Tabela dos Libros. Febreiro 2021

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Unha nova era

Remato de ler A noite da deusa, a última novela da profesora e escritora María López Sández que publica a Editorial Galaxia en Costa Oeste, a súa colección para lectorado mozo. Fágoo cun moi agradable saibo coma pouso: aventura, mitoloxía, feminismo, ecoloxismo e multiculturalismo amalgaman nesta historia dominada polo selo da fantasía épica, que agrada tanto polo atractivo e vertixinoso da súa trama coma polo intelixente das reflexións sociais e comportamentais ás que convida.

Unha comunidade de sacerdotisas e iniciadas vive no inframundo dende tempos inmemoriais entregada á protección e solidariedade entre as mulleres, oprimidas polos resortes violentos do patriarcal. Unha serie de elementos máxico-simbólicos axudan a que este apoio ás mulleres sexa posible por parte desta comunidade de sabias e oficiantes, mais o perverso Andros, encarnación da máis temible expresión do patriarcado, consegue arrebatar ás sacerdotisas algúns destes elementos xusto no intre no que a pitonisa da comunidade anuncia que está preto a noite da deusa, momento cósmico-mesiánico no que todo é posible, mesmo conseguir que bote a andar unha nova era de convivir igualitario entre mulleres e homes.

Velaí, en esencia, o ‘conflito’ que desata a trama desta novela gurgullante, chea de acción e poderosas personaxes que poñen en escena os conflitos que a todas as persoas nos (con)moven: o temor, a dúbida, a necesidade dos afectos, a resignación inmobilista, a ira cegadora, o sangue da memoria, a sabedoría das ancestras, a afouteza transgresora, a luz esperanzada.

Son moitas as influencias e homenaxes coas que López Sández tece este seu orixinal relato, tantas que sería prolixo tentar sequera enumeralas. Mais abondará con amentar dous títulos recentes que, no contexto literario galego, coido camiñan por vieiros paralelos: As meigas de Lupa (2012), de María Solar, e mais O ouro das lúas (2018), de Beatriz García Turnes. Con ambas comparte A noite da deusa a centralidade protagónica da reivindicación empoderada da muller dende a ficción iniciática, así como a súa xustísima loita por unha igualdade xenérica na que cómpre seguir traballando e que estas ficcións poñen de relevo de xeito tan transparente coma ameno.

Xa que logo, fronte ao imaxinario fantástico de épicas canónicas coma a de O señor dos aneis ou Harry Potter, López Sández apón unha alegoría feminista que denuncia aberracións e violencias absolutamente rexeitables: a ablación, o sometemento aos canons estéticos, a violación ou os amores de enfermiza submisión, entre outros. E todo dende unha temporalización actual e unha espacialización galega, pois non en van o telúrico Val das Mouras courelao adquire na novela unha importancia decisiva que espella a radicación ancestral e identificada desta historia tan de noso, con símbolos celtas, enclaves castrexos e árbores sagradas dos druídas abrazándoo todo.

Non menor importancia reviste tamén a reivindicación ecoloxista da obra, que en moitos treitos se volve xenuinamente panteísta e presenta as protagonistas fundidas con todos os restantes seres vivos (árbores, brión, aves…) nunha nova revisitación do mito de Xea e mesmo da moderna concreción que para el procurou James Lovelock na súa famosa Hipótese Gaia.

Escrita con extraordinaria fluidez, dona de hipnóticas descricións sensorialistas e plasticidade case que cinematográfica, A noite da deusa resultará unha lectura máis que suxestiva para aquelas persoas, mozas ou non, que anden á procura dunha historia de imparable aventura, forza simbólica e mensaxe comprometida e esperanzada. Un texto que confirma a María López Sández como unha das máis valiosas narradoras do noso momento literario.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 12-7-2020]

Tabela dos Libros. Xaneiro 2021

Velaquí a primeira Tabela dos Libros deste ano, onde se ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

A vida loba

Hai tempo que sigo con atención a poética de Fátima N. Delgado, profesora, actriz, dramaturga e slammer que se deu a coñecer, hai máis de tres lustros, ao gañar o Premio de Poesía Díaz Jácome. Dende aquel 2004 lina e relina aquí e acolá, en diversos volumes colectivos, en revistas e blogs líricos de referencia e, sobre todo, no libro Ninfopoética, publicado no 2018 por Urutau.

