Unha referencia imprescindible

Hai libros que se converten nunha sorte de devocionario laico, obras ás que un volve unha e outra vez, recuncando nas súas páxinas aquí e acolá, na procura de respostas, de explicacións ou, polo menos, de pistas certeiras. Non son simples libros, son doelas centrais, claves do arco do pensamento, arquitectura do ser e estar dun país, dunha cultura, da historia dun pobo.

Un deses títulos de querenza identitaria é Unha ducia de galegos, de Víctor F. Freixanes. Publicado por vez primeira na primavera de 1976 ―aos poucos meses do pasamento de Franco― a Editorial Galaxia volve reeditar agora este feixe de entrevistas que o autor realizou a doce persoeiros decisivos do galeguismo do pasado século, unha nómina de voces que dá o calibre da transcendencia do volume: Ramón Otero Pedrayo, Valentín Paz-Andrade, Luís Seoane, Eduardo Blanco Amor, Ramón Piñeiro, Celso Emilio Ferreiro, Xaime Isla, Xesús Alonso Montero, Xosé Manuel Beiras, Xosé Luís Méndez Ferrín, Monseñor Araúxo Iglesias e Carlos Casares.

Visto coa distancia que proporcionan os anos, o libro é a radiografía dunha época, a visión coral dun estado de cousas, mais tamén —e aquí coido eu que reside o segredo da súa vixencia— a crónica do camiño andado polos que entón representaban a plana maior do galeguismo histórico. E aínda que cos ollos de hoxe estrañen certas ausencias, non hai que perder de vista que a consideración actual do relevo dalgunhas figuras non é a mesma no presente que hai corenta anos e tamén debe respectarse como soberana a aposta persoal do entrevistador.

Canto aos asuntos tratados nestas longas entrevistas, o propio Freixanes deu conta deles perfectamente no limiar que dispuxo á primeira edición: “Todo vén ensarillado no mesmo fío: a personalidade dun país, o dereito á súa expresión, a literatura, a historia, as cuestións económicas, a arte, a lingua, a relixión, os feitos sociais, as motivacións psicolóxicas e as solucións, frustracións ou esperanzas políticas. Todo vén no mesmo fío”. Sobre esta mesma idea volveu seis anos máis tarde no prólogo á terza edición: “Aquí van, pois, doce entrevistas con doce personalidades das letras, as artes, a economía, a Igrexa, o capital (certo capital), a dereita (certa dereita), a esquerda, a emigración e mesmo a política”.

Mais o que fai deste libro un documento histórico é a súa oportunidade, o ter sido un sismógrafo da Galicia daquela altura, un inquirir ás grandes voces vedraias para axudasen a identificar as raiceiras das que se viña e fundar, así, un futuro posible. Doutra banda, moitas cuestións que os entrevistados responderon a pedimento do entrevistador resultaron ser verdadeiramente axiais, ata o punto de que non hai estudo fondo ou monografía de peso sobre a biobibliografía destes autores que non cite, e por veces moi abondosamente, esta obra.

Cómpre felicitar a Editorial Galaxia pola acaída reedición deste clásico, un libro singular no que aparecen retratados os mestres da nosa cultura nun momento crucial, os inicios da Transición que nos trouxo ata aquí. O herdo impagable que supón Unha ducia de galegos foi posible mercé ao bo facer e ao tesón de Víctor F. Freixanes, quen rescatou a foto fixa da palabra viva destes autores para legala ás xeracións posteriores. Que agora poidamos acceder a esta obra capital e aos distintos textos preliminares cos que foi publicándose nas sucesivas edicións é unha regalía que moito hai que agradecer. Porque a memoria destes doce mais un segue a ser, tantos anos despois, unha referencia imprescindible.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-9-2017]

Tabela dos libros. Marzo 2018

Co primeiro luns do mes, chega a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Poética descarnada

Levo anos acompañándome da escrita de Diana Varela Puñal. Descubrina naquel seu inicial Fíos (2008), mais non foi ata o poderoso Animal abismo (2010) que comecei a comentar a súa poética, o que fixen logo coas súas incursións no eido da literatura infantoxuvenil, como en As trovas de Midas (2011), tamén coa suxestiva contística de Fin de Festa (2015) e préstame volver facer agora co seu máis recente poemario, Non, amor, publicado polo selo Medulia, sempre de interese nos títulos que dá a coñecer.

Os versos de Varela Puñal vólvense aquí máis dramáticos se cabe que en anteriores entregas. Hai en todo o libro un nubeiro desenganado que gravita sobre as verbas, aceirándoas na visión descarnada da realidade, non sempre amable.

Os poemas, longos, discursivos, presentan unha estrutura alternante que vai cosendo treitos versais nos que a voz lírica verte os seus pensamentos perante a contemplación duns nenos a xogar nun areal e outros treitos nos que as composicións se retrotraen ao pasado, ben da propia infancia e mocidade, ben de diversos momentos da andaina adulta, mais sempre pa(i)rando neses intersticios de fractura, nos momentos de crise, pasos traumáticos ou epifanías tristurentas que nos ensinan o complexo e difícil da vida.

