Trampas literarias

Hai veces en que os escritores, como o resto dos mortais, tamén se ven tentados a camiñar por vieiros tortos, a coller atallos. Entre as “trampas” literarias máis habituais destacan, sen dúbida, aquelas que incorren, dunha ou doutra maneira, nunha impostura autorial, ben por ocultación (do verdadeiro escritor da obra, caso dos negros literarios), ben por apropiación indebida (dun texto doutro escritor, como acontece nos plaxios). Ambas “trampas” están presentes en todas as tradicións literarias occidentais desde vello.

O negro literario non sempre se denominou así. En Francia, país no que abundaron, chamábanse ata o século XVIII teinturiers, pero dende que Alexandre Dumas Pai (que era mulato, por ser neto dunha ex-escrava das colonias) se serviu deles no XIX pasaron a denominarse negres, aínda que a tradición inglesa reservou para estes un nome ben máis poético: ghost writers.

O “negreiro” máis célebre da Historia da Literatura talvez sexa o amentado Dumas Pai. Sábese que, en moitos casos, compilaba a información das obras, trazaba o esquema xeral e esbozaba a trama, pero o resto do traballo corría por man dos seus “axudantes”. Neste sentido, cóntase del que nunha ocasión se atopou co seu fillo ―outro grande das letras, de nome homónimo, ao que debemos títulos como A dama das camelias― e preguntou: “Fillo, ¿liches xa a miña última novela?”, ao que este contestou retranqueiro: “Non, ¿e ti, papá?”. Parece ser que tal rexoubar foi frecuente entre eles e mesmo houbo outra vez en que o pai, aguilloado polo fillo que lle afeaba a gran cantidade de “colaboradores” dos que se servía, houbo de contestarlle: “Fillo, todas as grandes obras da Humanidade se fixeron en colaboración… por exemplo, ti”.

Alén do burlateiro Dumas (que debe parte das célebres novelas O conde de Montecristo e Os tres mosqueteiros a Auguste Maquet e que mesmo chegou a ter ao seu servizo a outro grande como foi Gerard de Nerval), figuran tamén na nómina de “empregadores” doutros escritores Rubén Darío (quen se aproveitou do xenio de Alejandro Sawa para algúns dos seus poemas); Gregorio Martínez Sierra (o famoso dramaturgo español do XIX que publicaba co seu nome as obras que en realidade escribía a súa muller María Lejarreta); H. P. Lovecraft (que chegou a escribir relatos que logo asinou como seus o ilusionista Harry Houdini na revista Weird Tales); Vicente Blasco Ibáñez (quen fixo de escritor fantasma do esquecido Manuel Fernández y González) ou Sinclair Lewis, premio Nobel de Literatura, quen no seu día redactou, pro pane lucrando, un manual deportivo do tenista Maurice McLoughlin.

Pola súa banda, teñen recoñecido ser negros literarios autores hoxe consagrados co seu propio nome, como Paul Auster (que exerceu de tal cando vivía en París), Santiago Roncagliolo ou o periodista Carlos Luís Álvarez “Cándido”.

Unha outra impostura literaria consiste na subtracción de material literario alleo para facelo pasar por propio máis alá do xogo literario da intertextualidade. E tamén neste caso hai bastantes nomes de plaxiadores no pasado que, porén, son clásicos indiscutibles. Entre eles cóntanse o Conde de Lautreamont (que nos seus Cantos de Maldoror inseriu textos de Pascal, Rouchefoucauld, La Bruyère e incluso Dante); Pablo Neruda (quen en Veinte poemas de amor y una canción desesperada incorporou unha tradución dun texto de Tagore nunha versión realizada por Juan Ramón Jiménez e Zenobia Camprubí) ou, máis próximo aos nosos días, Manuel Vázquez Montalbán (que calcou unha tradución do Xulio César de Shakespeare a Ángel Luis Pujante e tivo que retirala do mercado tras sentenza xudicial).

Nos nosos días foron tamén acusados de plaxio Luis Racionero (polos préstamos da obra O legado de Grecia de Gilbert Murray ao seu La Atenas de Pericles); Cela (polos parecidos de La cruz de San Andrés coa novela de Carmen Formoso Carmen, Carmela, Carmiña); Juan Manuel de Prada (quen parece que utilizou un artigo de Javier Marías en pasaxes da súa novela La tempestad) ou Lucía Etxeberría (quen seica fagocitou os versos de Blake, Gimferrer, Pizarnik e, sobre todo, Antonio Colinas para o seu Estación de infierno e logo volveu ás andadas servíndose dun artigo do psiquiatra valenciano Jorge Castelló para a súa obra Ya no sufro por amor).

