Caudas literarias

books

Hoxe é día de Reis. Deixamos atrás, por tanto, o ano vello, o que tamén significa que fica no ar unha cauda máis de lecturas. Se cadra é bo momento para facer balance do que ese ano que marchou nos trouxo, literariamente falando.

O tempo que escapuliu foi abondoso en apostas narrativas de interese. Publicaron textos novos escritores xa consagrados: Manuel Rivas deu á luz os relatos “estremeiros” de Vivir sen permiso e outras historias de Oeste (Xerais); Suso de Toro apostou por unha novela que cuestiona o papel da realidade e o destino en Fóra de si (Xerais); Xavier Alcalá narrou as peripecias dun emigrante galego antiheroico por terras da Patagonia en The Making of (Galaxia) e Antón Reixa relatou a súa intensa vivencia logo dun tráxico accidente de coche en Michigan, acaso Michigan (Xerais).

Xunto a eles regresaron voces tamén ben consolidadas: Cid Cabido cun relato altamente irónico da vida “pseudo-caralla-intelecto-bohemio-contrariosa” duns mozos vigueses dos oitenta en Tres pintores (Xerais) ou a recuperación do texto póstumo de Anxo A. Rei Ballesteros Dezanove badaladas (Galaxia), espello da vida baleira, sórdida e desesperanzada da mocidade compostelá de finais dos sesenta.

Complementando a ampla oferta narrativa alternaron os textos hibridados de prosa e verso de Susana Sanches Arins en Tu contas e eu conto (Através) coa narrativa blablacar e cuestionadora do sentido da Arte e da verdadeira identidade que traza Ana Cabaleiro en As ramonas (Galaxia); a prosa lírica de memoria nostálxica e sentimentos mancados perfilada por Antonio Piñeiro en A través do fume (Galaxia) coa escrita filosófico-mítica do Orfeo canta (Axóuxere) de Roberto Abuín; a aventura trepidante de O exército de fume (Xerais) de Manuel Gago coa narración de reivindicación feminista das Senlleiras (Galaxia) de Antía Yáñez; a novela fragmentada de vidas cruzadas de Non o saben as estrelas (Xerais) que asina Diego Alfonsín e os sorprendentes relatos de Rosalía Fernández Rial en Bonus track (Galaxia); en fin, a solidariedade familiar e a heroicidade da matriarca rural galega de A madriña (Fervenza) de Maica Caramés Gorgal e a epopea mariña de Xurxo Souto en A gran travesía de Chiruca Macallás (Xerais).

 Non menos vital se amosou a poesía, que deixou obras de mérito como a primeira mostra de comic poetry galega concibida por Yolanda Castaño na antoloxía dos versos que titulou O puño e a letra (Xerais); a escrita en clave de bit poético de Celia Parra e as súas Pantallas (Galaxia); a lírica neosurreal de alta tensión vital recreada por Xosé María Vila Ribadomar en O corpo en extinción (Toxosoutos); a poética do baleiro, a casa (des)herdada e a identidade de Pilar Pallarés en Tempo fósil (Chan da Pólvora); a dicción do corpo, a intelección dos corpos e a proxección corporal fundante de Antón Lopo en Corpo (Xerais); ou a harmonía do verso e os poemas musicais de Claudio Rodríguez Fer en A muller sinfonía (Ouvirmos).

Para o lectorado de preferencia ensaística, cómpre recomendar as autobiografías narradas de María Xosé Queizán en Vivir a galope (Xerais) e Xosé Neira Vilas con De Gres a Cádiz (Galaxia), así como o libro de entrevistas de Perfecto Conde Conversas con Paco del Riego (Xerais), a proveitosa biografía Manuel Antonio. Vida e misterio dun poeta galego (Galaxia) elaborada por Xosé Ricardo Losada ou o ensaio oteriano Fuga e retorno de Adrián Solovio (Galaxia) de Ramón Villares.

Capítulo á parte merecen os libros arredor da figura homenaxeada o pasado maio co Día das Letras Galegas, moitos e moi variados. Na miña escolla, os mellores dende o ámbito dos estudos especializados son os volumes colectivos coordinados pola profesora Blanca Roig Rechou: María Victoria Moreno. Palabra fértil no Tempo (Centro Ramón Piñeiro) e Nun lugar de Galicia (USC); dende o ámbito da divulgación informada é aconsellable a consulta das monografías María Victoria Moreno. A muller que durmía pouco e soñaba moito (Xerais), de Fina Casalderrey e Marilar Aleixandre, María Victoria Moreno. Sementadora de futuro (Xerais), de Isabel Soto e Xavier Senín, e mais A voz insurrecta. María Victoria Moreno, entre a vida e a literatura (Galaxia), de Montse Pena Presas; finalmente, no eido da biografía novelada sinalo Doce cartas a María Victoria Moreno (Hércules), de Ánxela Gracián.

Na dramaturxia, cómpre traer aquí tres títulos: a memoria reivindicativa dos Arquivos de realidade (Erregueté), de Francisco Oti e Julio Fer; o humor crítico do Eroski Paraíso (Kalandraka), de Chévere; e mais o teatro último e renovador dos creadores agrupados en Dramaturxia galega actual (Á Feira), a saber: Inherente Teatro, Miguel Sande, Ernesto Is e Esther F. Carradeguas.

