Estigma de Amor

Nordesía (Manuel Francisco Reina, 30-9-2018)Non é a primeira vez que me ocupo nestas páxinas da escrita de Manuel Francisco Reina, así que os habituais xa saben da excelente consideración que me merece a súa poética. Dos seus versos teño dito que “vai neles toda unha ontolóxica do ser e do estar, dos espectros que nos asedian e os anxos salvíficos e soturnos que connosco dialogan, da memoria que nos conforma e o amor e mais a solitude que nos define”.

Tras a lectura de Sólo tu nombre es mi enemigo, o seu máis recente poemario, reafírmome nas miñas palabras: a súa é unha lírica de inusual fondura, onde o tratamento das máis transcendentes cuestións se reviste dunha estética de harmonía admirable, dicir de sólida orquestración no que imaxe ningunha fica sen sutil afinamento.

Sólo tu nombre es mi enemigo fíxose co XXV Premio de Poesía Rincón de la Victoria In Memoriam Salvador Rueda e ve luz por man deste concello no prelo da Deputación de Málaga. O libro, coidadosamente impreso, adórnase cunha espléndida cuberta que reproduce unha técnica mixta de Ginés Liébana e tanto polos tipos empregados coma polo papel e formato escolleitos resulta un volume ben agradable de percorrer.

Dividido en catro seccións (“Inocencia”, “Pero más el amor”, “Sólo tu nombre es mi enemigo” e “El mal de aurora”), todo o poemario asenta nun nadir shakesperiano: as palabras que Xulieta dedica a Romeo para convencelo de que nada pode o seu apelido e, polo tanto, a presenza da súa familia, fronte ao amor que os une. A partir desta ancoraxe na traxedia amorosa canónica por excelencia Reina desenvolve toda unha indagación polos vieiros nos que transitan, bifaces, amor e desamor, a máscara, a persona etimolóxica, o verdadeiro ser que se oculta e é eco e sombra e cinza perante o incendio de Eros que todo o abrasa.

Porque esa é a tese maior do libro, a imposibilidade de renunciar ao amor malia as feridas que este infrinxe ou, dito doutro xeito, a condena a repetir unha e outra vez o camiño da paixón e a súa caída.

Entre un e outro extremo ama e sofre o corazón, porque o querer “siempre encuentra excusa a su verdugo;/ que computa el martirio sonriendo/ como un sangrante itinerario,/ testimonio de entrega”. E, secasí, o amante entrégase sen condicións: “Dos bocas devorando la cordura,/ dos lenguas consumándose en silencio,/ dos cuerpos desbocándose en lo oscuro,/ una sola verdad que al filo se entrega”.

A distancia do amante, ese cruel camiño do esquecemento do delirio é un mal que dinamita as entrañas e mesmo a aurora resulta unha condena que obriga á separación dos que se aman, pois defunta a complicidade lunar dos seus encontros. Hai aquí, como en moitas outras pasaxes do libro, toda unha revisitación do amor cortés e os seus códigos que adquiren novo sentido na hibridación con outras tradicións e estéticas coas que se entrecose un velame no que sopran dende Browning e Lautreamont ata Cernuda e Lorca, igual Gil de Biedma que Margueritte Yourcenar, o mesmo María de Francia que Ana de Istarú.

No gume cortante dos dominios do amor e o seu inferno vasalático, na delgada liña entre a concupiscencia farturenta e o mal trato amatorio instálanse moitos destes poemas, que xogan cos monólogos interiores, tamén coa superposición de voces e o calidoscopio de espellos da enunciación, que ora fan falar á Xulieta desgarrada ora á reverberación autorial para denunciar a ingratitude do amante, tamén para proclamar a morte e resurrección de Amor.

Conmovedora, fascinante e apaixonada, a escrita de Manuel Francisco Reina neste Sólo tu nombre es mi enemigo lémbranos que, tal como Ícaro non pode deixar de voar a pesar dos perigos, tampouco o corazón pode negarse a amar de novo, malia os estigmas abertos con pasados desencantos, por iso o libro remata proclamando: “Y queda en mi pecho amor para morir más veces./ Valor para afrontar de nuevo los desengaños./ Temor para enfrentarme firme a un nuevo enemigo”. Amemos, pois.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol,  30-9-2018]

Advertisements

Uxoricidios

Nordesía (Antía Yáñez, 23-9-2018)Fican atrás os días de verán e remanece en min o agradecido saibo da lectura de Senlleiras, a novela coa que a burelense Antía Yáñez gañou o último Premio Illa Nova convocado pola Editorial Galaxia.