Especial relevo adquire o diálogo coa finitude, a asunción de ser animais para a morte e o vínculo especial e grave que con ela nos ata. Dende a súa sombra, todo o noso vivir é reinterpretado, o Tempo cobra sentido e tamén os días andados, que aquí teñen, por veces, un aquel de ladaíña saudosa ou inevitable tempus fugit.

A poética de Varela é dunha dicción arestada, nada amable, que arrisca na forma e nas imaxes e expresa con contundencia un magmático universo interior, cheo de erupcións volcánicas, mais tamén de envisas contemplacións para compensar.

Este Non, amor vai precedido dun longo prólogo da autora. É imprescindible a súa lectura. Do contrario será imposible penetrar no seu territorio creativo con garantías de éxito. Nestas páxinas ofrece moitas das claves para ben interpretar o sentido dos versos, a agonía que neles late e a denuncia dolorosa que anuncian. Prosa de fondo alento reflexivo, case filosófica en ocasións, que é, abofé, outra achega de valor do libro.

Mais, por se todo o anterior non abondase, Non, amor é máis que un intenso poemario. É tamén un libro-dvd, pois os textos que poden lerse nas súas planas ofrécense ademais nunha versión sonora recitados pola propia autora, o que posibilita unha lectura alternativa, engadindo todo un caudal de significados suplementarios mercé ao pausado, entoación e ritmos cos que Varela Puñal arroupa o seu exercicio rapsodo, pois xustamente a preponderancia da dimensión musical é unha das constantes na poética desta coruñesa.

O desgarro vital, os silencios que habitamos, a memoria melancólica do que esvae, tamén a afirmación diante do ineludible final son referencias axiais neste Non, amor, co que Diana Varela Puñal confirma a plenitude da súa voz, para ledicia dos que hai tempo a lemos e os que de seguro comezarán agora a facelo.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 8-10-2017]

Ut pictura poiesis

Vella coma o mundo é a íntima relación que vencella Poesía e Pintura. Saben disto, e con fondura, o escritor Antonio García Teijeiro e mais o artista Xulio García Rivas, autores de Poesía cromática, a beleza feita edición que tira do prelo Belagua, un selo que conta por tesouros os libros que publica.

Poesía cromática ten na súa singular nacenza a razón da poderosa maxia que desprega: en catro tardes entre o verán do 2014 e a primavera do 2015 ambos os dous creadores encerráronse en andares contiguos dun mesmo edificio para pintar e escribir, inicialmente sen saber un o que o outro facía, logo creando o poema ou trazando imaxes no papel a partir do que o compañeiro suxería na súa pintura, no seu verso.

O resultado foi este libro que reúne unha corentena de poemas e outras tantas ilustracións nunha fantástica edición da que se tiraron apenas dous centos de exemplares numerados e asinados polos autores e que constitúe, a non dubidalo, unha peza de coleccionista.

Para aquel lector máis posuído polo espírito sommelier engadirei que o volume foi deseñado por Iolanda Cox, que os interiores contan con papel de alta gramaxe en cor óso e que o exterior ofrece un cartoné azulado de finísimo remate, pois foron coidados con moito meco tipografías e disposicións gráficas.

Alén do xa apuntado, o volume, suma reproducións a toda cor das ilustracións e os poemas manuscritos e conta cun excepcional prólogo da poeta Eva Veiga, unha marabilla de lucidez que ilumina as trabes mestras que sosteñen a arquitectura creativa de García Teijeiro e García Rivas.

Versos inzados de referencias musicais, imaxes que estouran en cores, poemas de lirismo esencializado, pinturas nas que a acuarela debuxa os soños, palabras para nomear o sentir, debuxos que esvaecen e proxectan os contornos, letras que son a crónica sinestésica da luz e a sombra. Todo amalgama neste libro que confirma os sinais de identidade das poéticas dos dous creadores, parella artística que ten colaborado xa en obras anteriores e que conxuga no diálogo e na implementación cruzada das súas creaturas o natural do seu espazo significante, que asenta na tradición horaciana do ut pictura poiesis.

Navegar por estas páxinas trae o recendo dos “remoles acendidos”, dos bancos interminables dun imaxinario “océano de bolboretas” e todas as “palabras que nacen/ e dormen nos muros”. Por descontado, tamén as “fendas de luz”, os puntos cegos e os abeiros esquivos, porque no mergullar do eu un procura os “lindeiros da memoria”, as “esencias do pasado” coas que establecer a “conta atrás/ do futuro”.

Presenzas, orfandades e devezos. Oráculo co que se guiar nos profundos. Híbrido plástico-lírico dos dous García que para contento dos ollos e das mentes se dá nesta Poesía cromática, arca das belezas coas que ver lendo e ler contemplando, unha alfaia coa que moito paga a pena facerse.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 17-9-2017]

Amores literarios

Andamos xa estreando febreiro e en nada sentiranse voar polo aire as frechas de Cupido, que na tradición occidental moderna ten na conmemoración do día de San Valentín a súa festa maior. Con esta escusa quero hoxe traer aquí o lembradoiro daqueles que viviron por xunto o mundo da escrita, autoras e autores que compartiron non só a palabra, senón os afectos.

