Tabela dos Libros. Xaneiro 2021

Velaquí a primeira Tabela dos Libros deste ano, onde se ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

A vida loba

Hai tempo que sigo con atención a poética de Fátima N. Delgado, profesora, actriz, dramaturga e slammer que se deu a coñecer, hai máis de tres lustros, ao gañar o Premio de Poesía Díaz Jácome. Dende aquel 2004 lina e relina aquí e acolá, en diversos volumes colectivos, en revistas e blogs líricos de referencia e, sobre todo, no libro Ninfopoética, publicado no 2018 por Urutau.

Agora a andaina creativa de Delgado dá un paso adiante e tráenos un novo poemario: Ouveos/ Aullidos, libro bilingüe en galego e castelán editado polo selo cántabro Seda de Biso, que se estrea con esta publicación.

Ouveos é unha odisea lírica. Unha viaxe poética que arrinca nas sombras e o desespero e pouco a pouco vai gañando esperanza ata o final luminoso do amor. Así, na primeira parte da obra a dor fai que á voz poética confese que se lle estremecen os soños, que a vida tal parece un afanarse a perpetuidade en limpar tumbas e sacar cadáveres do armario coa vaga confianza de poder proclamar que non todo está morto. Son as “febras rotas da crisálida”, a “dor como de alfinetes” que todo o castiga “cravándose en cada arteria”. Nese mortal abatemento, na ruína dos días mouros, todo enfastia e fai espertar a ira. A cidade é unha xungla na que “alporiza atasco/ alporiza venres”, onde “sorprende accidente,/ improvisa cristais rechamangueiros sobre/ alcatrán quebrado”. Un existir na hesitación constante, na dúbida de se paga a pena vivir así: “a dúbida é un carrusel que te marea/ hipocondríaca/ con voltas inútiles”, “a dúbida é un grolo de augardente,/ unha picadela de avespa”. Esa vida grisalla, desoladora, vólvese cruel en “Namentres crece a pandemia” e caos en “Colápsase o enxame”, onde “a soidade é tan longa coma un coche fúnebre”.

Máis a segunda parte do poemario comeza deixando entrecoar polas físgoas dos versos loairas prometedoras. A voz poética profetiza: “Liscarás algún día/ desta gaiola de bestas pechadas./ Abrindo,/ ouveando,/ comendo,/ catando,/ apremando o lecer/ dos pasos de peóns.” Logo, devagariño, vemos como: “O Sol xa non se oculta baixo as cortinas/ nin nos corazóns remendados.” A balanza de Eros e Tánatos principia a equilibrarse e “a lixeireza da luz, agora pérdese,/ agora engúrrase,/ nos panos brancos”. É daquela cando a loita do eu máis íntimo e tamén a do nós de fonda reivindicación colectiva encaran, definitivamente, os vieiros da esperanza: “Aínda que levantedes un MURO,/ o máis alto do mundo,/ seredes vencidos,/ esmagados,/ polas verbas irreverentes,/ pola sombra dos mortos”.

Chega entón Amor, que todo o pode, e con el o medo a perder a adorada visión da compaña amada: “Ás veces penso no día en que/ quede cega e/ non poida verte, nin sequera/ borroso”. E, empática, a paisaxe urbana imprégnase dos sentimentos da voz que canta e a cidade deixa de ser hostil: “Pensaba que o meu corazón sen auga/ murcharía,/ tristemente,/ neste circo onde/ non crecen os meniños./ Estaba equivocada,/ atordada./ Cada vez que teño sede bebo/ dalgunha das túas prazas,/ poño a lingua ao Sol e/ despois fago o amor contigo”.

O remate é xa unha explosión de vida, un gurgullar de paixón onde “chocan os barcos na néboa/ e os nosos ósos ilíacos contra os cantís./ Sóbesme a saia./ A pel exponse (…) É a hora de suar na sombra,/ coa fartura de dous leóns famentos”. O resultado, extático, é o herdo de Amor: “Vou darche un fillo,/ vou fabricarche un fillo de luz, de sol, de poesía nas entrañas”.

