Aldaolado, outra cousa

Hai xente que aínda coida que a poesía é un éter inconsútil que só unha sagra especie de elixidos é quen de convocar nos seus arcanos máis profundos. Para quen así pensa, ser poeta supón ter recibido un don, encarnar os designios do divino destino e andar os días deste mundo imbuído da alta misión dos profetas.

Acabo de escribir o anterior e xa estou escoitando as gargalladas de Lucía Aldao e María Lado. Mellor aínda: é máis que probable que lles estropease o gintonic —ou o colacao, que sei eu— facendo que o chimpasen da boca ao chan ante tanta panocha meliflua do oficio dos vates da nación. Cagan por tal. E fan ben. Convén aprender delas. Mellor nos iría.

E vén isto a conto do seu primeiro libro en dueto: Ninguén morreu de ler poesía. Porque si, morrer a xentiña mórreuvos de moita cousa rara de Deus, pero, ata onde sabemos, ninguén tumorou aínda por ler a Rosalía ou a Cunqueiro ou a Luz Pozo Garza ou a Manuel Antonio ou a Luísa Villalta ou a Pimentel. A ver, algún fato puido indixestar lendo a Campoamor, pero é que hai xente que as merece e punto.

Esta miña columna ha de lela (se é que alguén a le) persoal do máis diverso. Pois ben, as persoas que esteades ata os orellos da poesía de salón, da poética enlevada e transcendente, da estética de cartón pedra e cantería de granito secular, tendes neste libro a vosa kriptonita para acabar con tanto supermán de saldo poético.

Porque Aldaolado saben moi ben onde empeza a poesía e acaba a babecada; que os amores ausentes son os máis presentes; que a raíz de toxo é un noxo; que aos lorquianos adolescentes mortos acáelles un bo cover; que os canivetes todos teñen cara A e cara B; que o santoral facebookiano mexa por nós; que a poesía non é innovación, pero pode ser revolución; que o temible non é where you did sleep last night, o terrible é o veleno noctívago; que calquera tempo pasado foi pretérito e máis nada, por moito que arrinquemos os sangumiños saloucando polas bolas do dragón, o Delorean, o Xabarín, os Casio, Atari, Tigretón e Colajet; que os amores de EXB… vaia por Deus; que os faros da beiramar aluman mesmo cando están apagados, máis aínda, iluminan, sobre todo, cando son cegos; que as cousas que verdadeiramente pagan a pena na vida son as que se fan cando ninguén nos ve ou as que o Amor guía; que o pracer dun bo collage dadaísta self made non ten nin punto de comparación co narcisismo insufrible dos selfies; que, en fin, Aldaolado ten o público que se merece, pois por algo son “atractivas e talentosas!”.

E agora a nota erudita para os pescudadores do dato miúdo (esta parte pódena obviar os que teñan claro que, como din as autoras, onde estea un cubata que se quite un soneto): Ninguén morreu de ler poesía recolle textos xurdidos dende o 2006 ata hoxe. Algúns van coasinados e os máis deles rubricados por cadansúa autora. Hainos estritamente inéditos e outros avanzados en libros delas ou obras colectivas. Non poucos son letras de poemas-canción e outros versos recitados nos espectáculos cos que, como dúo poético, levan percorrido toda a xeografía galega dende o 2005.

Humor, música, metapoesía. Velaí o misterio da iconoclasta trindade aldeoladiana. Escrita que, como elas advirten, reivindica a dadallada. Unha lírica alternativa, que presta poñer na porta do frigorífico. E tecerlle un tapete. E chantala derriba da tele. Alguén dá máis?

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-11-2020]

Tabela dos Libros. Febreiro 2022

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Invasións literarias

Estes días a escena internacional permanece atenta á delicada situación que se está a vivir en Ucraína e que ameaza con rematar cunha invasión rusa que acabe coa súa soberanía. O caso é que a literatura, en tantos sentidos un singular espello da realidade, leva tempo recreando ficcionalmente invasións literarias nun ben feraz xogo de escrita contrafactual ou distópica.

