Tabela dos Libros. Novembro 2021

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Posdramaturxia galega

A literatura dramática galega vive momentos complicados. O actual contexto da covid-19 angosta a súa recepción e proxección, tanto nos escenarios do país onde se representan as obras coma nas editoras que as dan a coñecer. Agora ben, isto é de aplicación unicamente no eido da acollida pública destes produtos culturais, pois unha realidade moi outra é a que ten que ver coa excepcional calidade e vizosísimo momento creativo que os nosos dramaturgos levan demostrando nos últimos anos.

Esa máis que plausible andaina volve fulgurar coa publicación de DramaturGA 20, o volume colectivo que edita a Asociación Galega de Dramaturxia no que participan case unha ducia dos nosos mellores creadores teatrais.

As propostas reunidas en DramaturGA 20 son un bo expoñente da máis próvida das vangardas escénicas. Lonxe das fórmulas, temas e rexistros do teatro galego doutrora, as liñas de forza, conflitos e tramas que conforman a urda destas creacións sitúannos plenamente no novo milenio e nun concepto espectacular posdramático, onde —e valla o xogo de palabras— a forma conforma o que o texto informa. Dito doutro xeito: o no gordiano destas historias anóase nunha posta en escena múltiple, mestiza, multimodal e participativa, na que a cuarta parede desapareceu, as fronteiras xenéricas foron abolidas e a columna vertebral da performance escénica é só en parte verbal.

Por estas coordenadas avanzan os “Soños de cinza” de Ana Abad de Larriva, teatro danza, onde o proxémico e quinésico determinan en non poucas ocasións o lingüístico e a semántica da mensaxe abala na aduana da loucura lúcida. E outro tanto acontece co “Corporal” artefacto de Afonso Becerra de Becerreá, dramática enunciativa de monolóxico fluír da conciencia inquiridora, indagación sobre a metafísica da fusión dos corpos.

Non menos orixinal é a achega de Raquel Castro e o seu “Un bolso grande de máis”, alegación contra a tiranía da xornada dobre feminina e a ditadura dos atumes procreadores adxudicada ao rol feminino na sociedade patriarcal.

Autorreferencial e atrevidamente gráfica e musical é tamén “Play” de Sther F. Carrodeguas, ácida revisión dos preconceptos machistas que condicionan a educación na infancia e os roles sexuais. E velaí tamén a sutil prospección no limes da cordura roma e do lúcido psiquiátrico que Julio Fernández Peláez explora con “O corazón dos peixes”, profundar no labirinto do eu ata os baixíos da ulterior razón.

“Bisesto” de Fran Godón engada polo xogo paralelístico e por espellar as cicatrices que deixan ao ar os casos da mocidade que cae nas gadoupas da anorexia e doutras afeccións que devastan a estima propia e provocan o autoodio moitas veces lesivo.

“Aba e Don”, de Ernesto Is, é quen de crear un bucle espazotemporal que se dilata na delicada membrana do real e do fantástico, con alusións metaficcionais e de escuro bélico.

Carlos Labraña, voz autorial de abraiante plasticidade, codifica en “Alzheimer” a denuncia da barbarie do 36 e as feridas abertas pola incivil guerra, nun intelixente xogo de silencios ominosos, remorsos implacables e amnesias interesadas.

Francisco Oti Ríos, autor do limiar ao volume, é así mesmo o autor de “Unha cuestión familiar”, texto polo que recibiu o Premio de Teatro Mínimo Rafael Guerrero, peza intensa e reveladora, que xira arredor do esgazamento que se produce nas familias separadas polo exilio ao que obrigan os conflitos bélicos.

Pechando o libro figuran “Alicia morreu de sobredose” de Noelia Toledano, intertextualización lewiscarrolliana de epifánico monólogo, traxectorias cruzadas de absurdo deconstrutivo e traumático infantil; e, xa por último, “Por exemplo Biona” de Roi Vidal Ponte, dramapuzzle, cóctel escénico para montar e desmontar, ir e vir de flashes vitais nos que palpita a infinda vertixe dos días e das xentes.

Moito e moi bo reúne este volume DramaturGa 20. Oxalá sexan millenta as persoas que a el se acheguen para arroupar e facerlle xustiza ao noso teatro, hoxe especialmente necesitado de atención. Poderán comprobar, de propia man, a valía desta “proposta aberta e plural”, así como a innegable “excelencia e liberdade” que o seu prólogo anuncia e que as pezas que aquí se inclúen confirman.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-8-2020]

Tabela dos Libros. Outubro 2021

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Humores literarios

Nada hai máis humano que a nosa capacidade para rirnos de todo e de todos, principiando por nós mesmos. Dende os seus comezos, a literatura, tanto a oral como logo a escrita, reflectiu en inesquecibles historias a irrefreable pulsión para a comicidade que habita en nós, xa fose dende a pura hilaridade ou o ludismo ata a máis terrible das sátiras ou do sarcasmo, pasando por toda a gama intermedia de solucións irónicas, paródicas, bufonescas, retranqueiras, grotescas, esperpénticas ou caricaturescas.

