Tabela dos Libros. Decembro 2019

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2019_decembro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

No bicentenario de George Eliot

george-eliot

En apenas unhas horas chegaremos ao bicentenario do nacemento dunha das escritoras máis importantes en lingua inglesa: Mary Anne Evans, máis coñecida polo nome literario de George Eliot.

Nacida o 22 de novembro de 1819 en Nuneaton, unha pequena localidade do condado de Warwick, nas Midlands inglesas, pertencía a unha familia acomodada que pronto descubriu nela un intelixencia admirable e unha curiosidade excepcional. Sendo aínda nena declamaba con soltura A tempestade de Shakespeare ou O paraíso perdido de Milton e lía todo canto libro se lle cruzaba no camiño, o que decidiu a seus pais a darlle unha formación nas escolas anglicanas e evanxélicas da bisbarra.

Medrou frecuentando os faladoiros de Charlas Bray en Coventry, onde departía con importantes pensadores da época. Por ese tempo leu e traduciu a Ética de Spinoza e tamén a filosofía hegeliana de David Strauss e Ludwig Feuerbach.

Ao morrer seu pai, en 1849 (súa nai falecera cando ela tiña tan só dezaseis anos), iniciou unha viaxe por Europa da que regresou decidida a principiar a súa vida como escritora e comezou a escribir recensións para a Westminster Review (na que chegou a ser subdirectora) e a publicar relatos longos para o Blackwood’s Magazine que logo reuniu no libro Escenas da vida clerical (1858). Mais foi ao ano seguinte, coa publicación da novela Adam Bede, cando saltou á fama, iniciando un camiño de inmenso recoñecemento popular que a levou a ser unha das autoras máis lidas do seu tempo.

Tras aquelas primeiras obras virían textos como O veo alzado (1859), O muíño onda o Floss (1860), Silas Marner (1861), Romola (1862), Felix Holt, o radical (1866), Middlemarch (1871) ou Daniel Deronda (1876), aínda que tamén publicou poesía, tradución e algúns ensaios breves antes da súa morte, acaecida o 22 de decembro de 1880 en Londres.

Eliot, quen asinaba con nome masculino para evitar os prexuízos de xénero e separar a súa vida privada da pública (vivía en parella co filósofo, científico e xornalista George Henry Lewes, home casado e con fillos que tiña un matrimonio aberto coa súa esposa Agnes Jervis), é a mellor representante da novela realista psicolóxica do XIX inglés. Imitada por Meredith e polo primeiro Thomas Hardy, de grande influencia na escrita de Proust (que a admiraba en extremo), do personaxe protagonista da súa primeira novela chegou a dicir Dickens que a súa caracterización era tan extraordinariamente sutil e auténtica que lle fixera pechar os ollos cincuenta veces para reflexionar sobre ela.

Aínda que toda a súa obra é sobresaliente, non cabe dúbida de que os títulos que a converteron nun mito literario foron O muíño onda o Floss e, sobre todo, Middlemarch. Esta última fascinou a Simone de Beavoir e a Virginia Woolf, quen aseguraba que era “unha das poucas novelas escritas para xente adulta”.

A mesma admiración causou no difícil Henry James, quen recoñecía o seu talento ao tempo que amosaba a súa perplexidade por certa apostas narrativas, e nos nosos días téñena confirmado no centro do canon occidental críticos como o hai pouco desaparecido Harold Bloom ou escritores como Martin Amis ou Julian Barnes, quen consideran Middlemarch como a mellor novela escrita nunca en inglés. Mesmo nunha enquisa do 2015 promovida pola BBC entre máis de oitenta críticos de todo o mundo foi escollida esta novela como a mellor de todos os tempos das publicadas neste idioma.

Xunto ás irmás Brontë e Jane Austen, o olimpo da escrita de muller do XIX inglés está reservado para a inmensa George Eliot, popular coma ningunha, pois as súas obras vían a luz por entregas nos xornais, que pagaban por elas cifras astronómicas para contentar aos milleiros de lectores que as seguían con fruición. As súas poderosas protagonistas, a capacidade de descrición psicosocial das súas obras e a extraordinaria fluidez e precisión da súa prosa fan dela unha escritora irrepetible, que marcou toda unha época e que hoxe, dous séculos despois do seu nacemento, segue a abraiarnos.

Entre veos e teceláns

Como non podía ser doutra maneira tratándose dunha grande entre as grandes, a obra de George Eliot foi traducida ao galego en diversas ocasións. Velaí o seu Silas Marner, o tecelán de Raveloe, vertido á nosa lingua no 2016 por Celia Recarey para Irmás Cartoné. Ou a versión que este mesmo ano publicou Alejandro Tobar da súa novela curta O veo alzado para Hugin e Munin, sen esquecer o imprescindible artigo “I Grant You Ample Leave/ Concédoche ampla licenza e de Daniel Deronda” que lle dedicou a profesora María José Lorenzo Modia no modélico volume No tempo de ‘Follas novas’ (2015) dirixido pola tamén profesora e ensaísta María Pilar García Negro, onde traduce un referencial poema seu e un fragmento da memorable Daniel Deronda de especial significación en clave xenérica.