Ata tal punto a literatura se fixo sensible a esta realidade conquistadora que xerou todo un xénero, o da ‘literatura de invasión’, que ten as súas orixes nos finais do XIX, mais que se afirmou a partir dos grandes conflitos bélicos do XX, nomeadamente as dúas guerras mundiais, mais tamén outros colaterais como a guerra ruso-nipoa ou a guerra fría.

A obra que se considera fundacional do xénero é A batalla de Dorking, novela do militar George Tomkyns Chesney aparecida en 1871 como entrega da revista Blackwood Magazine, cabeceira vitoriana moi seguida polos políticos británicos que se alarmaron enormemente ao ler a descrición da súa nación asolada por un inimigo que falaba alemán. A obra foi un éxito de vendas (máis de cen mil copias da época) e deu lugar a un notable número de imitacións e textos que orbitaban arredor de ideas parellas. Foi este o caso da moi célebre A guerra dos mundos (1898) de H. G. Wells, que desprazaba o foco ao universo da ciencia ficción, aínda que o autor de Bromley tamén escribiu a moito menos alieníxena A guerra no aire, historia dunha guerra xermano-británica que remataba con todo e devolvía o planeta á Idade Media.

Nos comezos do XX salientaron obras como O enigma das areas (1903) do tamén militar Erskine Childers, quen advertía da ameaza alemá ao Reino Unido, o que non tardou en facerse realidade. E tamén gañaron notoriedade as obras do prolífico William Le Queux, lembrado, sobre todo, por A invasión de 1910 (1906), unha narración traducida a case unha trintena de linguas, que vendeu máis dun millón de exemplares e na que volve reproducirse a invasión xermana das Illas Británicas, coa curiosidade de que na versión en alemán son os teutóns os que gañan a guerra e na publicada na Gran Bretaña os insulares.

Tan popular chegou a facerse este tipo de narracións que o afamado novelista P. G. Wodehouse escribiu unha parodia delas baixo o título de O ataque ou como Clarence salvou Inglaterra (1909), novela cómica na que novamente os británicos son invadidos, pero desta volta nada máis e nada menos que por nove exércitos: os rusos, os alemáns, os suízos, os monegascos, uns bandoleiros marroquís, os turcos, o Mad Mullah de Somalilandia, os chineses e os bollygollans en canoas de guerra. Ao final a situación acaba salvándose absurdamente mercé aos Boy Scouts e o seu carismático e estrafalario líder, Clarence Chugwater. De feito, tanto gustou a parodia que Wodehouse escribiu unha versión para alén do Atlántico, A invasión militar de América (1915), na que os alemáns, aliados cos xaponeses, atacaban os EE.UU. que, unha vez máis, volvían ser salvados por Clarence Chugwater e os seus scouts.

Amais de no Reino Unido, tamén en Asia, EE. UU. e Australia foron aparecendo novelas de invasión no tránsito entre o XIX e o XX. Así, a anónima A porta negra (1897), que relataba un ficticio desembarco naval franco-ruso en Hong Kong; Acorazado submarino (1900) de Shunro Oshikawa, onde se adiantaba en case tres lustros a que logo foi a guerra ruso-xaponesa; A nación aflixida (1890) de Henry Grattan Donnelly, cun triunfante exército británico que bombardeaba Nova York; e Branco ou amarelo? (1888) de William Lane e A onda amarela (1895) de Charles H. Kirmess, nas que Australia era acosada por unha posible invasión asiática, ben chinesa ben xaponesa, por veces con axuda rusa.

Como era de esperar, as dúas guerras mundiais fixeron que este tipo de escrita proliferase aínda máis, aparecendo títulos como O submarino voador (1922) de Ivan Petrushevich, cos soviets acabando co Reino Unido, ou Sexta columna (1941) de Robert A. Heinlein, onde un exército panasiático arrasaba os EE.UU. Por descontado, tamén durante a guerra fría continuaron publicándose novelas de invasión, entre as que se atopan Punto final (1955) de Jerry Sohl, cos EE. UU. ocupados polos rusos, e as moi coñecidas e cinematográficas historias escritas por Ian Fleming da serie protagonizada por James Bond: Goldfinger (1964) e Só se vive dúas veces (1967), ambas coas tensións ruso-ianquis no máis alto.

