define Conversas con Paco del Riego de Perfecto Conde, libro que transcribe unha longa entrevista de abril do 2008 co egrexio laurentino que entón contaba xa os noventa e cinco anos cumpridos.

Estas páxinas convidan a unha dupla viaxe: dunha parte, lévannos da man pola peripecia vital do propio entrevistado, ofrecendo abondosa información verbo da súa nenez e mocidade, formación e obra escrita. Doutra banda, este libro é, ao tempo, un revelador percorrido polos máis decisivos episodios do galeguismo no século XX, pois en practicamente todos tivo un papel protagónico Del Riego.

Non debe esquecerse que o de Lourenzá naceu durante a monarquía de Alfonso XIII, viviu de rapaz unha Ditadura e unha Ditabranda, ilusionouse coa II República, padeceu a Guerra Civil e as súas funestas consecuencias e axudou a reconstruír o esboroado edificio do galeguismo na longa noite de pedra para vivir o seu rexurdir democrático, o pulo da Transición e aínda os aires do novo milenio.

En todo ese tempo Del Riego pronunciou mitins do Partido Galeguista a carón de Castelao, Alexandre Bóveda ou Otero Pedrayo; colaborou con Ánxel Casal nas empresas de Nós e participou moi activamente na vida cultural santiaguesa da Preguerra, onde foi profesor universitario e coñeceu a Valle Inclán e a García Lorca; axudou a fundar a Editorial Galaxia en plena Posguerra e recuperou para a escrita en galego a Cunqueiro e Fole; foi pioneiro publicando unha das primeiras historias da literatura galega, a nosa máis importante antoloxía poética de Posguerra, un dos escasos libros sobre letras universais en galego da pasada centuria e o primeiro dicionario de escritores en lingua galega como tal; e, por se todo o anterior non fose abondo, imprimiu unha definitiva e identificada viraxe á Real Academia Galega.

De todos eses episodios dá razón Del Riego, quen tivo acordanza agradecida para Otero Pedrayo e Cunqueiro, Méndez Ferrín e García Sabell, Filgueira Valverde e Alonso Montero e non tan gasalleiras palabras para Piñeiro, Casares e Celso Emilio Ferreiro.

Nestas Conversas con Paco del Riego Perfecto Conde amósase como un moi competente xornalista, que sabe dar o seu espazo ao entrevistado e apenas se vai balizando con moi acaídas cuestións un discurso que flúe do propio Del Riego, un portento memorialístico cunha dicción oralizada que tal semella un relato de reflexiva escrita.

O libro péchase cun anexo fotográfico ben valioso, onde se reproducen instantáneas pouco divulgadas e aínda algunha estritamente inédita, como a que adorna a cuberta da obra.

Se houbese que sinalar algunha marxe de mellora posible para este exemplar traballo un suxeriría un índice onomástico final que orientase a consulta, principalmente pensando nos investigadores e analistas, que haberían de agradecer non ter que repasar de cada volta as duascentas páxinas longas da obra para atopar referencias puntuais que se precisasen con prontitude. Polo demais, nada cabe apor a un texto en moitos sentidos modélico.

Ninguén interesado en saber o que foi a historia da literatura e da cultura galegas do pasado século pode deixar de ler estas Conversas con Paco del Riego de Perfecto Conde, testemuño excepcional dun tempo que recuperou de viva voz un dos seus máis significados e admirables protagonistas.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 5-8-2018]

Advertisements

Camiños abertos

Nordesía (Beatriz García Turnes, 22-7-2018)As últimas semanas trouxéronnos a boa nova do regreso literario de Beatriz García Turnes, quen publicou da man da Editorial Galaxia O ouro das lúas, novela incorporada á Colección Costa Oeste.

É noticia ben feliz, como digo, pois García Turnes non daba ao prelo título ningún desde que se estreara aló polo 2001 coa prometedora Valdamor, distopía que deixara entón un inmellorable sabor de boca.