Da autora coñecía algúns relatos e narracións breves publicados aquí e acolá, moitos deles froito de galardóns e, sobre todo, unha narración destinada ao público infantoxuvenil, O misterio de Portomarín, que recuperaba o pulso das máis trepidantes historias de investigación e intriga para o lectorado novo.

Con Senlleiras Yáñez estréase na narrativa longa institucionalizada e faino pola porta grande: co aval dun prestixioso premio e a acollida nun selo editorial maior, inmellorables compañeiros de aventura para alguén que comeza a andar, con paso firme, os camiños da nosa novelística.

A historia que aquí se nos propón ten un comezo que pode resultar unha miraxe e que se resume nas liñas iniciais da contracapa do libro: “Unha influencer sobe unha foto ás redes sociais onde aparece unha man fantasma. Xusto unha semana máis tarde, a moza é atopada morta”. De primeiras, haberá a quen este arranque lle faga supor que está ante unha novela sobre o masivo, espectacularizado e desdensificado mundo das redes sociais e as súas fugaces e imperativas modas, concretado no imantador fenómeno influencer ou, para o caso, it girl. Si pero non. É certo que estas páxinas se abre a unha sutil crítica verbo dos excesos, tiranías e aínda letais perigos que este novo continente dixital encerra, pero non é menos notorio que Senlleiras pretende mergullarse noutras problemáticas de moi outro calado.

En realidade, é a lacra da violencia de xénero a que constitúe a cerna da mensaxe deste relato. Dous tempos, o pasado dos finais do XIX e principios do XX e o momento actual, serven como escenarios para o desenvolvemento de dúas historias paralelas, a de dúas mulleres atrapadas no casamento, con maridos feroces que rematan por exercer sobre elas un control extremo que, nunha imparable escalada de tensión, acabará en uxoricidio.

Imbricados nesta trama central figuran outros temas e asuntos igualmente interesantes, como a denuncia do clasismo, a revisión dos roles sociais, a importancia do acceso á formación e a lectura para a igualdade das persoas ou mesmo a cuestión da lingua e a cultura de noso nos seus alicerces históricos recentes.

Escrita cunha prosa solvente e eficaz, versátil nos seus rexistros e plural nas fórmulas e tipoloxías discursivas, Senlleiras beirea por veces a delgadeza monotonal na caracterización de certos personaxes e aproveita en exceso solucións que resultan lugares de tratamento sobexo, o que non impide que o conxunto resulte ben compensado e a novela gañe no progresar das páxinas cara a un final non por intuíble menos acaído.

Plausible estrea na narrativa longa para público adulto a de Antía Yáñez con estas súas Senlleiras, relato comprometido cunha causa de todo tempo e do noso tempo, unha cuestión palpitante que todas as persoas debemos axudar a superar e que moi ben espella esta notable novela.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 23-9-2018]

Tabela dos Libros. Xuño 2019

Velaquí a derradeira Tabela dos Libros deste curso, que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas. Vaia para eles catro o meu máis fondo agradecemento por, un ano máis, ter prestado a súa axuda xenerosamente e facer posible esta sección.

Boas vacacións e felices lecturas!

2019_xuño_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Escándalos literarios

d

Leo en La Repubblica, o prestixioso xornal italiano, unha enquisa nacida a partir dun artigo de Leonardo G. Luccone e unha iniciativa da seguidísima tuiteira Maria Anna Patti (@CasaLettori) na que participan moreas de persoas votando a que entenden a obra literaria “máis escandalosa”. A proposta seméllame ben suxestiva, así que a miña Literatura Insólita de hoxe quere convidarvos a matinar sobre o particular.

Estou convencido de que, en non poucas ocasións, a curiosidade insaciable do ser humano colide frontalmente coas ríxidas normas da moralidade social. No eido literario, cando isto sucede, converte textos literarios sobre determinadas temáticas, argumentos ou mensaxes en potenciais bombas de reloxería que acaban por dinamitar o consenso público sobre o que é ou non é permisible na ficción escrita.