Da Galicia céltica e antinapoleónica

No relato histórico-mítico da nosa terra tamén está moi presente dende vello a cuestión invasora. Bo exemplo disto é o Libro das invasións ou Libro das conquistas de Irlanda, manuscrito medieval irlandés no que se relata o celebérrimo episodio no que Ith, fillo de Breogán, viaxa dende Brigantium a Irlanda, onde é asasinado, provocando que os fillos de Mil (neto de Breogán e sobriño de Ith) organizasen unha grande expedición para vingarse, o que acabou coa invasión de toda Eire.

Non menos coñecido é feito de que os comezos da recuperación da escrita na nosa lingua nos primeiros anos do XIX veu xustamente da man da literatura antinapoleónica, na que agromaron os textos panfletarios nos que se animaba aos mozos galegos a loitar contra o invasor gabacho, que conquistara ransoñamente o territorio español en 1808. Dende aquela ficaron na nosa historiografía literaria obras como o romance anónimo Un labrador que foi sarxento (1808), que exaltaba a coraxe dos resistentes galegos ao tempo que animaba ao alistamento, ou Proezas de Galicia (1810) de José Fernández de Neira, quen escribiu esta obra como homenaxe ao exército popular galego que en xuño de 1909 expulsou definitivamente as tropas napoleónicas.

[Faro de Vigo, 3-2-2022]

Tabela dos Libros. Xaneiro 2022

Velaquí a nova Tabela dos Libros que ofrece a lista de títulos que Francisco Martínez Bouzas, Inma Otero Varela, Mario Regueira, Montse Pena Presas e eu estimamos como os máis recomendables entre os publicados nas últimas semanas.

Nota bene: Os máis recomendados obtivéronse a partir da suma dos votos de cada crític@ aplicando o seguinte baremo: 1º posto = 5 puntos, 2º posto = 4 puntos, 3º posto = 3 puntos e así sucesivamente.

Nadaliñas

Estamos no remate das datas natalicias, un tempo no que os mellores desexos enchen as nosas verbas. Así leva sendo dende tempos inmemorais e a festa natalicia ten entre as súas tradicións máis enraizadas o envío de tarxetas de felicitación, entre nós chamadas nadais ou nadaliñas, unha literatura que cobrou forma e pulo no último par de séculos en Europa e que hoxe é unha realidade planetaria.

A orixe das tarxetas postais para parabenizar o Nadal remóntase á Alemaña de finais do XVIII, onde se confeccionaban xa tarxetóns adornados con grilandas, flores e figuras e escenas diversas que se abrían erguendo unha lingüeta de papel que descubría unha dedicatoria garimosa.

Agora ben, o nacemento do Christmas ou Christmas card ten o seu berce no Londres vitoriano, cando Henry Cole, fundador e director do Victoria and Albert Museum, tivo a idea de felicitar o Nadal á familia e amizades cunha nadaliña en vez de cunha carta, como ata entón era costume. Foi o artista John Callcott Horsely quen deseñou aquela primeira tarxeta de felicitación, unha ilustración que amosa unha familia bebendo e celebrando as festas con agasallos, roupa e comida. Daquela pioneira nadaliña imprimíronse mil exemplares e hoxe é unha peza de coleccionista que nas últimas poxas se ten pagado a dez mil euros o exemplar.

Cos anos as nadaliñas acabaron por facerse tremendamente populares e estendéronse polo mundo adiante para felicitar todo o período de Nadal ou, máis concretamente, o Aninovo, como acontece en Francia ou Xapón, país este último no que se estilan as creativas nengajō para desexar ventura o primeiro de xaneiro.

