Poética lunar

Non é a primeira vez que me ocupo nestas páxinas da poética de Manuel González Prieto. Fíxeno cando, hai agora tres anos, deu ao prelo A profecía e o xogo dos espellos, libro que supuxo a súa estrea e que marcou os roteiros polos que transita a súa estética: visionarismo literario, simbolismo oracular e imaxinería neosurreal.

Regresa agora con As noites de lúa e o xogo dos espellos, dende o propio título un continuum poético que participa dunha estética converxente coa súa opera prima e que volve recuncar na sintaxe xustapositiva, chea de sintagmas alucinados que se engastan nunha sucesión labiríntica, desdebuxando as fronteiras da comprensión e envorcando o poema en espazos de onirismo revelador, nunha escrita onde nada é lineal, adoito, convencional e todo se dá por develamento da ocultación, cal revelación do arcano.

Nesta ocasión o fío condutor é un particular e ben xenuíno calendario lunar. Dez máis unha noites de plenilunio que lle serven a González Prieto para ir tecendo un tapiz reflexivo verbo do sentido da vida, as decisións tomadas e os retos futuros, o amor, a descendencia, os soños e anhelos e as dificultades e obstáculos. En todos os casos, a presenza da lúa actúa como unha instancia de interlocución e de proxección dos estados de ánimo da voz poética, polo que o ambiente lunar funciona como caixa de resonancia cómplice que recibe e amplifica os afectos, os temores e os desexos desta.

De por parte, As noites de lúa e o xogo dos espellos confórmase como unha obra coral, pois xunto á ducia de composicións que asina o propio González Prieto figuran outras intercaladas que responde a diferentes autorías. Deste xeito, asinan cadanseu poema Pilar Maseda Barrio, Miguel Anxo Costoya Rivera, Luz Airado Bello, Raúl Gómez Pato (autor tamén do limiar á obra), Moncho Bouzas Tobío, Emilia Martínez Fuentes e Teresa Ríos Noya. Todas estas poesías, de ben diversa fasquía, coinciden na súa temática aluarada, sumándose ao motivo central da obra, que aínda se afinca con maior rotundidade a través das fotografías de noites de lúa chea obra de Paula Pájaro Marque.

Esta edición de As noites de lúa e o xogo dos espellos cobrou feitío de libro mercé aos bos oficios de Medulia Editorial, mais existe tamén unha concreción en rede do proxecto na páxina web https://asnoitesdeluaeoxogodosespellos.wordpress.com. Nela pódese gozar das creaturas poéticas ás que me referín nas voces das propias autoras e autores e doutras persoas que recitan estes textos en videomontaxes de José Martínez e o propio Manuel González Prieto.

A loita incansable de Sylvia Plath e o universo bravo de Ánxel Fole, a imaxinación abismal de Álvaro Cunqueiro e o insondable misterio de Emily Dickinson son ecos protectores todos que comparecen nestas páxinas e afirman a estética indagatoria, (auto)reflexiva e fragmentaria dun Manuel González Prieto que continúa a súa andaina literaria con ben prometedores pasos.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 30-8-2020]

Se o vello Sinbad volvese a Ons

Por veces penso que talvez non somos o suficientemente conscientes da inmensa fortuna que supón para a nosa terra ter espazos insulares tan espectaculares como os que beirean as nosas costas. Estes paraísos naturais son, amais, territorios que atesouran un moi vizoso patrimonio natural, de abraiante biodiversidade, pero tamén lugares que, en non poucas ocasións, gardan unha historia, tradición e identidade fondamente marcadas.

Acontece, de por parte, que varias das illas que conforman o preto de medio cento de insuas do Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia están —ou estiveron— habitadas, o que suma unha antropoloxización da súa realidade paisaxística que as fai máis próximas e menos descoñecidas.

É este o caso da Illa de Ons, insua que pecha a boca da Ría de Pontevedra, na que vive algo máis de medio centenar de persoas, pero que durante os meses de verán recibe un milleiro longo de visitas diarias, principalmente de veraneantes que queren gozar das súas praias e viaxeiros que se animan a coñecer as súas fermosas paraxes.

A tan engaiolante illa dedica a escritora Anxos Sumai o seu último libro, Sendas de Ons, un volume en forma de álbum ilustrado con imaxes de Pablo Rosendo que publica El Patito Editorial, selo que anuncia futuras entregas centradas na Illa de Arousa (a cargo de Gracia Lacal) e na Illa da Toxa (por Mercedes Corbillón).