Agora a andaina creativa de Delgado dá un paso adiante e tráenos un novo poemario: Ouveos/ Aullidos, libro bilingüe en galego e castelán editado polo selo cántabro Seda de Biso, que se estrea con esta publicación.

Ouveos é unha odisea lírica. Unha viaxe poética que arrinca nas sombras e o desespero e pouco a pouco vai gañando esperanza ata o final luminoso do amor. Así, na primeira parte da obra a dor fai que á voz poética confese que se lle estremecen os soños, que a vida tal parece un afanarse a perpetuidade en limpar tumbas e sacar cadáveres do armario coa vaga confianza de poder proclamar que non todo está morto. Son as “febras rotas da crisálida”, a “dor como de alfinetes” que todo o castiga “cravándose en cada arteria”. Nese mortal abatemento, na ruína dos días mouros, todo enfastia e fai espertar a ira. A cidade é unha xungla na que “alporiza atasco/ alporiza venres”, onde “sorprende accidente,/ improvisa cristais rechamangueiros sobre/ alcatrán quebrado”. Un existir na hesitación constante, na dúbida de se paga a pena vivir así: “a dúbida é un carrusel que te marea/ hipocondríaca/ con voltas inútiles”, “a dúbida é un grolo de augardente,/ unha picadela de avespa”. Esa vida grisalla, desoladora, vólvese cruel en “Namentres crece a pandemia” e caos en “Colápsase o enxame”, onde “a soidade é tan longa coma un coche fúnebre”.

Máis a segunda parte do poemario comeza deixando entrecoar polas físgoas dos versos loairas prometedoras. A voz poética profetiza: “Liscarás algún día/ desta gaiola de bestas pechadas./ Abrindo,/ ouveando,/ comendo,/ catando,/ apremando o lecer/ dos pasos de peóns.” Logo, devagariño, vemos como: “O Sol xa non se oculta baixo as cortinas/ nin nos corazóns remendados.” A balanza de Eros e Tánatos principia a equilibrarse e “a lixeireza da luz, agora pérdese,/ agora engúrrase,/ nos panos brancos”. É daquela cando a loita do eu máis íntimo e tamén a do nós de fonda reivindicación colectiva encaran, definitivamente, os vieiros da esperanza: “Aínda que levantedes un MURO,/ o máis alto do mundo,/ seredes vencidos,/ esmagados,/ polas verbas irreverentes,/ pola sombra dos mortos”.

Chega entón Amor, que todo o pode, e con el o medo a perder a adorada visión da compaña amada: “Ás veces penso no día en que/ quede cega e/ non poida verte, nin sequera/ borroso”. E, empática, a paisaxe urbana imprégnase dos sentimentos da voz que canta e a cidade deixa de ser hostil: “Pensaba que o meu corazón sen auga/ murcharía,/ tristemente,/ neste circo onde/ non crecen os meniños./ Estaba equivocada,/ atordada./ Cada vez que teño sede bebo/ dalgunha das túas prazas,/ poño a lingua ao Sol e/ despois fago o amor contigo”.

O remate é xa unha explosión de vida, un gurgullar de paixón onde “chocan os barcos na néboa/ e os nosos ósos ilíacos contra os cantís./ Sóbesme a saia./ A pel exponse (…) É a hora de suar na sombra,/ coa fartura de dous leóns famentos”. O resultado, extático, é o herdo de Amor: “Vou darche un fillo,/ vou fabricarche un fillo de luz, de sol, de poesía nas entrañas”.

Hai nestes versos de Fátima N. Delgado moito dos beat (velaí, dende o propio título, o ouvear de Allen Ginsberg), pero tamén do surrealismo de Federico García Lorca, do erotismo telúrico de Olga Novo, o sensualismo electrizante de Yolanda Castaño, o corpóreo transgresor de Lupe Gómez, o malditismo de Baudelaire, a voz esgazada dos fillos da ira de Dámaso Alonso (un poema de Delgado titúlase así: “Os fillos da carraxe”) e da melancolía da matria arredada que sente a emigrante como a sombra do Paradiso da que tiña saudades Vicente Aleixandre. Todo este arquipélago de voces irmás toman forma en molduras versais de dicción fragmentaria e terra baldía, como en T. S. Eliot, de canto afirmativo coma río imparable que flúe ao Walt Whitman, en fin, dun dicir próximo e asemade brunido ben propio dun William Carlos Willams.