Letras que van e veñen

Como non podía ser doutra maneira, tamén entre nós o fenómeno da “inspiración sospeitosa” tivo cabida, mesmo entre grandes, como ocorreu cando Álvaro Cunqueiro imitou páxinas enteiras da novela de 1934 de Ramón Otero Pedrayo A romaría de Xelmírez no seu San Gonzalo de 1945 e, con posterioridade, tamén nalgunhas pasaxes de Flores del año mil y pico de ave (1968). E velaí como, se un compara os capítulos cunqueirianos “La romería de San Gonzalo” e “Roma” do seu San Gonzalo coas páxinas oterianas, é doado detectar ata que punto a romaría do ourensán e a do mindoniense converxen, como xa no seu día sinalara R. Carballo Calero e logo demostrou C. Rodríguez Fer.

[Faro de Vigo, 16-11-2017]

Amores literarios

Andamos xa estreando febreiro e en nada sentiranse voar polo aire as frechas de Cupido, que na tradición occidental moderna ten na conmemoración do día de San Valentín a súa festa maior. Con esta escusa quero hoxe traer aquí o lembradoiro daqueles que viviron por xunto o mundo da escrita, autoras e autores que compartiron non só a palabra, senón os afectos.

As relacións amorosas entre escritores teñen sido, dende sempre, abondo frecuentes. Talvez a explicación a este feito haxa que procurala na especial complicidade artística que entre estes creadores se produce, pois, á fin, viven un mesmo mundo, compartindo angueiras e ilusións literarias.

Son numerosos os exemplos dos que mantiveron relacións estables entre si. Cinguíndonos á historia máis recente, a dos séculos XIX e XX, foron célebres os amores entre Mary Godwin Wollstonecraft (Shelley de casada) e Percy Bysshe Shelley. Tan intenso foi o seu amor que, logo de morto Shelley por mor dunha terrible tormenta mentres navegaba nun veleiro, Mary, antes de incinerar o seu corpo e ciscar as cinzas nunha praia italiana, como el deixara pedido, mandou que lle extraesen o corazón e gardou con ela a reliquia ata a súa propia morte, que aconteceu vinte e nove anos despois.

No século XX os exemplos multiplícanse, pero por citar só algúns dos máis coñecidos velaí están as unións da poeta estadounidense Sylvia Plath e o inglés Ted Hughes (que acabaron tan tristemente, pois ela suicidouse inhalando gas da

cociña cando el a deixou pola tamén poeta Assia Wevill), da libérrima relación entre os franceses Jean Paul Sartre e Simone de Beauvoir (parella aberta que mesmo chegou a compartir amante) ou da turbulenta paixón da francesa Anais Nin e o neoiorquino Henry Miller e, xa na Península, dos amores entre Zenobia Camprubí e Juan Ramón Jiménez, Rafael Alberti e María Teresa León ou os narradores Rafael Sánchez Ferlosio e Carmen Martín, entre moitos outros.

Tormentosas e apaixonadas en extremo teñen sido as relacións do maduro Verlaine co mozo Rimbaud (que acabou co primeiro no cárcere por lle pegar un tiro ao segundo) ou o amor entre o narrador inglés Eduard Morgan Forster e o poeta Richard Ackerley. Igualmente, da paixón entre escritoras son testemuña os complicados e avoltos triángulos amorosos vividos entre Virginia Woolf, Vita Sackville-West e Violet Trefusis (novelados pola primeira no seu Orlando) ou entre Djuna Barnes, Natalie Barney e Renée Vivien, dos que fica abonda correspondencia.

Xa non de tempestuosos, senón de curiosos, cómpre cualificar os amores de Louise Colet, escritora de moderado talento que mantivo relacións con Alfred de Musset, Alfred de Vigny e Gustave Flaubert e que gañou en varias ocasións o premio de poesía da Academia Francesa mercé aos textos que estes escribían para ela. Sábese que nunca ocasión pechou nun cuarto a Bouilhet e Flaubert e non os deixou saír ata que lle prepararon para o concurso os preceptivos douscentos versos, que estes copiaron dun libro de Lamartine, pero que, para sorpresa de propios e alleos, foron galardoados igual, sen que ninguén se decatase do forzado plaxio.