Os antecedentes do humor literario occidental poden rastrexarse xa na cultura grecolatina. Velaí as comedias de Aristófanes, burlateiras ao extremo; ou A batracomiomaquia, parodia cómica das epopeas homéricas protagonizada por ratos e ras; tamén, por suposto o Satiricón de Petronio e a súa inesgotable festividade sexual, por non falar das comedias de Plauto e Marcial, todo gargallada e irrisoria confusión.

Nun tempo tan pouco luminoso como o da Idade Media, con guerras constantes e pestes sen fin, os nosos devanceiros procuraron no humor unha vía de evasión da dura realidade e deixáronnos numerosas mostras do seu enxeño para facer rir. Velaí as ocorrencias pícaras dos protagonistas do Decamerón de Boccaccio; o Gargantúa e Pantagruel de Rabelais, que o autor francés escribiu convencido do valor terapéutico da literatura benhumorada; ou, xa abocando o Renacemento, a parodia obscena da Carallocomedia, poema protagonizado por Diego Fajardo, cabaleiro provecto e impotente que tenta recobrar a súa virilidade visitando todo canto prostíbulo existía daquela en Castela.

Agora ben, a literatura humorística tal como hoxe a entendemos é un froito da arte literaria dos séculos XVII e XVIII. Para convencernos disto abondaría con amentar a comicidade inherente ao propio Don Quixote de Cervantes. Mais, a maior abondamento, cumpriría lembrar tamén non pouco do teatro cómico de Lope de Vega e de Shakespeare, da fabulística de Samaniego ou Iriarte, a hilaridade contaxiosa dos farsantes, impostores, renartes e hipocondríacos de Molière en O enfermo imaxinario, Tartufo, O avaro, O burgués xentilhome ou O menciñeiro á forza; o Swift da sarcástica Unha humilde proposta ou de As viaxes de Gulliver e o Sterne do Tristam Shandy, que conta rexoubeiramente o mundo dende o útero materno metade da novela;e, por citar un último exemplo, a inimitable acidez do humor vitriólico de Quevedo en mil e unha páxinas, poño por caso as súas Grazas e desgrazas do ollo do cu, que engadían un título máis extenso nas que ían dirixidas a Dona Juana Mucha, fato de carne, muller gorda por arrobas, aclarándose que foran escritas por Juan Lamas, o do camisón cagado.

A esta mesma nómina sería preciso engadir outros grandes da literatura europea e americana do XIX. É o caso de Mark Twain, que gañou grande éxito con A célebre ra saltareira do condado Caveiras e que logo nos fixo rir a todos con As aventuras de Tom Sawyer e a súa continuación As aventuras Huckleberry Finn e, sobre todo, coa extravagante e felizmente anacrónica Un ianqui na corte do rei Arturo. E tamén contaría aquí outro clásico como foi Oscar Wilde, tanto en títulos como o paródico A pantasma de Canterville coma na máis complexa The Importance of Being Earnest, publicada en galego como Ernest. Comedia frívola para xente seria, que agocha dobres sentidos xa dende o propio título.

Ao longo do século XX non poden deixar de amentarse o Wenceslao Fernández Flórez do patético O malvado Caravel e o tenro e ledicioso O bosque animado; o Ramón Gómez de la Serna das greguerías; o Gerald Durrell de ocorrencias infantes en A miña familia e outros animais; a sátira de Evelyn Waugh en Unha presada de po ou Decadencia e caída; as Memorias dun amante sarnoso de Groucho Marx, delicioso anecdotario;ou o P. G. Wodehouse da serie de novelas protagonizadas polo indolente millonario Bertie Wooster e o seu astuto e dilixente mordomo Jeeves, que o saca de todas as leas.

Nos nosos días recomendo os divertidísimos relatos do obsesivo Woody Allen dos Contos sen plumas; o Eduardo Mendoza de Sen novas de Gurb e o seu extraterrestre sorprendido ou do filósofo romano contratado por Xesús de Nazaret en A abraiante viaxe de Pomponio Flato; Maruja Torres e as súas corrosivas Oh, é el! Viaxe fantástica cara a Julio Iglesias e mais Cegueira de amor; as aventuras despropositadas do matrimonio Appleby en A caída do Museo Británico de David Lodge; o humor faiscante das recompilacións Tinto de verán de Elvira Lindo ou toda a serie de novelas protagonizada polo seu emblemático Manoliño Catrollos; a traxicomedia sexual de A magnitude da traxedia de Quim Monzó; as disparatadas andainas de Wilt na batería de novelas que sobre el leva escrito Tom Sharpe; Carmen Rico-Godoy e o humor punxente e reivindicativo de Como ser muller e non morrer no intento; ou os estrafalarios personaxes do mundo plano sostido por catro elefantes de A cor da maxia de Terry Pratchett.