Como en Alejandra Pizarnik, como en Sylvia Plath, como na nosa Rosalía, hai nos Ouveos de Fátima N. Delgado a soidade ontolóxica radical e tamén a forza necesaria para vencer, a través da verba, os heraldos da morte.

O ecosistema poético da escritora valdeorresa ten, amais, un continente para a expansión privilexiado: poucos libros levo visto nos últimos meses tan ben editados coma este. O traballo no deseño e maquetación do director de Seda de Biso, Néstor Revuelta Zarzosa, é exquisito: na proposta pictórica de cuberta, no imaxinario alado dos interiores das capas, nos grafismos e símbolos de cabeceiras e pés de páxina, na alternancia bicolor das planas, no caderno central con fotografías que son auténticos poemas visuais, nas delicadas tipografías, todo e mais é un agasallo para reter entre as mans.

Como en toda festa lírica que se prece, Ouveos garda aínda unha última luminaria coa que inundar de luz o seu ceo versal: o poema-prólogo de Branca Novoneyra, privilexiada atalaia dende a que a poeta luguesa saúda este libro no que “o amor sabe a café e os amantes son ladróns que rouban estarrecementos dos corpos”. A vida loba que ouvea a súa Beleza.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 28-6-2020]

Duras entre nós

Cando se publicou O amante en 1984 un tsunami lector fixo da novela un fenómeno editorial con millóns de exemplares vendidos que lle valeron á súa autora, a escritora e pensadora antifascista Marguerite Duras, o Premio Goncourt e mais o Ritz-Paris-Hemingway daquel ano.

A narración foi recibida de xeito moi diferente polo diverso lectorado que a ela se achegou. Dunha parte, o público masivo sentiuse fascinado pola historia amorosa, rebordante de intenso erotismo, que protagonizaba en Indochina unha modesta adolescente francesa de apenas quince anos que namoraba dun mozo chinés moi rico e doce anos maior ca ela. Doutra banda, a crítica e os habituais da escrita de Duras, voz destacada do Noveau Roman e referente da Nouvelle Vague cinematográfica, souberon salientar no relato, ademais da poderosa historia de amor, a importancia deste como novela de formación e fixeron fincapé no tratamento que esta ofrecía de toda a problemática das sociedades coloniais da altura, que non aceptaban as relacións entre asiáticos e europeos e tampouco entre clases economicamente dispares, alén doutras críticas á opresión familiar e a falta de liberdade do individuo.

Esta última lectura, ben celmosa e plural, ficou aínda máis arrombada cando Jean-Jacques Annaud fixo unha adaptación fílmica da obra en 1992, creando o furor nos postos de venda dos cinemas con varios millóns de espectadores en Francia e o resto de Europa e tamén en Estados Unidos. Na versión de Annaud a centralidade da vivencia erótica dos protagonistas despraza a un moi discreto segundo plano calquera outra cuestión, creando unha cinta de impecable factura, pero abondo estetizante, que non gustou nada a Duras, quen respondeu reescribindo a obra baixo o título de O amante da China do Norte e incidindo en todas as outras realidades non exclusivamente sensuais que a novela quería pór de relevo.

Léase dende unha óptica ou dende outra, O amante segue a ser, case corenta anos despois da súa aparición, unha narración extraordinaria. Nela condénsase a mellor prosa de Duras, tremendamente plástica, chea de lirismo e sutil na percepción e análise das relacións humanas e dos contextos sociais que as rodean.

Por fortuna para nós, esta excepcional novela pode gozarse agora en galego mercé á tradución que dela fixo Oriana Méndez para o selo Faktoría K. Nas verbas de Méndez non só hai un escrupuloso respecto polo espírito que imprimiu orixinalmente Duras ao texto, senón que, alí onde foi preciso, soubo facer voar a creatividade e adaptar o que conviña para que a narración funcionase no lectorado galego. O fraseo curto de adxectivación precisa, as descricións sensoriais e alusivas, o léxico vizoso e dúctil, todo o que Duras tan ben conseguiu aquilatar está en Méndez impecablemente recreado, o que asegura unha lectura fidel e, ao tempo, nova, que moito cómpre agradecer.

[Faro de Vigo, 25-5-2020]