A literatura tamén tivo un papel importante nesta consolidación, pois o éxito fulgurante do Conto de Nadal de Charles Dickens axudou a crear o clima propicio para o seu espallamento, o que aínda se afianzou máis co concurso dalgúns escritores especializados en escribir estas nadaliñas, como Helen Burnside (quen chegou a redactar nas últimas décadas do século XIX máis de seis mil versos para nadaliñas), Samuel Cowen (quen nun ano escribiu máis de mil) ou Frances Ridley Havergal, poeta inglesa de tema relixioso que se converteu na máis afamada autora deste xénero nos seus inicios.

Nos remates do XIX e xa ao longo do XX os nadais foron adquirindo a fisionomía e variedade que hoxe lles coñecemos. Dunha banda, ás escenas familiares e idílicas paisaxes nevadas sumáronse todas as postais de iconografía relixiosa, facendo alternar os abetos, acivros e demais flora natalicia cos querubíns, campás e beléns e, xaora, co riseiro Papá Noel. E, doutra parte, acabaron por crearse subxéneros como as felicitacións oficiais (algúns países comezaron a emitir nadais dos xefes de Estado, casas reais e responsables varios); as felicitacións benéficas (de organismos como a UNICEF, que están actualmente entre as máis divulgadas); e as felicitacións comerciais (de empresas de todo tipo e incluso de determinados oficios, que no seu momento tamén se enviaron moito, tales como bombeiros, panadeiros, butaneiros e outros, presentadas como tarxetas de agasallo que convidaban a corresponder cun aguinaldo ao profesional). Toda esta pléiade de nadaliñas convive actualmente coas tarxetas de particulares e nos nosos días deron o salto dixital, circulando por millóns en correos electrónicos, whatsapps e outras vías, tanto entre cristiáns coma entre xentes doutras confesións.

Os nadais galegos

En Galicia a tradición das nadaliñas está documentada xa dende hai ben tempo. Tarxetas de felicitación dos repartidores de O Galiciano ou dalgúns outros operarios xa se atopan na década dos oitenta do século XIX, mais non foi ata os anos corenta do século XX cando se estendeu o seu uso entre a nosa intelectualidade e escritores.

Dende a inmediata Posguerra ata primeiros dos oitenta chegou a ser común o envío de nadaliñas entre autores galegos, que escribían como felicitación das festas poemas (sobre todo vilancentes, panxoliñas e outros cantos natalicios), habitualmente acompañados de imaxes creadas ex professo por coñecidos pintores e, en ocasións, tamén acompañados de partituras musicais.

Foron asiduos ás nadaliñas Aquilino Iglesia Alvariño, Ben-Cho-Shey, Emilio e Xosé María Álvarez Blázquez, Luz Pozo Garza, Manuel Fabeiro Gómez, Manuel María, Sebastían Martínez Risco, Xohana Torres, Faustino Rey Romero, Francisco Vales Villamarín, Celso Emilio Ferreiro, María do Carme Kruckenberg, Isaac Díaz Pardo, Luís Seoane ou Fiz Vergara Vilariño, entre moitos outros.

Esta tradición cristalizou no volume Nadal en Galicia (1957), que incluíu diversas composicións de importantes poetas galegos, e pouco despois na primeira Mostra de Nadais que levou a cabo a Deputación de Pontevedra en 1967.

Entre os patrucios galeguistas houbo algúns posuidores de admirables coleccións de nadaliñas recibidas de mil e unha amizades. Destacan aquí as que chegaron a atesourar Ramón Otero Pedrayo e Francisco Fernández del Riego (con máis de mil exemplares cada unha) e, sobre todo, a enciclopédica de Xosé Figueira Valverde, con preto de nove mil tarxetas de felicitacións das que se dá conta no excelente catálogo Nadais. Colección Filgueira Valverde (2020), froito da recente exposición comisariada por Sabela Santos e Fátima Cobo para o Museo de Pontevedra.

[Faro de Vigo, 6-1-2022]