Aínda que poidan engadirse á lista algunhas outras razóns menores, coido que as causas estrela que teñen conducido a obras literarias de todo tempo e lugar a grandes escándalos son, sobre todo: o sexo, a relixión e a política.

Sería imposible resumir aquí a lista inacabable de títulos eróticos que desencadearon a ira e o abraio do lectorado, entre outras cousas porque a moral sexual varía dunha época e dun lugar a outro, así que me contentarei con citar algúns exemplos rechamantes ao longo da historia. É este o caso do Cándido (1759) de Voltaire, obra acusada de obscenidade que, malia a iso ou precisamente por esta razón, vendeu trinta mil copias nada máis publicarse, a pesar de ser prohibida polo Gran Consello de Xenebra e as autoridades de París.

Agora ben, o autor que nese tempo se converteu no transgresor sexual por excelencia foi, a non dubidalo, o Marques de Sade, que con cada nova obra, causaba un auténtico sismo na temesiña moral erótica do seu tempo e aínda hoxe segue a ser considerado unha icona da liberdade sexual e da exploración dos límites desta.

Un século despois sufriron a mesma sorte obras que hoxe nos semellan do máis ‘aceptables’ como Madame Bovary (novela de 1857 pola que Flaubert foi acusado de “moralmente ofensivo” e resultou procesado) ou As flores do mal (versos publicados tamén ese mesmo ano que se interpretaron como unha “aldraxe á moral pública” pola que o poeta foi multado).

Mais non só na tradición francesa aconteceu isto. Tamén na anglófona, por exemplo, é ben coñecido o caso do británico Thomas Hardy e a súa novela Jude o escuro (1895), unha das primeiras obras do seu tempo que ousou falar sen censuras de sexo, matrimonio e relixión, o que alporizou tanto os seus contemporáneos que o bispo de Wakefield chegou a queimala en público e prohibir a súa circulación. E outro tanto podería dicirse do Trópico de cáncer (1934) de Henry Miller, dunha sexualidade tan explícita que o xuíz Michael Musmmano dixo que era “unha fosa séptica, un sumidoiro aberto, un buraco de lixo” e foi prohibida durante trinta anos.

Non menos soado, por poñer un último exemplo de polémica sexual, foi o escándalo da Lolita (1955) de Vladimir Nabokov, considerada directamente pornográfica e prohibida no Reino Unido, Francia e República Surafricana, unha novela que, paradoxalmente, foi pronto adaptada ao cinema por Stanley Kubrick e o seu autor nominado a un Oscar polo guión fílmico.

Tamén a relixión e o que se consideraron irreverencias sacrílegas teñen desatado o escándalo e a prohibición en numerosas ocasións. Amantarei tan só un par de exemplos, un do pasado e outro máis recente: non gustou nada á igrexa católica Os miserables (1862) de Víctor Hugo. As súas descricións do comportamento da curia ante a pobreza do pobo así como a caracterización de bispos e outros ministros levouno a ser un libro prohibido polos máximos responsables desta confesión relixiosa ata 1959. Máis virulenta aínda foi a reacción contra Os versos satánicos (1988) de Salman Rushdie, texto prohibido por blasfemo en Bangladesh, Kenya, Tailandia, Tanzania, Indonesia, Singapur, Venezuela, Sudán, Suráfrica, India ou Sri Lanka, que levou a antigo líder de Irán, o Ayatollah Khomeini, a condenar a morte o novelista a través dunha fatwa por insultar o Islam.

Finalmente, tamén os intereses políticos viron con moi malos ollos abondas obras literarias, sobre todo aquelas que conteñen parábolas sociais ou lecturas de ideolóxico totalitario, como as distopías. Así aconteceu, por citar só unhas mostras, con A granxa dos animais (1945) de George Orwell e a súa sátira contra a corrupción stalinista (que a prohibiu na ex Unión Soviética) e tamén co 1984 (1949) do mesmo autor, demasiado transparente para réximes despóticos que aínda o prohiben. Por descontado, o mesmo sucedeu co Fahrenheit 451 (1953) de Ray Bradbury, vetado en institutos estadounidenses baixo a escusa da súa linguaxe obscena, e, moitos anos antes ca el, coa alegórica A metamorfose (1915) de Franz Kafka, que os gobernos totalitarios da Alemaña nazi e a Rusia soviética consideraron “demasiado disparatada”, seguramente por intuír verdades que os desenmascaraban.