[Faro de Vigo, 21-11-2019]

Remando cara á eternidade

Nordesía (Rivadulla Corcón, 1-9-2019)Xosé Henrique Rivadulla Corcón é un nome ben coñecido no eido cultural galego. Poeta, narrador, autor teatral e guionista, hai anos que desenvolve tamén un importante labor como presentador e director de documentais para a TVG. En calquera das súas múltiples facetas, este coruñés sitúa decote o mundo do mar e as súas xentes como epicentro creativo dende o que ollar a vida.

Tamén o fai así no seu último poemario, Tankas da vida salgada, un libro que foi xermolando ao longo de anos e no que, segundo propia confesión, deixaron o seu pouso as lecturas do mestre Matsuo Basho e os ecos que da escrita oriental poden rastrexarse en obras tan significadas como Os eidos de Uxío Novoneyra, Orballo ispido de Manuel Casado Nieto ou Mar do Fin da Terra de Cesáreo Sánchez Iglesias, alén doutros textos na mesma liña de Jorge Luis Borges ou Octavio Paz.

Como o seu nome indica, a obra de Rivadulla Corcón explora a acomodación á lírica galega da fórmula poética xaponesa coñecida co nome de tanka, que se remonta ao século VII e está na base desoutra xenuína expresión que é o haiku. O tanka clásico consta de cinco versos cun número invariable de onjis en cada un deles seguindo esta secuencia: 5-7-5-7-7. Os onjis son golpes de voz, razón pola cal moitas veces na cultura occidental se teñen adaptado os tankas facendo coincidir os onjis co número de sílabas, aínda que isto fonicamente non sexa moi preciso. Xustamente por tal razón, Rivadulla Corcón optou no seu poemario por outro tipo de acomodación: ensaiar composicións que teñen todas dezaoito palabras dispostas nos versos na forma 3-4-3-4-4, paralelizando unha estrutura fixa ao xeito dos tankas de orixe.

O libro conta con cento dous tankas que son espello todos eles do cosmos mareiro. Igual que acontece nos poemas nipóns, tamén aquí os tres primeiros versos acostuman presentarnos unha visión, a contemplación dunha realidade que ten que ver coa natureza e os seus seres, e os dous últimos versos son unha cauda reflexiva derivada desa contemplación que leva a un pensamento transcendente.

Canto aos motivos en concreto que atravesan estes poemas van dende a observación cordial das diferentes aves mariñas (gaivotas, mascatos, paíños, araos, corvos mariños) e os máis variados peixes, cetáceos e moluscos (congros, muxos, arroaces, robalizas, sargos, luras, xurelos, marraxos, sanmartiños, nacras, pintos, maragotas) ata a omnipresenza do vento (que toca as persoas co seu misterio, envolvéndoo todo), pasando polo propio mar tanto na plenitude solar coma na inmensidade nocturna (símbolo e metáfora da vida mesma, da infinitude e do enigma da existencia) e as heroínas e heroes que a carón del viven (redeiras, percebeiros, peixeiras).

Toda esta pléiade de seres e elementos está elevada a categoría nun proceso de esencialización poética universalizante que, emporiso, non refuga a concreción ocasional para referenciar lugares caros ao poeta; poño por caso: Monte Corpiño, Muxía, Cabo Touriñán, a Furna da Buserana, Monte Facho ou o designativo xenérico Costa da Morte. Entre todos eles, unha única cita, felizmente acaída, a un artista do mar: o pintor Urbano Lugrís, do que se canta “Lugrís é o/ pintor constante das profundidades/ dun mar soñado./ Ninguén poderá impedirnos os/ soños que o mar evoca”.

Fonda e reveladora a proposta destes Tankas da vida salgada de X. H. Rivadulla Corcón publicados pola Editorial Trifolium na súa colección Musa Pedestris. Fariamos ben en aceptar o seu convite a para aprender a namorar as gaivotas estantías, voar coas aves e soñar no seu pairar alado, sentirnos senlleiros como o corvo mariño “fermoso, perdido e triste”, aprender a protexernos dos ventos interiores e deixar que a vida se estenda en nós coma un océano infindo, asumir o tránsito á morte e saber ser “delicada gota salgada” no amor, comprender que no horizonte o mar remata porque tamén a existencia ten límite, pero conseguir vivir para, como no derradeiro poema do libro, poder dicir co autor que “aprendín a vogar/ e ciar para manexar/ a miña gamela./ Chegado o momento poderei/ eu remar á eternidade”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 1-9-2019]

Tabela dos Libros. Novembro 2019

Co primeiro luns do mes, chega a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

2019_novembro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Sobre os cemiterios literarios

cemiterios literariosMañá será Día de Todos os Santos e pasado Día de Defuntos e moitos achegarémonos aos cemiterios para honrar os que se nos foron. Frecuentaremos, xa que logo, soterramentos, mausoleos, sepulturas e panteóns e deume por pensar —a deformación profesional ten estas cousas— que os camposantos poden ser, aínda que pareza unha contradición, un lugar no que habite tamén a beleza e a paz das palabras.