Por remate, un último apuntamento de moi estimable escrita infantoxuvenil: a viaxe iniciática de O ouro das lúas (Galaxia), de Beatriz García Turnes; o poder evocador de As voces da auga (Baía), de Ánxela Gracián; os poemas grafiteados de Fran Alonso en Street Poems (Xerais) e a ilusionante e reveladora aventura de O dragón Antón e o sapo Rosendo (Fervenza), de Rosalía Morlán.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 6-1-2019]

Advertisements

Tabela dos libros. Xaneiro 2019

Velaquí a primeira Tabela dos libros do 2019, que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas. ¡Boas lecturas e feliz ano!

2019_xaneiro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Literatura de máster

campus

Anda estes días o poleiro alborotado por mor do máis abracadabrante novelón de máster, ese que só a vida mesma pode escribir e a literatura alcanza unicamente nas súas máis arrevesadas ficcións, tanto abalo e devalo, tan poderosa sucesión de episodios aos que asistimos con admiración e, case diría, incredulidade crecente. É a novela do real, a pertinaz, impredicible e sorprendente realidade, que empurra con forza a maxinación literaria.

Mais, como a literatura imita a vida (e viceversa), ha pagar a pena que traiamos hoxe aquí algúns títulos diso que os estudosos deron en denominar “novela académica” ou “novela de campus”, subxénero específico da narrativa da modernidade.

Se un repasa de cor as obras clásicas nas que o estudantado e o profesorado universitario son o eixe protagónico lembrará ben pronto obras como Fanshawe (1828) de Nathaniel Hawthorne ―drama romántico e triángulo amoroso nun ficticio Harley College― ou As torres de Barchester (1857) de Anthony Trollope ―novela vitoriana de amores fatais e personaxes que proveñen dun imaxinario Lazarus College de Oxford―, por citar só dous títulos. Mais cómpre non confundir estas “novelas de universidade” ou “college novels” coas que chamamos, máis propiamente, “novelas de campus”, pois estas últimas non son tanto novelas de formación (bildungsroman) escritas e vivenciadas por quen é alleo ao mundo universitario coma obras xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os autores das “novelas académicas”, a maioría delas escritas por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

Por tanto, esa brasa ardente da incógnita verbo da existencia documental ou non da asistencia a este ou aquel máster, da realización ou non destoutro ou daqueloutro TFM que estes días comparece nos medios é unha realidade á que xa nos ten afeitos a literatura. Que llo digan senón a moitos dos grandes da escena narrativa estadounidense e británica das pasadas décadas, que deron a luz textos referencias con circunstancias de parello xorne; velaí Os bosques da academia (1952) de Mary McCarthy ―sátira do mundo profesoral universitario―; Jim o afortunado (1954) de Kingsley Amis ―outra crítica feroz ao pechado universo da institución académica e as súas categorizacións de castes profesorais―; Pnin (1957) de Vladimir Nabokov ―ácido retrato da vida dun profesor dunha pequena e arredada universidade―; Sobre a beleza (2005) de Zadie Smith ―crónica da crise persoal dun docente universitario de mediana idade―; dúas novelas sobre o ocaso de decanos acusados de racismo como son O decembro do decano (1982) de Saul Bellow e A mancha humana (2000) de Philip Roth; outro par de obras que recrean un xenuíno sex & drugs & rock and roll universitario e que non están exentas de fortes doses de crítica social como son As leis da atracción (1987) de Bret Easton Ellis e Eu son Charlotte Simmons (2004) de Tom Wolfe; e, sobre todo, o gran cultivador do subxénero, David Lodge, látego da hipócrita vida universitaria na súa “triloxía do campus” (Intercambios, 1975; O mundo é un pano, 1984 e Bo traballo, 1988).

A importación deste modelo ao mundo hispánico ten dado obras como Todas as almas (1989) de Javier Marías ―historia dun hispanista profesor en Oxford―; A velocidade da luz (2005) de Javier Cercas ―novela testemuño sobre a estancia do autor como docente na Universidade de Illinois e as singulares amizades que alí fixo―; Natura quasi morta (2011) de Carme Riera ―intriga na UBA pola desaparición dun mozo en estrañas circunstancias―; O camiño de Ida (2013) de Ricardo Piglia ―outro thriller académico, desta volta coa Universidade de New Jersey como escenario― ou Un momento de descanso (2011) de Antonio Orejudo, novela con docente de universidade protagonista que terá que axudar a desvelar un misterio e que posúe un apelido sonoro e inequívoco, de curiosa coincidencia: Cifuentes.

O campus galego

A novela de universitarios máis coñecida entre nós é A Casa da Troia, publicada en castelán por Alejandro Pérez Lugín en 1915 cunha magnífica cuberta de Castelao, inesquecible retrato da vida dun estudante de Dereito e os seus compañeiros de pensión na Compostela de fins do XIX.