Volve agora a autora cunha narración que nos traslada a un tempo pasado, de concreción incerta, onde o orbe coñecido se rexe polos designios dun vasto imperio que se estende dende o Occidente do Templo das dúas Lúas do que parten as protagonistas desta historia ata o Oriente do Templo do Sol Nacente, capital do imperio, ao que viaxan nunha longa peregrinación chea de peripecias, episodios e encontros, que fan deste relato unha aventura incesante que se renova páxina a páxina.

O ouro das dúas lúas é tamén unha novela de iniciación, un bildungsroman no que a personaxe central, a moza Tide, consagrada ao servizo do Templo das dúas Lúas e a súa máxima sacerdotisa Ura, deixará a adolescencia para entrar na mocidade plena e no coñecemento das luces e sombras da vida adulta mercé á propia viaxe e o que nela experimentará. Por tanto, dáse dende o comezo ata a fin desta peregrinación todo un proceso de maduración da personaxe, que regresa transformada nun novo ser, máis consciente e sabedora das cuestións verdadeiramente transcendentes da existencia, como ela mesma confesa nos parágrafos finais da obra: “Para ben ou para mal, eu xa non era a mesma Tide que saíra do confín occidental da Terra ao comezo da primavera. E debo dicir que había cousas en min que me gustaban máis ca as daquela nena que deixara atrás, aínda que tamén outras que me gustaban menos. Tanto tiña. Nin podería recuperar as segundas, nin me habían de roubar as primeiras”.

Luces e sombras que vai atopando no seu camiñar, cheo de incertezas, de estraños designios, de reviravoltas do destino e situacións inesperadas que alimentan a poderosa intriga deste relato, que arrinca cun equívoco, pois semella que o motivo do traslado das protagonistas ten un móbil relixioso, mais pronto se descobre que son moi outras as razóns da viaxe e que as loitas polo Poder e a ambición desmedida toldan os días dos máis inxenuos e desfavorecidos.

Disto último é doado deducir que O ouro das lúas ten igualmente unha lectura parabólica, pois hai moito de crítica social, de denuncia do asoballamento por parte dos poderosos adiñeirados respecto dos humildes e pobres. Mais tamén se engade como motivo central a problemática de xénero, coa defensa do papel da muller e da reivindicación dun rol diferente para esta.

Como en toda aventura que se prece, a historia adórnase tamén cunha paixón amorosa, amizades entregues, desconfianzas e cobizas, medos e mortes, decepcións e admiracións e innúmeros segredos que van sendo develados ata chegar ao climático final, pechado no seu sentido, pero con posibilidades dunha continuación futura.

Escrita cunha prosa fluínte que cose con finura descrición e diálogo, reflexións e pasaxes de arrebatadora acción, O ouro das dúas lúas ten a virtude de engaiolar polo mistérico e transportarnos a un tempo remoto, cheo de resonancias fascinantes, para convidarnos a repensar o papel das relixións, a lacra das inxustizas sociais, o valor da amizade, a importancia do coñecemento, a forza descomunal do amor ou a capacidade de superación ante a adversidade, entre moitos outros asuntos formulados. Porque a vida ten decote para todos nós os camiños abertos, levándonos dunha a outra meta, como a protagonista aprende no remate da súa andaina: “Agora volvía estar no camiño e, aínda que era un camiño de volta, non o era de retirada. Eu tiña un obxectivo que me guiaba, que lle daba sentido á miña viaxe. Non acababa unha aventura, senón que iniciaba outra”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 22-7-2018]

As outras poesías

Faro da Cultura (Os outros poemas, 21-3-2019)Hai agora vinte anos a conferencia xeral da UNESCO decidiu instituír como Día Mundial da Poesía o 21 de marzo. Na súa declaración oficial explicaba a necesidade deste no “propósito de promover a ensinanza da poesía, fomentar a tradición oral dos recitais poéticos, apoiar as pequenas editoriais, crear unha imaxe atractiva da poesía nos medios de comunicación para que non se considere unha forma anticuada de arte, senón unha vía de expresión que permite ás comunidades transmitir valores e sentires propios e reafirmarse na súa identidade, ademais de restablecer o diálogo entre a poesía e as outras manifestacións artísticas, como o teatro, a danza, a música e a pintura”.