[Faro de Vigo, 30-5-2019]

Ríos de poesía

Nordesía (Luciano Rodríguez, 16-9-2018)A longa e celmosa andaina do profesor, investigador, crítico e ensaísta Luciano Rodríguez (A Veiga do Bolo, 1951) achegou aos estudos sobre literatura galega das últimas décadas títulos xa referenciais. Mais o que talvez non se teña destacado abondo é a súa importante contribución no eido da tradución, pois non son poucos os traballos do ourensán que axudaron a que a escrita galega dialogase coas doutras latitudes.

Pois ben, nesta mesma liña hai que lle agradecer tamén as decenas de textos poéticos procedentes de moi diferentes literaturas que ten vertido para o galego. Un labor no que recuncou frecuentemente nos últimos anos, tal como pode comprobarse nas súas habituais colaboracións coa revista Barbantia, no volume Poesía suspensa (2008) ou mesmo nalgunhas plaquettes que o autor fixo circular entre amizades e xentes do mundo da cultura.

Unha ampla recolleita dese seu labor versionador ao galego dos máis diversos poemas é a arxila coa que se conforma Auga de varios ríos, libro que tira do prelo a Editorial Medulia.

Auga de varios ríos reúne trinta e oito traducións doutros tantos textos poéticos e cancións que foron trasladados ao galego dende as linguas orixinais. O volume, que vai dedicado aos que foron os seus alumnos ao longo de case catro décadas, nace da celebración e o recoñecemento, tal como o propio Rodríguez explica no introito co que abre a obra: “Como sabedes fun profesor en distintos centros de ensino ao longo de trinta e oito anos; e esta é a razón de que sexan tamén trinta e oito os poemas seleccionados, entre os moitos que traducín e que foron utilizados nas aulas de comentario de textos, de literatura e, especialmente, nas de tradución. Recibide como agasallo un poema por cada ano”.

O resultado é un feixe de textos traducidos que fai posible que poidamos ler na nosa lingua un extenso abano de poemas e poetas do século XX e os primeiros anos do XXI, coa única excepción da sempre moderna Safo de Lesbos, quen malia escribir a súa “Oda a Afrodita” hai máis de dous milenios e medio escintila actual coma poucas.

Dispostos cronoloxicamente van tras da autora grega os poemas e cancións dos restantes autores, que inclúen outras voces gregas como a de Cavafis, pero tamén alemás como a de Hilde Domin; de expresión francesa como a do escritor galo Ives Bonnefoy, o suízo Philippe Jaccottet ou o cantautor belga Jacques Brel; e de fala inglesa como os británicos Charles Tomlinson e o beatle John Lennon, o norteamericano Billy Collins e a irlandesa Aisling Doherty. Secasí, os grupos máis numerosos constitúenos a ducia de autores hispanos (os peninsulares José Hierro, Jaime Gil de Biedma, María Victoria Atencia, José Cerezo, Teresa Ortiz, o cantante Joaquín Sabina, Luis Alberto de Cuenca, Luis García Montero, Felipe Benítez Reyes, Aurora Luque, Amalia Bautista e o chileno Óscar Hahn) e os catorce autores de fala catalá: Joan Vinyoli, Maria Àngels Anglada, Joan Margarit, Jordi Gabarró, Antoni Marí, Francesc Parcerisas, Pere Rovira, Jaume Pont, Maria-Merçè Marçal, Marina Rosell, Àlex Susanna e os cantautores Joan Manuel Serrat, Maria del Mar Bonet e Lluís Llach.

Á vista da longa e diversa nómina coido que non hai dúbida ningunha da valía desta obra, que anosa para o lectorado galego voces e textos que acompañaron de sempre ao tradutor e se contan entre as devocións lectoras ás que volve unha e outra vez.

Benia ao profesor Luciano Rodríguez por lembrarnos que, como dicía Pimentel, a poesía é o gran milagre do mundo e poder degustala no noso idioma todo un privilexio. Libros como este Auga de varios ríos, que tan ben edita Medulia cunha suxestiva cuberta de Marta Pía, confirman que Czeslaw Milosz estaba no certo cando asegura que a poesía, si, pode salvar o ser humano.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 16-9-2018]