Sendas de Ons é o relato da viaxe estival que, durante tres días, levou a escritora de Catoira ata esta fascinante illa. A crónica desa estancia vértese en cincuenta e unha prosas breves nas que a autora vai dando conta dos diversos roteiros que realizou pola xeografía insular, con profusión informativa da fauna e flora que alí se atopa, tamén dos pequenos enclaves de poboación, orografía e descrición litoral e, xaora, sobre todo das impresións anímicas que todas estas visións espertaron nela e as reflexións ás que a conduciron.

As Illas Ons xa eran coñecidas para Plinio O Vello, pero na historia peninsular a primeira vez que apareceron documentadas foi nunha mención de Afonso III no ano 899. Dende aquela ata hoxe, estas illas viron os ataques viquingos, os asaltos ingleses, as fortificacións defensivas do XIX (das que aínda fican algúns restos esboroados) e o devalar poboacional a partir de mediados do pasado século. Secasí, resisten ao transcorrer das centurias e gardan, intacta, a súa beleza, que engadou a visitantes e artistas, algúns dos cales fixeron dela lugar de frecuentes estancias, caso da pintora Berta Cáccamo ou do xornalista e escritor Antón Lopo, quen cofundou e dirixe un selo editorial que leva por nome, xustamente, A Chan da Pólvora, un dos máis xenuínos microtopónimos da illa.

Admirablemente escrito, cunha prosa rebordante de imaxes e metáforas, de sinestesias e símbolos, delicadamente poética, Sendas de Ons regálanos parágrafos esmaltados de sensacións, coloraturas do corazón que anegan as puntas e illotes, os altos e praias, as enseadas e castros, todo un mundo de beleza na fin do Oeste que foi matria un día de republicanos resistentes, hippies idealistas da comuna Camagüey e peregrinos marítimos de todo tempo.

Pon rostro aos vieiros percorridos por Sumai o pintor Pablo Rosendo, autor das acuarelas do libro, pulcro na execución do seu labor, eficiente na capacidade referencial.         

Non se me ocorre mellor guieiro para visitar tan máxica illa que este Sendas de Ons de Anxos Sumai. Se eu fose sabio e soñador como o vello Sinbad volvería ás illas outravolta e, de entre todas elas, elixiría Ons, sextante co que descubrir as estrelas agochadas da antiga Aunes, astrolabio para atopar a vía láctea que levamos dentro e que espella en liñas maxistrais esta magnífica escritora: “Os camiños son metáforas de vida. Encrucilladas, sombras, suxestións, enigmas. Trazos esgazados dunha biografía, nostalxia de desexos extintos. O que elixín lévame inexorablemente á morte. Os que desbotei, a onde levaban? Que outras memorias puiden construír?”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 23-8-2020]

Tabela dos libros. Marzo 2021

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

A verdade do sangue

Unha boa amiga recoméndame a lectura de Mala sangre, a novela de Helena Tur que vén de publicar Plaza & Janés. Achégome a ela curioso e descubro unha intensa historia de intriga e amor no XIX berciano, cóctel de mesturado, non axitado, que cómpre tratar con moita man.

Avanzo na narración e bato con Henar, unha moza orfa ao Jane Eyre, criada nun hospicio de monxas e que, logo do falecemento dunha abastada señora cega á que coidaba, ten que regresar ao hospicio, onde lle ofrecen a posibilidade de ir vivir cunha familia de apicultores e gandeiros bercianos. Decidida e afouta, acepta a proposta e marcha ata Villaverde de la Abadía, nas inmediacións de Ponferrada, onde vivirá cos Hurtado: o odioso Lucio (cruel pai de familia, execrable maltratador), Baia (admirable nai coraxe) e Lúa (fráxil filla xordomuda que coidará Henar e coa que establecerá unha estreita relación de afectos protectores).

Velaí o contexto no que irrompe a intriga da novela, que non é outra que a aparición dos cadáveres de varias rapazas da contorna co que hoxe chamariamos unha firma do asasino: un corte no pescozo e un corpo exsangüe. Á procura do culpable de tales atrocidades dedicará Henar todo o tempo que non lle rouba Juan, un mozo da localidade que sobrevive rapinando co que manterá unha romántica historia de amor.

Pero Mala sangre, no ronsel dunha Jane Austen ou unha Charlotte Brönte, é aínda moito máis que intriga e romanticisimo. Achéganos un retrato transversal da España de mediados do XIX, coas acendidas loitas entre isabelinos e carlistas e os republicanos tratando de afirmase. Do mesmo xeito, é tamén un documento, ficcional mais verosímil, sobre o papel da muller naquel tempo, a estrita sociedade de clases, a necesidade da educación, a dureza da vida rural ou a riqueza do lendario popular.