Non pode haber ideais máis nobres, nin máis acaídos para este día. Por iso paga agora a pena que, precisamente hoxe, sobrevoemos a moi rica e plural revolución poética que o pasado século e, de xeito particular, as últimas décadas teñen achegado, confirmando que somos animais poéticos e que a poesía é, a non dubidalo, a voz do corazón no Tempo.

Nos nosos días a poesía máis rupturista e innovadora vén da man das distintas modalidades da poesía experimental, sintagma baixo o que se acubilla unha moi ampla serie de propostas creativas que fincan as súas raíces nas vangardas históricas de primeiros do XX.

As orixes das prácticas poético-experimentalistas actuais provirían de movementos como o Futurismo de Marinetti (co seu dinamismo levado á páxina) e, antes, co Caligrafismo de Apollinaire (escrita figurativa, debuxos con palabras que tamén practicaron Mallarmé ou Huidobro e, xa máis de dous mil anos antes, gregos como Simias de Rodas) ou, despois, co Letrismo de Isidore Isou (que confería unha centralidade simbólica no poema ao propio signo gráfico, ao grafema).

As poesías experimentais eclosionan a mediados do século XX e teñen en común o resultaren da mestizaxe da arte verbal con outras artes. Así, cando a mestura se produce coas artes plásticas aparece a Poesía visual, que adoitou inicialmente unha liña máis verboicónica (Poesía concreta) e logo máis directamente ideogramática e xeométrica (Poesía semiótica). Cando a mestura é coa arte musical xorde a Poesía sonora (tamén chamada Audio-art, Audiopoesía ou Poesía fonética, onde os fonemas e a súa realización acústica centran a atención alternados con ruídos e outros sons). Se a xuntanza é coa arte (para)tetratral nace a Poesía da acción ou Poesía Inobxectual (creacións para escenificar) e, se é interactiva, chegamos á Poesía para realizar (propostas poéticas abertas que o propio receptor axuda a configurar). Se a confluencia é coa escultura dáse lugar ao Poema-obxecto ou Poema corpóreo. Se se avanza na liña matematizadora, permutatoria e xenerativa aparece a Poesía fractal (pura combinatoria sintagmática). Se xogamos coas artes da imaxe avanzamos na Fotopoesía e aínda na Videopoesía. Se hibridamos a poesía coa bd temos o poemic, nova fórmula propia da Comic Poetry. Finalmente, se introducimos as novas tecnoloxías informáticas explicamos a Ciberpoesía, tanto o Poema hipertextual (poema enlazado) como, sobre todo, a Holopoesía ou Poesía virtual (poesía cuatridimensional). E se, por remate, vehiculamos todas estas creacións nunhas redes de difusión alternativas e libertarias chegamos ao Mail Art ou Arte Postal (poesía experimental, sobre todo visual, difundida polo correo convencional ou electrónico sen censuras, escollas nin comercialización).

Mais a Poesía flúe, metamorfosea e cristaliza a cada paso en novas fórmulas. E velaí os están nos últimos tempos os tweetpoems ou o movemento #instapoet, con millóns de seguidores en Instagram, dinamitando as formas tradicionais da escrita poética e abrindo esta a novas modulacións nas que o visopoema se volve viral e confirma, máis unha vez, que a vida é poesía e viceversa.