Na mesma liña de amoríos complexos está o de Ford Madox Ford e Violet Hunt, que eran amantes e querían ser máis, pero tiñan como obstáculo o feito de que el estaba xa casado, o que non os arredou para celebraren un remedo de voda oficiado por un ex-sacerdote, o que acabou cunha denuncia da esposa que levou a Ford uns días ao cárcere e a Hunt a ter que pór terra por medio e marchar do país.

En fin, a lista de amores insólitos podería ampliarse grandemente con casos como o de Sidonie-Gabrielle Colette, casada de adolescente cun vividor parisino chamado Henry Gauthier-Villars, autor de segunda que a aguilloaba para que escribise obras que logo el asinaba, unha escritora que non comezaría a brillar ata que, cansa de aturar infidelidades e burlas, se separou do indesexable esposo.

No extremo contrario, por poñer un só exemplo, estaría a parella formada pola escritora irlandesa Iris Murdoch e o novelista e crítico John Bayley, quen coidou dela tenramente ata que esta desapareceu logo de convivir durante anos co alzheimer e a quen dedicou dous libros lembrando a súa vida xuntos: Iris: memorias de Iris Murdoch e Elexía para Iris.

Compartindo verbas e afectos

Tamén na historia da literatura galega hai casos de famosas unións entre escritores. Paradigmática sería a de Manuel Murguía e Rosalía de Castro, que compartiron vida e escrita fundando a nosa literatura moderna. E, mais contra os nosos días, aí o está o amor entre Xosé Neira Vilas e Anisia Miranda, quen coasinaron diversos textos e viviron por xunto iniciativas literarias de todo xorne. Igual de memorable é a romántica paixón que alentou entre Luz Pozo Garza e Eduardo Moreiras, que mesmo foi novelada nalgunha ocasión, e, felizmente contempladas, tamén as unións actuais dos poetas e narradores Helena Villar Janeiro e Xesús Rábade Paredes ou Xoán Babarro e Ana María Fernández, por amentar só algúns exemplos.

[Faro de Vigo, 1-2-2018]

Entre distopías e ucronías

A expectación xerada pola aparición de Blade Runner 2049, a secuela da mítica película de Ridley Scott protagonizada por Harrison Ford en 1982, confirma que as distopías e ucronías son fórmulas narrativas de todo tempo, tamén do noso, e que este modelo literario convive e se retroalimenta coa súa plasmación cinematográfica e, en non poucas ocasións, a súa adaptación ao mundo dos videoxogos e teleseries ou a súa lectura en clave de banda deseñada e outras vías creativas.

A Blade Runner orixinal foi guionizada a partir dun clásico da ciencia ficción escrito por un dos mestres indiscutibles desta literatura: Soñan os androides con ovellas eléctricas?, de Philip K. Dick. Este relato de 1968 imaxinaba o planeta no escenario de guerra posnuclear mundial en 1992, que foi adaptado á gran pantalla nunha localización posterior, o 2019, e que na nova cinta que agora se anuncia ten a súa continuación tres décadas máis tarde.

Con independencia do plausible da súa formulación argumental, semella evidente que entre as historias de ciencia ficción teñen lugar preferente estas distopías, narracións que suceden nun futuro caótico, opresivo, indesexable e moitas veces mesmo apocalíptico. Do mesmo xeito, tamén teñen un cultivo notorio as ucronías, novelas históricas alternativas que desenvolven unha trama preguntándose qué tería ocorrido se algún feito do pasado non acontecese da maneira en que sucedeu. Xa que logo, os exemplos destes dous tipos de escrita e a súa feliz maridaxe cinematográfica son abondosos.

Velaí, poño por caso, distopías como A máquina do tempo de H. G. Wells (onde un aventureiro viaxa ao futuro nun enxeño mecánico e descobre o caos tribal de loitas xenocidas que padece a humanidade); Un mundo feliz de Aldous Huxley (novela na que se imaxina unha sociedade de castes xeneticamente predeterminadas); 1984 de George Orwell (coa súa crítica feroz á manipulación da verdade por parte das clases políticas dirixentes); Fahrenheit 451 de Ray Bradbury (reveladora historia sobre a perigosidade que encerra para os totalitarismos a alfabetización e, por tanto, a capacidade persoal para desenvolver unha opinión propia) ou A laranxa mecánica de Anthony Burgess (narración que reflexiona sobre a extrema violencia e a deshumanización do individuo), novelas todas, por certo, levadas ao cinema con grande éxito.