A esa consideración literaria dos cemiterios quería dedicar hoxe esta páxina. Penso que pode resultar tamén de interese pensar nos camposantos como espazo creativo ulterior, tal se fosen unha derradeira morada para a máis xenuína creación.

O vínculo entre o literario e o sepulcral vén de moi vello. Poderían multiplicarse os exemplos, mais abondará citar, a título de curiosidade, a querenza lúgubre que desenvolveron os Graveyard Poets, grupo de prerrománticos ingleses que no século XVIII se dedicaron a meditar melancolicamente sobre os cranios, sartegos, epitafios e vermes de toda condición tras as súas frecuentes visitacións cementerís, unha escola do camposanto que traspasou as fronteiras británicas e influíu na Italia de certos poemas de Leopardi, na España de Cadalso e as súas Noites lúgubres ou no tétrico de ultratumba do estadounidense H. P. Lovecraft.

Poida que haxa quen pense que estes pregóticos son auga pasada. Nada máis lonxe da realidade. Nos nosos días está en alza o necroturismo e unha lexión de visitantes anega os máis célebres cemiterios do mundo na procura de roteiros necroliterarios. Mesmo en ocasións esta peregrinaxe vira metaliteraria, como no caso do neerlandés Cees Nooteboom, quen percorreu medio planeta para visitar as sepulturas dos autores que máis admiraba e manter con eles unha conversa ficticia que logo recolleu no libro Tumbas de poetas e pensadores.

Entre os camposantos literarios máis célebres do mundo cóntanse dúas grandes necrópoles parisienses: o cemiterio de Père-Lachaise e mais o de Montparnasse. O primeiro deles, situado ao leste da cidade, é o máis frecuentado do mundo, con máis de dous millóns de visitas anuais. Inaugurouse a comezos do século XIX e conta con arredor de 70.000 tumbas, entre elas a de figuras senlleiras das letras universais como Balzac, Molière, Daudet, Musset, Wilde, Proust, Apollinaire, Cyrano de Bergerac ou mesmo o célebre namorado Abelardo. En realidade, Père-Lachaise é unha sorte de parque temático necroliterario, pois existen roteiros guiados e páxinas especializadas con moita información para realizar unha visita informada, amais de todo tipo de extras turísticos pensados para o caso.

Non queda atrás o camposanto de Montparnasse, tamén de comezos do XIX, que alberga unhas 35.000 tumbas. Alí descansan Beckett, Cortázar —coa imaxe dun cronopio sobre a súa lousa—, Duras, Ionesco, Maupassant, Simone de Beauvoir e Sartre —que comparten fosa—, Tristan Tzara, Cioran, Vallejo ou Baudelaire, este último cunha campa que se ve sempre chea de flores secas, poemas, papeliños e os máis curiosos e estraños obxectos que alí deposita a multitude de adoradores do autor de As flores do mal.

Outros cemiterios de culto, nunca mellor dito, serían o da Abadía de Westminster en Londres (onde están enterrados Chaucer, Dickens, Kipling, Margaret Cavendish, Spenser, Browning ou Tennyson e mesmo hai un Poet’s Corner con placas, bustos e homenaxes aos escritores); o Cimitero Acattolico di Roma (no que pode contemplarse a tumba de Shelley, Humboldt, Gramsci, Camilleri e a de Keats, co seu famosísimo epitafio “Here lies one whose name was writ in water” e un banco dediante para sentar e deixar voar a imaxinación vendo as ondas cos ollos da ánima); o camposanto de Tikhvin do mosteiro de Alexander Nevski en San Petersburgo (no que Dostoievski está acompañado doutros xeniais artistas rusos como Kórsakov, Borodin, Mussorgski, Tchaikovski ou Glimka); ou o cemiterio Sleepy Hollow en Concord, Massachussets, que conta cun espazo chamado Outeiro dos Escritores onde están Louisa May Alcott, Hawthorne e Thoreau rodeados de estilográficas e outros utensilios da escrita que lles ofrendan os seus admiradores.

Por remate, aos interesados na práctica do necroturismo recoméndovos a páxina www.findagrave.com, con máis de 180 millóns de rexistros, onde se poden atopar infinidade de tumbas de escritores nos cinco continentes. Porque, non o dubidedes, hai moita ‘vida’, literaria, nos camposantos.

Herbiñas do camposanto

Rosalía cantáballe nun seu celebérrimo poema ás herbiñas do camposanto. E moita é a importancia que este chan sagrado ten na vida das galegas e galegos, que contamos con algúns cemiterios nos que se garda a memoria e as cinzas de non poucas das nosas glorias literarias. Amentarei apenas dous que me parecen exemplos significados: San Domingos de Bonaval, en Compostela, e mais o Cemiterio Vello de Mondoñedo. O primeiro alberga o Panteón de Galegos Ilustres, onde repousan os restos de Rosalía, Castelao, Brañas, Asorey, Cabanillas e Fontán. Da súa parte, en Mondoñedo poden visitarse as tumbas de Cunqueiro, Leiras Pulpeiro, Veiga, Pacheco ou Lence Santar.

[Faro de Vigo, 31-10-2019]