Hai nestes versos de Fátima N. Delgado moito dos beat (velaí, dende o propio título, o ouvear de Allen Ginsberg), pero tamén do surrealismo de Federico García Lorca, do erotismo telúrico de Olga Novo, o sensualismo electrizante de Yolanda Castaño, o corpóreo transgresor de Lupe Gómez, o malditismo de Baudelaire, a voz esgazada dos fillos da ira de Dámaso Alonso (un poema de Delgado titúlase así: “Os fillos da carraxe”) e da melancolía da matria arredada que sente a emigrante como a sombra do Paradiso da que tiña saudades Vicente Aleixandre. Todo este arquipélago de voces irmás toman forma en molduras versais de dicción fragmentaria e terra baldía, como en T. S. Eliot, de canto afirmativo coma río imparable que flúe ao Walt Whitman, en fin, dun dicir próximo e asemade brunido ben propio dun William Carlos Willams.

Como en Alejandra Pizarnik, como en Sylvia Plath, como na nosa Rosalía, hai nos Ouveos de Fátima N. Delgado a soidade ontolóxica radical e tamén a forza necesaria para vencer, a través da verba, os heraldos da morte.

O ecosistema poético da escritora valdeorresa ten, amais, un continente para a expansión privilexiado: poucos libros levo visto nos últimos meses tan ben editados coma este. O traballo no deseño e maquetación do director de Seda de Biso, Néstor Revuelta Zarzosa, é exquisito: na proposta pictórica de cuberta, no imaxinario alado dos interiores das capas, nos grafismos e símbolos de cabeceiras e pés de páxina, na alternancia bicolor das planas, no caderno central con fotografías que son auténticos poemas visuais, nas delicadas tipografías, todo e mais é un agasallo para reter entre as mans.

Como en toda festa lírica que se prece, Ouveos garda aínda unha última luminaria coa que inundar de luz o seu ceo versal: o poema-prólogo de Branca Novoneyra, privilexiada atalaia dende a que a poeta luguesa saúda este libro no que “o amor sabe a café e os amantes son ladróns que rouban estarrecementos dos corpos”. A vida loba que ouvea a súa Beleza.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 28-6-2020]

Duras entre nós

Cando se publicou O amante en 1984 un tsunami lector fixo da novela un fenómeno editorial con millóns de exemplares vendidos que lle valeron á súa autora, a escritora e pensadora antifascista Marguerite Duras, o Premio Goncourt e mais o Ritz-Paris-Hemingway daquel ano.

A narración foi recibida de xeito moi diferente polo diverso lectorado que a ela se achegou. Dunha parte, o público masivo sentiuse fascinado pola historia amorosa, rebordante de intenso erotismo, que protagonizaba en Indochina unha modesta adolescente francesa de apenas quince anos que namoraba dun mozo chinés moi rico e doce anos maior ca ela. Doutra banda, a crítica e os habituais da escrita de Duras, voz destacada do Noveau Roman e referente da Nouvelle Vague cinematográfica, souberon salientar no relato, ademais da poderosa historia de amor, a importancia deste como novela de formación e fixeron fincapé no tratamento que esta ofrecía de toda a problemática das sociedades coloniais da altura, que non aceptaban as relacións entre asiáticos e europeos e tampouco entre clases economicamente dispares, alén doutras críticas á opresión familiar e a falta de liberdade do individuo.

Esta última lectura, ben celmosa e plural, ficou aínda máis arrombada cando Jean-Jacques Annaud fixo unha adaptación fílmica da obra en 1992, creando o furor nos postos de venda dos cinemas con varios millóns de espectadores en Francia e o resto de Europa e tamén en Estados Unidos. Na versión de Annaud a centralidade da vivencia erótica dos protagonistas despraza a un moi discreto segundo plano calquera outra cuestión, creando unha cinta de impecable factura, pero abondo estetizante, que non gustou nada a Duras, quen respondeu reescribindo a obra baixo o título de O amante da China do Norte e incidindo en todas as outras realidades non exclusivamente sensuais que a novela quería pór de relevo.

Léase dende unha óptica ou dende outra, O amante segue a ser, case corenta anos despois da súa aparición, unha narración extraordinaria. Nela condénsase a mellor prosa de Duras, tremendamente plástica, chea de lirismo e sutil na percepción e análise das relacións humanas e dos contextos sociais que as rodean.