En galego salienta un texto escrito por quen foi, amais, catedrático de Historia da universidade compostelá: O estudante, a terceira das entregas da magna triloxía Os camiños da vida (1928) de Ramón Otero Pedrayo. A obra retrata ese ambiente universitario santiagués a través das vivencias que experimenta o discente Paio Soutelo, alumno de Medicina que mesmo soña cunha cátedra, pero que, finalmente, abandona os corredores da facultade e a “grande vila de pedra orcelada polas invernías” para ir exercer como doutor na contorna rural.

[Faro de Vigo, 12-4-2018]

 

Tabela dos libros. Decembro 2018

Velaquí a última Tabela dos Libros do 2018, que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas. ¡Boas lecturas e felices festas!

2018_decembro_tabela

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Xohana Torres e o berce inmovente

Nordesía (Xohana Torres, 29-4-2018)Hai libros que son en si mesmos un sino irrenunciable, un boomerang do destino que regresa unha e outra vez. De nada serve resistirse, pois co paso do tempo a débeda que a conciencia autorial contrae con eles medra exponencialmente e acaba por imporse como unha angueira obsesiva.

Coido que tal sentir houbo de experimentalo Xohana Torres en máis dunha ocasión a propósito da súa monografía Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos, un traballo co que gañara en 1972 o I Premio de Etnografía Federico Maciñeira pero que, por causas diversas, ficara inédito durante décadas.

Porén, a poeta sempre quixo ver publicado aquel texto e tivo a fortuna de, nos seus derradeiros meses, preparalo para a súa edición ao pé de Xosé F. Puga, quen agora o dá finalmente á luz a través do selo Engaiolarte e co patrocinio da Deputación da Coruña, a mesma que, corenta e cinco anos antes, organizara o certame no que fora galardoado.

Deixo escrito que tivo a fortuna de dispor a edición para a súa publicación porque así foi, pero non é menos certo que, infelizmente, non chegou a vela publicada en forma de libro, pois faleceu en setembro do ano pasado e a obra non se imprimiu ata os remates do 2017. Secasí, puido ter nas mans as probas de imprenta, que corrixiu emocionada, sabedora de que coa aparición deste texto saldaba a débeda que consigo mesmo contraera ao recuperar un traballo que tanto estimaba e que consideraba de gran valor.

Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos constitúe “un merecido recoñecemento a unha escritora inmensa, que abriu camiños e transitou por todos os xéneros, que, mesmo desde o silencio persoal buscado, conseguiu ser tan querida. Xohana Torres alzouse no parnaso da nosa literatura como a gran figura dunha obra espléndida que conseguiu, desde o seu espazo propio e reservado, estabelecer elos de afectividade literaria e persoal que se manterán no tempo, que mesmo, se me permitiren adiantarme ao futuro, aumentarán até consolidar unha traxectoria literaria única que cómpre ler e reler”, escribe con total acerto a prologuista do volume, Goretti Sanmartín.

En efecto, este libro é unha regalía e un abraio. Marabilla comprobar como nos primeiros setenta puido escribirse un ensaio que, dende o antropolóxico e o etnográfico, dende o xeográfico e o sociolóxico, mais tamén dende o literario e o paisaxístico soborda, con moito, a inxeleza de tantos traballos desta índole por entón publicados. A rigorosa documentación manexada, o intenso traballo de recolleita de campo, o fondo Teixido. San Andrés de Lonxe Mitos e Ritoscoñecemento da tradición literaria, a Historia, a Mitoloxía e outros saberes reflíctese nestas planas, escritas cun lentor poético que espella a extraordinaria poeta que lles deu forma.

Unha moi completa descrición xeográfico-antropolóxica da comarca ortigueiresa na que se sitúa o santuario de Santo André de Teixido abre o libro, que ten como capítulo central a análise dos mitos e ritos que arredor deste se xeraron, con atención especial aos aspectos vinculados coa súa romaxe, os ritos comúns compartidos con outros santuarios galegos, os amilladoiros, a Fonte do Santo, as lendas da bisbarra, os xenuínos sanandreses, a herba namoradeira ou empreñadeira e, xaora, o culto ás ánimas, extremos todos que son debullados por extenso e para os que aínda pode procurarse máis información na nutrida bibliografía final que a autora dispuxo.

Non quero rematar sen chamar a atención verbo da primorosa factura técnica desta edición de Engaiolarte: sobrecuberta en papel verxé, lombo en tea e tapas con vivos e varios tintados, interiores con gardas sobreimpresionadas e tripa en papel satinado de alta gramaxe constitúen un festival para os ollos e as mans que estoura no poderoso imán das impresionantes fotografías de Xulio Gil, encargado de dar corpo visual a esta magna obra.

Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos recupera un valioso inédito de Xohana Torres e, só por iso, merece toda a atención. Pero, ademais, é un obxecto fermoso, que versa sobre un dos templos e unha das tradicións espirituais máis destacadas de Galicia: a viaxe e visita ao “berce inmovente” deste santuario do “país dos mortos, do que podemos volver, e volver novos, en paz”, como nos ensinou a autora. Razóns sobran, pois, para ir na procura do libro, que farían moi ben en regalar(se).

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 29-4-2018]