Os evanxeos da risa absoluta

A literatura galega foi humoristicamente pródiga. Ten a súa lóxica, pois non debe de esquecerse que somos o pobo que inventou a retranca e un dos que con maior pericia manexa o ferrete. Que llo digan senón aos nosos trobadores das cantigas de escarnio e maldicir medievais, xeniudos que teñen dignos herdeiros na nosa contemporaneidade, dende Os evanxeos da risa absoluta de Antón Villar Ponte, abondo esperpénticos e cun “tolo epílogo báquico na compaña de Caín”, ata a humor revelador, cheo de ridículos afectos, que nos ensinan Os vellos non deben de namorarse de Castelao.

[Faro de Vigo, 15-10-2020]

Un outro ollar

O silencio fala cunha intensidade clarividente. Para quen sabe ollar, unha imaxe suspendida no tempo comunica infinitamente máis que o frémito inconexo de moitos discursos fútiles que nos rodean.

Esa esencia icónica alimenta Nenas medrando, o libro de poesía visotextual que asina Silvia García para Chan da Pólvora, un mapa de miradas das que abrollan os versos como negativo verbal dos instantes fotográficos capturados.

Nenas medrando recolle un feixe de dúas ducias de instantáneas de época nas que figuran retratadas diferentes nenas. As imaxes, que a autora foi adquirindo aquí e acolá en mercadiños ou a través de internet nun curioso afán coleccionista, van acompañadas de cadanseu poema a modo de écfrase; isto é: unha proxección verbal da representación visual de partida.

O diálogo intermedial entre verso e fotografía achéganos aquí a infantes que posaron para a fotografía codificando mudamente todo un mundo interior que cómpre adiviñar nas olladas, na proxemia, na quinésica, mesmo nos contextos da sonoridade suxerida ou da paisaxe habitada. Todas esas linguaxes non verbais, mais en boa medida corporais, permiten intuír posibles pensamentos, futuribles das protagonistas, ata incomodidades da propia crianza ou maduración.

A autora, nun revelador ultílogo, informa de que a idea deste proxecto xurdiu da contemplación das fotos que Lewis Carroll tomou de Alice Lidell, a nena na que se inspirou para a súas arquifamosas Alicia no país das marabillas e Alicia do outro lado do espello. Nesas imaxes Alice aparecía case sempre anoxada, como se a situación lle desagradase enormemente e se vise obrigada a posar. Pois ben, esa idea da infancia forzada serviu de fío a García na procura doutras instantáneas de nenas nas que tentou descubrir “a incomodidade de medrar, un tempo prolongado no que cada quen sente que abanea, unha incomodidade da que se pode falar e crea eco”.

Revelar o que cala unha nena, enxergar a rebeldía latente que se agocha tras dunha situación desacougante, é o punto de fuga no que semellan converxer esta vintena longa de visopoemas. Neles os retratos ‘falan’ para nos contar desas pequenas con “toda a incomodidade/ xunta/ e/ na punta dos pés/ as uñas medrando”; ou desas rapaciñas cun desexo que se cifra en “fuxir dun cuarto pequeno/ ser ousada/ esperar a vida/ como as cereixas”. Noutras ocasións é a dúbida do futuro do porvir incerto a que inqueda ás escolantes: “igual no futuro/ non hai pupitre nin sorriso/ que espere”. Pero a rebeldía pula decote na loita por un mañá venturoso: “todas as liñas do chan están para que as salte/ con coidado/ o meu avó leva as contas/ e anímame na traxectoria”. Velaí o vagalume da esperanza, a ilusión que palpita nas pupilas das cativas onde a vida “parece un tempo simple/ espreitando/ que todo acabe de mudar/ e que o mundo/ deixe de desbocarse”.

Suxestiva proposta a que nos regala Silvia García con estas súas Nenas medrando, extensión do valioso traballo que esta canguesa leva anos desenvolvendo no eido das artes plásticas, tanto no seu quefacer no CGAC como, actualmente, sendo docente da Facultade de Belas Artes de Pontevedra, mais tamén nas landas da poesía, nas que se dera a coñecer hai tempo como autora distinguida nos certames literarios organizados pola Universidade de Vigo.

O corpo como territorio radical, a complexidade dos procesos de maduración e as lembranzas das primeiras andainas vitais conforman os vértices nos que asenta a poética indagadora desta obra de Silvia García, que nos desafía a un outro ollar, a descubrir o envés da realidade nas epifanías fotográficas destas Nenas medrando.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 11-10-2020]