Da súa parte, son boa mostra de ben curiosas ucronías O home no castelo, tamén de Philip K. Dick (que novela un mundo no que Hitler tería gañado a Segunda Guerra Mundial); Britania conquistada de Harry Turtledove (que novela a partir dunha hipotética vitoria da Armada Invencible), No día de hoxe de Jesús Torbado (quen fai arrincar a súa narración coa vitoria do exército republicano na Guerra Civil); Danza de Tebras de Eduardo Vaquerizo (que especula coa morte prematura de Felipe II e como o tería sucedido Don Xoán de Austria); O que o tempo levou de Ward Moore (obra na que o exército confederado sae vitorioso); Tempos de arroz e sal de Kim Stanley Robinson (cunha trama na que a peste negra arrasa o medievo europeo e o orbe é dominado por árabes e chineses) ou a recente Submisión de Michel Houellebecq (cunha Francia sometida a unha sorte de neo-estado totalitarista islámico).

Galicia outra

Na literatura galega téñense publicado tamén ben interesantes distopías e ucronías. É o caso, por citar só algúns títulos, do futurismo telecontrolado de Suso de Toro na súa novela A sombra cazadora; o mundo domesticado e opiáceo da Bailarina de Manuel Seixas; as revisións histórico-temporais de Xoán Bernárdez Vilar en Big bang; a Europa homoxeneizada e unitarista de Agustín Fernández Paz en O centro do labirinto; o apartheid dun estado omnipresente e controlador do Valdamor de Beatriz García Turnes; as cargas distópicas que, con derivacións diversas, conteñen Costa Norte/ZFK de Xurxo Borrazas, Delimvois de Rubén Ruibal, Stratos de Miguelanxo Prado ou Obediencia de Antón Lopo e, xaora, os aires ucrónicos do Hipógrifo de Antón Risco ou a intriga sobre a non morte temperá de Manuel Antonio coa que fabulou Xesús González Gómez na súa narración xustamente titulada Ucronía.

A maior parte destas obras comparten co Blade Runner 2049 que chama ás portas unha denuncia do presente que se configura nun futuro alegórico; isto é: chámase a atención do camiño errado que estamos a andar para facernos ver a Galicia, a Europa, o mundo que será se, teimudamente, nos empeñamos en esfarelalo. Trátase, pois, de revisitar criticamente un sistema presente-futuro que nega a liberdade do individuo en aras dun mal interpretado ben social común, asentando nun dirixismo extremo e feroz onde non queda marxe ningunha para a decisión persoal, para o camiño propio, para o albedrío que nos humaniza. Unha sociedade onde os que dirixen os destinos fomentan a desaparición dos lazos afectivos, a robotización do carácter, illando as persoas e negando a complicidade das relacións interpersoais, principalmente as familiares, na procura devecida da instauración do Pensamento Único como o novo Moloch ao que adorar.

[Faro de Vigo, 7-9-2017]

O Vindel e outras reciclaxes

Nestes días, Vigo converteuse nunha das cidades de referencia para a peregrinación literaria. A chegada á cidade olívica dende a Morgan Library de Nova York do prezado Pergamiño Vindel (manuscrito de finais do século XIII que contén sete cantigas de amigo de Martin Codax coa súa notación musical) é un acontecemento de primeira orde, por canto regresa á súa orixe un dos textos matrices da nosa historia literaria, vale dicir da nosa cultura, da nosa existencia como pobo con lingua de seu.

Este extraordinario documento é un curioso exemplo de reciclaxe literaria, pois o soporte físico que o alberga (un folio de pergameo de 340 x 450 mm.) serviu durante séculos como forro para a encadernación dun códice do século XIV que contiña De officis de Cicerón e nese desempeño se atopaba cando foi descuberto, en 1914, polo libreiro anticuario Pedro Vindel, de aí o nome co que a partir de entón se coñeceu.

A práctica da reciclaxe literaria foi moi común dende a Antigüidade ata a fin da Idade Media e non só afectou ás encadernacións de obras. Existe tamén todo un continente filolóxico somerxido conformado por manuscritos denominados palimpsestos, códices dos que se eliminou a súa primeira escritura (scriptio inferior) mediante lavado ou raspado para poder transcribir por riba un segundo texto (scriptio superior).