Capítulo á parte merece o tratamento dado por Tur ao escenario no que transcorren os feitos: o Bierzo que se nos describe é, en si mesmo, outro personaxe principal da novela. A impresionante presenza das Medulas, do Val do Silencio, das mil augas converxentes no Sil, de todos eses bosques e camiños e vilas e lugares cheos de contrabandistas, comerciantes ambulantes, garda civís, témeras sombras como as de Manuel Blanco Romasanta (o lobishome de Allariz), cregos e orfos compoñen un palpitante vitral no que gurgullan as máis arrebatadas paixóns e tamén as máis virulentas pulsións, que fan que o sangue manantío escoe incontrolable, apenas acougado pola tenrura e a solidariedade que a propia Henar é que de proxectar na sororidade con Lúa, nos aloumiños a Juan ou na súa intelixente e esperanzada visión doutro mundo máis igualitario e, sobre todo, menos violento.

Fico en débeda coa miña amiga, que tan ben coñece as miñas afeccións lectoras. A súa recomendación de Mala sangre de Helena Tur tróuxome horas de grato lecer, mergullado nun relato que é unha viaxe ao corazón dun tempo e dun lugar cheo de segredos temibles, sorprendentes intrigas e hipnóticos afectos.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 16-8-2020]

O libro dos afectos

Nobelo de luz é o título co que a profesora e dinamizadora cultural Charo Golmar se estrea como poeta da man de Edicións Fervenza.

É este un libro dos afectos, pois todo arredor del devén irradiación pura do amor: amor á familia, ás amizades, á profesión docente, ás nenas e nenos, amor á paisaxe, á memoria, ao cosmos, á vida.

En Nobelo de luz está a lembranza benemérita do pai, Xesús Golmar, galeguista represaliado tras a Guerra Civil, que representa o acubillo do lar, a alba do amencer, o facho a alumear recordos que terman das almas dos seus, que son gueiro e faro, voz ergueita que ensina o camiño, o compromiso coa terra, a herdanza da educación compartida, liberadora, universal.

Mais neste libro está tamén a maxia dos nenos que encheron e enchen a vida de Golmar como mestra. E, entre todos eles, fulgura a ánima dun cativo moi especial, un meniño autista, que é disfásico e que ten que coser no ar das mans e nos vagalumes dos ollos todas as mensaxes que aniñan no seu peito e que o seu trastorno específico da linguaxe non lle deixan verbalizar.

A voz da poeta fúndese coa deste neno, vai cosida na súa propia pel, e o río encorado dos sentimentos flúe para dicir xuntos o que a represa das palabras retén no neno: que a vida ten bicos e aloumiños, a apertas a presadas, tamén soños que voan ata o ceo e mares da agarimo.

O verso de Golmar adiviña a palabra tras da non palabra, aprende a linguaxe dos silencios que son mensaxe clamorosa na mornura dos dedos, na esperanza da mirada, no ronsel dos sentimentos. É entón cando a poeta, tal un corpo aberto, se mimetiza co ser do neniño para proclamar: “Serei a súa voz/ neste relato/ de neno diferente,/ de veleiro varado/ en mar aberto.// Voarei cal pomba mensaxeira,/ para achegarlle ao mundo/ os seus devezos”.

E velaí como o nobelo de luz vai debandándose e despréndese del unha sedela vital que eclosiona para agasallarnos coa capacidade de superación e o intenso amor á vida que demostra no seu día a día o meniño.

Mais o pequeno devece por medrar para ser libre e pronunciar as palabras máis fermosas, pregoar e non ser silencio, deixar de ser apenas eco dunha sombra para voar “ata onde a fala/ non precisa de sons/ nin de argumentos/ para expresarse/ na linguaxe/ dos afectos”. Velaí como a ollada dun neno tan especial nos ensina a contemplar o mundo doutro xeito.

Todo este carrusel de emocións e sentimentos que debuxa con nubes de palabras Charo Golmar cristaliza nos pinceis de Amalia López Brea ‘Luchi’. Alí onde Golmar tece pensamentos e sentires Luchi espella corpos e formas, luces e contraluces, vagalumes de cor que todo o inundan. Ler a Golmar no pincel de Luchi é asistir ao diálogo cordial dun arco da vella de artes transfundidas que se arroupan e complementan, que se ollan no espello da cordialidade creativa.

A maior abondamento, Nobelo de luz conta tamén cun emotivo soarego: as palabras liminares do escritor Xosé Luna, que se unen ao impecable labor editorial de Fervenza para regalarnos un volume fermoso onde as haxa, ideal para agasallar tanto a xente miúda como máis medrada.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 19-7-2020]