Por fortuna para nós, esta excepcional novela pode gozarse agora en galego mercé á tradución que dela fixo Oriana Méndez para o selo Faktoría K. Nas verbas de Méndez non só hai un escrupuloso respecto polo espírito que imprimiu orixinalmente Duras ao texto, senón que, alí onde foi preciso, soubo facer voar a creatividade e adaptar o que conviña para que a narración funcionase no lectorado galego. O fraseo curto de adxectivación precisa, as descricións sensoriais e alusivas, o léxico vizoso e dúctil, todo o que Duras tan ben conseguiu aquilatar está en Méndez impecablemente recreado, o que asegura unha lectura fidel e, ao tempo, nova, que moito cómpre agradecer.

[Faro de Vigo, 25-5-2020]

Tabela dos libros. Decembro 2020

Velaquí a última Tabela dos Libros deste ano, onde se ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Nós e a nosa circunstancia

Hai anos que sigo con atención o quefacer profesional de Manuel Veiga Taboada, xornalista exemplar, destacado narrador e sociopolitólogo de referencia. Por iso cada novo libro que dá á luz constitúe para min a escusa perfecta para volver lelo e seguir gozando co moito bo que sempre deixa o pouso das súas páxinas.

Así volvín sentilo estes días nos que me acompañei de Galicia contada aos non galeguistas, o recente volume de ensaios breves que o monfortino publicou en Xerais, un texto editado en formato peto con vistosas ilustracións de Jano.

En pouco máis dun cento de planas, e de xeito tan ameno coma rigoroso, Veiga é quen do máis difícil: sintetizar divulgativamente as trabes mestras da idiosincrasia histórica e o fondo identitario que nos define coma galegas e galegos.

Da man de Veiga sabemos de “A paisaxe tatuada” que na pel levamos e que explica ese íntimo vencello que sentimos coa terra, esteamos no punto do planeta no que esteamos. E tamén coñecemos “Os milagres da auga” entre nós, que explican a nosa poboación dispersa (pola abundancia de fontes), a nosa xenuína produción agraria e gandeira (con cultivos característicos de regadío e animais pastantes) e tamén o noso tecido hidroeléctrico (con abondosos encoros).

De especial interese resultan capítulos como o titulado “Discrepancias entre historiadores”, que resume acaidamente a problemática sobre o celtismo dos galegos ou sobre as disquisicións da orixe/duración/ámbito do vello Reino de Galicia en relación ás coroas leonesa, asturiana e castelá. Igual de revelador é o texto dedicado a “Os donos da terra” e o minifundismo constitutivo do noso territorio, que explica o especial feitío da nosa estrutura familiar e parroquial.

Reflexións que estimo tamén ben valiosas son as que dedica a explicar, diáfana e sinxelamente, os “Prexuízos antigalegos” que por aí circulan. E tanto ou máis transparentes resultan as consideracións que inciden en que “A malicia vén de vello” no noso caso e que a nosa renartería ten razón de ser, non é mal rabudo porque si.

En fin, podería seguir así e dar aínda noticia de que Veiga moi ben diagnostica a “Emigración: a imaxe dun fracaso”; ou a nosa habelencia para nos converter en “A fábrica de ministros” do Estado; ou como “A ambigüidade da escaleira ten explicación”; ou “O atraso (relativo)” da economía histórica galega; ou as raíces que aclaran por que se nos ve como unha “Terra litixiosa”; ou, por non estenderme máis, onde está o misterio de “O apoio mutuo ourensán” e o seu sentimento de tribo zonal.

Galicia contada aos non galeguistas é un libro idóneo para todas aquelas persoas que desexen saber máis da nosa terra, cultura, idioma, historia e xentes, realidades tratadas aquí lúcida e intelixentemente. Escrito con notoria capacidade didáctica e innegable atractivo, o novo libro de Manuel Veiga Taboada é unha oportunidade para repensarnos e desbotar falsos clixés que nos aferrollan, para comprender os antecedentes históricos de moitos dos nosos procederes presentes e, sobre todo, para proxectarnos con máis forza cara a un futuro no que aprendamos do andado para evitar volver caer en errores pasados que nos impidan amosarnos ao mundo como o que somos: un pobo que ten moito e bo que ofrecer e onde unha vida aínda mellor é posible.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 14-6-2020]