As poesías outras en Galicia

En Galicia algunhas destas tendencias máis experimentais de poesías outras levan xa o seu camiño andado. Neste sentido, eu distinguiría tres momentos: un inicial, case que fundacional, coas xentes do Grupo Rompente (Avendaño, Reixa, Romón), que a finais dos setenta incorporaron á textualidade dos seus poemas códigos propios das artes visuais e sonoras e do universo pop art; un segundo momento cos poetas dos oitenta, que se achegaron, con distintas intensidades, á poesía visual e outras fórmulas hibridadas (X. Mª Álvarez Cáccamo, Xavier Seoane, Claudio Rodríguez Fer); e o presente, onde salientan creadores de poesía semiótica e Mail Art como Lois Magariños (Corporación Semiótica Galega) ou Pedro Gonzálves e todos aqueles que exploran as vías da poesía visual (Arturo Casas), a audiopoesía (Rosalía Fernández Rial), o poemic (Yolanda Castaño), a videopoesía (Celia Parra), a ciberpoesía (Fran Alonso) ou outras.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 21-3-2019]

Banda sonora

Nordesía (Claudio Rodríguez Fer, 15-7-2018)A traxectoria literaria de Claudio Rodríguez Fer é unha das máis intensas e extensas das últimas décadas en Galicia. Máis de medio cento de obras confírmano como un dos estudosos e creadores de máis relevo, con obras que son referenciais tanto no eido da poesía coma no ámbito do ensaio, tendo tamén publicado teatro e narrativa.

De todo este inxente labor, talvez sexa a súa dedicación á poesía a que mellor o define, pois son xa corenta os anos de escrita, tempo longo no que viron luz volumes de verso erótico, triloxías de memoria antifascista, títulos de poesía visual e cinematográfica e incluso outros de xorne viaxeiro e cosmopolita.

A todos os anteriores súmase agora A muller sinfonía, subtitulado ‘Cancioneiro vital’, poemario no que se conxugan os amores e clamores, o erótico e a memoria civil co elemento musical, auténtica trabe mestra desta obra.

A música, as músicas son a cerna das case duascentas páxinas do libro, dividido en catro amplas seccións (“Cantos rodados”, “Ortos sen ocaso”, “Viaxes ao paraíso” e “Materia de mañá”) delimitadas por un prefacio e un posfacio. Un conxunto, cómpre dicilo xa, que amosa nidias e abondosas referencias intertextuais, que conectan a obra con outros títulos anteriores do autor.

O eclecticismo das propostas sonoras a partir das que aquí se poetiza é evidente. A multiplicidade de nomes e estilos explica que por estes versos desfilen Ferré e Cohen, Vysotski e Brassens, Theodorakis e Yupanqui, Vinícius e Stivell, Dylan ou os Rolling, pero tamén Makeba, Mercouri, Parra, Kalsoum, Simone, Baez, Joplin, Smith, Hagen, Nyman, Brown, Gardel, Led Zeppelin ou Brel.

Por tanto, variedade de estilos e de rexistros, de voces e de acordes, espello sempre tanto dos vastos coñecementos musicais do poeta como das súas adhesións harmónicas, pois este A muller sinfonía é, en moitos sentidos, a banda sonora do propio decorrer vital e literario de Rodríguez Fer.

O jazz, a música étnica en xeral e celta en particular, o blues, o pop e o folk, o rock e o heavy e todo tipo de ritmos latinos van permeando polas estrofas, creando ritmos e sonoridades, entrelazando cadencias e sintagmas, notas e figuras retóricas para compor un vigoroso mosaico que ten como fondo toda a música da contemporaneidade.

Dende a cita coa que se inicia o libro (“A quen mellora o mundo con música vital”) ata o dístico de remate (“Baila comigo, amor,/ ata a fin do amor”) un danzar dervixe de vida e experiencia ecoa en concerto, inzándoo todo de melodías e cánticos, polifonía versal que fai do libro un prodixio de solfexo poético.

Este recital sen fin ten a súa plasmación material nas cubertas deseñadas por Ideiagrafica para esta edición, que reproducen dous discos estampados nas tapas, imitantes dos vinilos ata o punto de que sobre deles tamén figuran impresos títulos de poemas tal se o fosen de singles do propio disco, pechando así un círculo de fondo e forma que fai deste libro un poemario tan musical coma integral.