Entre os gregos e os latinos era moi común este proceder e o propio termo ‘palimpsesto’ aparece amentado en obras de Catulo, Cicerón ou Plutarco. Os palimpsestos ou reescritas literarias leváronse a cabo en papiro (fican algunhas mostras notables nas que se recuperaron textos de Menandro ou versións da Odisea), mais onde realmente inzaron foi entre os pergameos medievais. Este feito ten doada explicación se se pensa que os coiros traballados resultaban un material caro, pois a confección dun só códice requiría o esfolado de moitas reses. Por iso os scriptorii medievais e, logo deles, as nacentes universidades tiñan sempre reserva de códices que consideraban reutilizables, pois a súa escrita inicial deixara de interesar por diversas razóns (poño por caso: descoñecíase a lingua na que foran redactados, eran textos técnicos obsoletos, xa non estaban á moda literaria ou tiñan unha letra de difícil lectura). Mesmo houbo profesionais que chegaron a adquirir moito renome na preparación de palimpsestos, como Xurxo Baióforo, copista que na Constantinopla de primeiros do XV creou unha auténtica factoría destes produtos reciclados.

Por fortuna, mercé a diversas técnicas de recuperación textual que foron mellorándose ao longo do tempo (dende os reactivos químicos iniciais ata as actuais dixitalizacións multiespectrais, pasando polas lámpadas de raios ultravioletas e técnicas fotográficas diversas), son moitos os centos de palimpsestos ou codices rescripti que hoxe se conservan. Talvez o máis famoso sexa o Palimpsesto de Arquímedes, que contén varios textos deste matemático xenial, entre eles o Método dos teoremas mecánicos, copia única no mundo que se salvou grazas a que o códice que o gardaba foi reaproveitado a fins do XII para reescribir nel textos litúrxicos.

Outros palimpsestos notorios son a copia da De re publica de Cicerón que se agochaba baixo as Enarrationes in Psalmos de Santo Agostiño reescritas no s. IV; as Institutiones de Gaio que ocultaban algúns escritos de San Xerome do s. V; ou a Lex Romana Visigothorum, que durmía baixo o Tractatus de viris illustribus, tamén de San Xerome, copiado no s. VI.

Alén dos palimpsestos existen outros produtos librarios singulares que poden considerarse tamén reciclaxes por canto a súa finalidade foi reaproveitar, dunha ou doutra maneira, os soportes da escrita. Así acontece coas marginalia, anotacións á beira dos textos que engaden comentarios ou mesmo paráfrases a documentos previamente fixados e que, por veces, acabaron por ser máis importantes ca estes, como as Glosas Emilianenses e Silenses (s. X).

Encadernacións galegas de luxo

Para o caso galego, as reciclaxes máis célebres son as que transformaron follas voantes que contiñan manuscritos da nosa lírica medieval en forros de encadernación. Así acontece co Pergamiño Vindel, que pasou de mans do seu libreiro descubridor ás do diplomático español Rafael Mitjana, das deste ás do bibliófilo Otto Hass, logo ás do seu colega Albi Rosenthal e, tras medio século sen saber del, acabou nos anos 70 na Morgan Library, que agora o cede para a súa exposición na viguesa Casa do Mar.

Outra mostra de xenuína reciclaxe literaria constitúea o Pergamiño Sharrer, achado en xullo de 1990 polo estudoso estadounidense Harvey L. Sharrer na Torre do Tombo, en Lisboa. Esta folla de pergameo de fins do XIII ou principios do XIV figura escrita por ambos os lados e ten un tamaño considerable (521 x 302 mm.). Contén fragmentos de sete cantigas de amor do rei Don Denís, ás que engade notación musical. Pois ben, no momento da feliz descuberta este pergamiño servía de capa para un anódino rexistro de documentos notariais lisboetas do século XVI.

[Faro de Vigo, 5-10-2017]

Palabras de cinza

A biblioclastia, tamén coñecida como biblioclasmo ou bibliolitia, é o extremo máis temible da bibliofobia, pois non só se odian, cunha aversión feroz, os libros, senón que se ten vontade de destruílos a través do lume.

Desafortunadamente, a Historia ten contemplado frecuentes casos de biblioclastia. Hai 3500 anos Akhenatón, o coñecido como Faraón Herexe, mandou queimar todos os papiros relixiosos que daquela existían en Exipto para reescribir unha historia divina na que el fose o único deus a adorar. En Grecia, Platón teimaba en queimar os libros de Demócrito para acabar coas súas ―cría el― perniciosas ensinanzas e os hoxe recoñecidos como admirables demócratas atenienses perseguiron no seu tempo por impío a Protágoras, queimando nunha cacharela pública o seu libro Sobre os deuses. Mesmo Alexandre Magno arrasou Persépole e con ela a súa importante biblioteca.