As relacións amorosas entre escritores teñen sido, dende sempre, abondo frecuentes. Talvez a explicación a este feito haxa que procurala na especial complicidade artística que entre estes creadores se produce, pois, á fin, viven un mesmo mundo, compartindo angueiras e ilusións literarias.

Son numerosos os exemplos dos que mantiveron relacións estables entre si. Cinguíndonos á historia máis recente, a dos séculos XIX e XX, foron célebres os amores entre Mary Godwin Wollstonecraft (Shelley de casada) e Percy Bysshe Shelley. Tan intenso foi o seu amor que, logo de morto Shelley por mor dunha terrible tormenta mentres navegaba nun veleiro, Mary, antes de incinerar o seu corpo e ciscar as cinzas nunha praia italiana, como el deixara pedido, mandou que lle extraesen o corazón e gardou con ela a reliquia ata a súa propia morte, que aconteceu vinte e nove anos despois.

No século XX os exemplos multiplícanse, pero por citar só algúns dos máis coñecidos velaí están as unións da poeta estadounidense Sylvia Plath e o inglés Ted Hughes (que acabaron tan tristemente, pois ela suicidouse inhalando gas da

cociña cando el a deixou pola tamén poeta Assia Wevill), da libérrima relación entre os franceses Jean Paul Sartre e Simone de Beauvoir (parella aberta que mesmo chegou a compartir amante) ou da turbulenta paixón da francesa Anais Nin e o neoiorquino Henry Miller e, xa na Península, dos amores entre Zenobia Camprubí e Juan Ramón Jiménez, Rafael Alberti e María Teresa León ou os narradores Rafael Sánchez Ferlosio e Carmen Martín, entre moitos outros.

Tormentosas e apaixonadas en extremo teñen sido as relacións do maduro Verlaine co mozo Rimbaud (que acabou co primeiro no cárcere por lle pegar un tiro ao segundo) ou o amor entre o narrador inglés Eduard Morgan Forster e o poeta Richard Ackerley. Igualmente, da paixón entre escritoras son testemuña os complicados e avoltos triángulos amorosos vividos entre Virginia Woolf, Vita Sackville-West e Violet Trefusis (novelados pola primeira no seu Orlando) ou entre Djuna Barnes, Natalie Barney e Renée Vivien, dos que fica abonda correspondencia.

Xa non de tempestuosos, senón de curiosos, cómpre cualificar os amores de Louise Colet, escritora de moderado talento que mantivo relacións con Alfred de Musset, Alfred de Vigny e Gustave Flaubert e que gañou en varias ocasións o premio de poesía da Academia Francesa mercé aos textos que estes escribían para ela. Sábese que nunca ocasión pechou nun cuarto a Bouilhet e Flaubert e non os deixou saír ata que lle prepararon para o concurso os preceptivos douscentos versos, que estes copiaron dun libro de Lamartine, pero que, para sorpresa de propios e alleos, foron galardoados igual, sen que ninguén se decatase do forzado plaxio.

Na mesma liña de amoríos complexos está o de Ford Madox Ford e Violet Hunt, que eran amantes e querían ser máis, pero tiñan como obstáculo o feito de que el estaba xa casado, o que non os arredou para celebraren un remedo de voda oficiado por un ex-sacerdote, o que acabou cunha denuncia da esposa que levou a Ford uns días ao cárcere e a Hunt a ter que pór terra por medio e marchar do país.

En fin, a lista de amores insólitos podería ampliarse grandemente con casos como o de Sidonie-Gabrielle Colette, casada de adolescente cun vividor parisino chamado Henry Gauthier-Villars, autor de segunda que a aguilloaba para que escribise obras que logo el asinaba, unha escritora que non comezaría a brillar ata que, cansa de aturar infidelidades e burlas, se separou do indesexable esposo.

No extremo contrario, por poñer un só exemplo, estaría a parella formada pola escritora irlandesa Iris Murdoch e o novelista e crítico John Bayley, quen coidou dela tenramente ata que esta desapareceu logo de convivir durante anos co alzheimer e a quen dedicou dous libros lembrando a súa vida xuntos: Iris: memorias de Iris Murdoch e Elexía para Iris.

Compartindo verbas e afectos

Tamén na historia da literatura galega hai casos de famosas unións entre escritores. Paradigmática sería a de Manuel Murguía e Rosalía de Castro, que compartiron vida e escrita fundando a nosa literatura moderna. E, mais contra os nosos días, aí o está o amor entre Xosé Neira Vilas e Anisia Miranda, quen coasinaron diversos textos e viviron por xunto iniciativas literarias de todo xorne. Igual de memorable é a romántica paixón que alentou entre Luz Pozo Garza e Eduardo Moreiras, que mesmo foi novelada nalgunha ocasión, e, felizmente contempladas, tamén as unións actuais dos poetas e narradores Helena Villar Janeiro e Xesús Rábade Paredes ou Xoán Babarro e Ana María Fernández, por amentar só algúns exemplos.

[Faro de Vigo, 1-2-2018]