Melómanos e letraferidos están de noraboa. Teñen no presente A muller sinfonía o libreto versal do mellor concerto poético. Un agasallo para regalar e regalarse. O tema do verán e de todo verán, literatura de altura ao mellor compás.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 15-7-2018]

 

Educación sentimental

Nordesía (De Gres a Cádiz, 8-7-2018)A vida de Xosé Neira Vilas foi toda unha novela. E foino dende o seu nacemento en novembro do 1928 ata que nos deixou vai xa para tres anos. Agora ben, se houbese que sinalar un período dese intenso percurso vital que deixou pegada indeleble na súa escrita e no seu xeito de pensar e ver o mundo sen dúbida este sería o do tempo da infancia, adolescencia e primeira mocidade.

Xustamente é esa etapa decisiva da súa biografía a que relatou en De Gres a Cádiz, o volume de estampas ou viñetas narrativas que semanas atrás veu luz en edición da profesora Dolores Vilavedra e de Luís Reimóndez, presidente da fundación que leva o nome do escritor.

De Gres a Cádiz reúne case un cento de prosas breves nas que vai describindo aqueles momentos, personaxes, realidades e eventos determinantes na que poderiamos denominar, ao xeito dos clásicos, a súa educación sentimental.

Son, por tanto, unhas “memorias literarias” ―como lles chama no epílogo ao libro― que foi escribindo entre 1996 e 1999, pero que, por diversas causas, decidiu non publicar no seu día e se recuperan nesta edición que dá ao prelo a Editorial Galaxia.

Escritas co mesmo vernizado lírico que orlaba outros libros seus como Lar, Nai ou Pan, estas páxinas completan e complementan o relato autobiográfico de etapas posteriores que Neira Vilas nos deixou noutros textos como Neira Vilas. Os anos da Arxentina (1949-1961) ou Días de Cuba, que tiveron continuidade en Vinte anos retornando e Penúltimo dietario, aos que aínda cabe sumar o compendio Xosé Neira Vilas. Memoria gráfica.

Por tanto, este De Gres a Cádiz, tan parello en estética e arquitectura literaria a Remuíño de sombras, Romaría de historias ou Aquel neno, é un mapamundi vivencial e emotivo do que foron as xeiras que levaron o neno labrego Neira Vilas ata os primeiros anos da adultez, máis concretamente dende o propio nacemento ata a partida á emigración americana dende o porto de Cádiz o 22 de xaneiro de 1949 no vapor Cabo de Buena Esperanza.

O que entre a súa vinda ao mundo en Gres e a súa navegación dende a beiramar gaditana conformou o seu día a día é a materia da que se alimentan estas planas. Nelas comparecen familiares benqueridos, visitantes e parroquianos, peregrinos e vagabundos, guerrilleiros e indianos, mestres e matachíns, cegos e pintores, en fin, músicos e fotógrafos da contorna. Mais tamén os primeiros amores, as súas xornadas como carteiro e administrativo nun serradoiro, as lecturas de mocidade, as troulas en festas e romarías, bailadas e entroidos, as sesións iniciais de cinema ou as cerimonias do lume polo San Xoán. E a canda todas estas realidades outras ben terreas, como a dos labores do campo e a casa, e tamén ultraterreas, como a da Santa Compaña.

Todo por xunto fai deste De Gres a Cádiz unha lectura de triplo engado: primeiramente por tratarse de prosas de escrita plástica, escintilante, que presta ler e reler pola súa mestría estilística; segundamente por constituíren un exercicio de memoria individual que é, tamén dalgunha maneira, o retrato dun tempo e dunha Galicia na que están chantadas as nosas raiceiras; e outramente por supor unha valiosa recuperación dun texto descoñecido dun dos escritores máis importantes da Galicia do pasado século.

Así pois, ben feliz nova a de que dende a Fundación Xosé Neira Vilas, que tanto e tan ben traballa a prol do espallamento e estudo da obra do autor, se teña promovido a exhumación desta obra, que cómpre agradecer aos seus editores tamén pola pertinencia da análise introdutoria que lle serve de proemio e polas abondosas ilustracións que a visten, facendo dela unha publicación de innegable mérito e atractivo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-7-2018]