Agora ben, o máis célebre episodio de biblioclastia da Antigüidade foi o da destrución da mítica Biblioteca de Alexandría, que comezou a desaparecer no ano 48 a. C. no transcurso das guerras entre Roma e Exipto. O que alí se perdeu pola vesania bélica e pola incuria xeneralizada é dun valor incalculable, pois aquel centro de saber puido chegar a ter preto dun millón de libros entre as súas paredes, un tesouro que principiou a esfarelar no incendio sufrido coa toma da cidade por Xulio César, que logo volveu padecer cando, despois de ser reconstruído, un grupo de fanáticos volveu dálo ás chamas tres séculos máis tarde e, outra volta soerguido, acabou definitivamente por esvaecer coas queimas sistemáticas que durante seis meses levaron a cabo as tropas do califa Omar a mediados do s. VII.

Dende aquel tempo ata hoxe os casos de biblioclastia seguiron, para mal de moitos, sucedéndose. Velaí as arroutadas de Carlos V e os seus exércitos, que queimaban bibliotecas enteiras para se quentar nas frías noites de inverno namentres conquistaban Roma; mesmo chegou a mandar queimar todos os textos árabes que se atopou cando conquistou Tunisia. Ou dos perseguidores do ilustrado Voltaire, a quen lle reduciron a borrallo o Dicionario filosófico portátil en 1764 por conter, seica, ideas subversivas e, anos mais tarde, veu tamén como ardía O home dos corenta escudos por orde do Parlamento. E, non tan lonxe dos nosos días, aí o está o terrible recordo do bibliocausto nazi de 1933 coas SS e a tolemia dun filólogo clásico como era Goebbels mandando incendiar miles e miles de volumes na Opernplatz de Berlín.

Mais as causas polas que o lume ten arrasado coa palabra ao longo do tempo son múltiples. Por exemplo, o caso de A balanza, o primeiro libro de Álvaro Mutis, que acababa de ser distribuído polas librerías de Bogotá cando esta cidade ardeu en abril de 1948. E, no sentido contrario, a primeira edición de Vidas sombrías de Pío Baroja, que a aviación franquista fixo desaparecer en 1940 do almacén editorial antes do ser repartida. Mesmo se teñen dado estrañas vendettas, como a do comprador anónimo de toda a primeira edición dos Dublineses de Joyce, que a adquiriu por enteiro para logo esixirlle ao editor Maunsel que a fixese brasas. Outras veces, en fin, son os propios autores os que ceden á loucura pirómana, como lle aconteceu a Vladimir Nabokov coa primeira versión de Lolita, que salvou do lume da cheminea Vera, a súa muller, o mesmo que ocorreu con Baixo o volcán de Malcolm Lowry, tamén rescatado das lapas pola súa esposa Margerie Bonner.

Esta témera práctica da biblioclastia foi, como non podía ser doutra maneira, obxecto de literaturización. Mostra ben coñecida disto éo o propio Don Quixote, pois cómpre lembrar que no capítulo VI da primeira parte da novela o cura e o barbeiro, de acordo coa sobriña e a ama de chaves de Alonso Quixano, deciden queimar a súa biblioteca e todos os libros de cabalerías que nela hai e aínda outros. E o mesmo tema reaparece moito despois nas Vinte mil leguas baixo dos mares de Verne, onde tamén se dá ao lume a biblioteca do Capitán Nemo; en “O holocausto da Terra”, unha das célebres historias dos Contos contados dúas veces de Nathaniel Hawthorne, ou no Fahrenheit 451 de Ray Bradbury, ese mundo onde está prohibido ler e no que son paradoxicamente os bombeiros os encargados de incautar e queimar os libros.

Borrados polo lume

As letras galegas tamén teñen ardido tristemente. Así aconteceu co incendio que destruíu a Biblioteca Municipal de Ourense en decembro de 1927. Un suceso este, por certo, que está na base da literaturización coa que dá remate á novela O porco de pé Vicente Risco, quen, na apoteose da mediocridade e as prácticas execrables do alcalde don Celidonio, debuxou unha cidade das Burgas que ve como a súa biblioteca pública é pasto do lume namentres lle ofrecen ao seu rexedor unha homenaxe popular.

E ficción tamén, mais con grave trasfondo real, é o incendio leimotiv da recoñecida Os libros arden mal, de Manuel Rivas, onde ten un papel protagónico a queima de libros que tivo lugar en agosto do 36 na dársena da Coruña.

[Faro de Vigo, ‘Faro da Cultura’, 21-9-2017]