Longa vida á Literatura

En breve atoparémonos nos primeiros de novembro, o tempo do brumario dos revolucionarios franceses. E en tal xeira sobrevirán, como cada ano, dúas datas ben sinaladas como son o Día de Todos os Santos e o Día de Defuntos.

Deixarei para outro día o vínculo relixioso que definiu a non poucos escritores para ocuparme hoxe da inmortalidade literaria ou, mellor dito, da admirable loita contra a morte que exemplifican a escrita e a vida dalgúns autores, ben pola súa extraordinaria lonxevidade, ben polo prolífico do seu legado ben por ambas as dúas cousas.

Na Antigüidade, foron lonxevos Platón e Sófocles. Nun tempo no que a esperanza media de vida apenas se chegaba á trintena de anos, Platón viviu oitenta anos e escribiu unha trintena de diálogos e tratados filosóficos que son un dos cimentos da Historia do Pensamento occidental. Pola súa banda, Sófocles alcanzou os noventa anos e deixou escritas máis dun cento de pezas teatrais, das que só se conserva unha pequena parte, entre elas monumentos literarios como Antígona ou Edipo Rei.

Un caso abraiante non só de lonxevidade senón de prolixidade constitúeo Lope de Vega, quen chegou aos setenta e dous anos moi ben aproveitados, pois calcúlase que nese tempo escribiu arredor de 2.000 obras de teatro; isto é, máis de 100.000 páxinas ou, o que é o mesmo, uns vinte millóns de versos, ao que habería que sumar aínda algunhas novelas (longas e curtas), epopeas ou poemas didácticos. Esta inxente obra, absolutamente descomunal, valeulle o apelativo de Félix dos Enxeños e aínda de Monstro da Natureza, expresión admirativa coa que se refería a el Cervantes.

Máis contra os nosos días foi tamén ben prolífico Pío Baroja, quen nos seus oitenta e tres anos de vida deu remate a máis dun centenar de títulos, labor ao que estivo dedicado en corpo e alma, pois fóra do exercicio de médico durante un par de anos e de ter axudado por breve tempo a unha súa tía que rexentaba unha panadería en Madrid, o resto dos seus días non fixo senón riscar no papel.

Longa vida con celmosos froitos tivérona tamén o filósofo Bertrand Russell (que finou con noventa e sete anos); George Simenon (desaparecido con oitenta e seis anos, mais non sen antes escribir preto de 400 novelas e miles de contos, artigos e textos de todo tipo, ata o punto de que nun só ano ―o de 1929― chegou a dar ao prelo corenta e un libros); o filósofo e novelista Ernst Jünger (quen morreu con cento dous anos e máis de medio cento de títulos ás súas costas); ou o poeta castelán Victoriano Crémer (tamén el finado con cento dous anos e varias ducias de poemarios e novelas no seu haber); Francisco Ayala (desaparecido con cento tres anos, tendo escrito unha trintena de novelas, máis de medio cento de ensaios e unha ducia de traducións).

Agora ben, o récord no ámbito das literaturas hispánicas poida que o teña Juan Filloy, o escritor arxentino que chegou aos cento cinco anos de idade e que era fillo do labrego pontevedrés Benito Filloy. A el corresponde non só a autoría de máis de cincuenta libros, senón tamén a de seis mil palíndromos e case un milleiro de sonetos, escritos nunha vida que se estendeu ao longo de tres séculos, pois naceu en 1894 e faleceu no ano 2000.

nicanor parraEstá por ver se esta mareante marca de Filloy acaba por ser superada por outro gran mestre da poesía como é Nicanor Parra. O chileno veu ao mundo o 5 de setembro de 1914, polo que xa camiña cara aos centro catro anos, delongada andaina que lle deu xa para escribir ducias de poemarios e ver recoñecido o seu talento cos máis altos honores, entre eles o Juan Rulfo, o Raíña Sofía ou o Cervantes, aos que só o Nobel podería poñer o broche, o quen ben merece.

Lonxevidade galega

A nosa literatura tamén conta con casos notables de escritores lonxevos que tamén foron ben prolíficos. Entre os clásicos o exemplo máis salientable se cadra é de Eduardo Pondal, quen chegou aos oitenta e dous anos nunha altura en que o adoito era non ir máis alá da sesentena. Tanto é así que sobreviviu a Rosalía (a quen só levaba dous anos) por máis de tres décadas, morrendo dez anos despois de Curros que, curiosamente, era dezaseis máis novo ca el.

Tamén dacabalo entre o XIX e o XX chama a atención a vida longa de Ramón Cabanillas, oitenta e tres anos e un feixe de poemarios e varias pezas de teatro referenciais para a nosa literatura. Igualmente, velaí a Ramón Otero Pedrayo, oitenta e seis anos que o levaron dende Alfonso XIII ata a Transición e que deron para que fundase a narrativa galega moderna e sentase os alicerces do ensaísmo histórico actual, entre outras angueiras de valor.

Estrito coetáneo, cómpre lembrar o caso do non hai tanto ido Francisco Fernández del Riego, quen alcanzou os noventa e sete anos e deixou tras de si milleiros de páxinas, entre as que destacan diversas monografías e tamén historias e dicionarios de Literatura Galega.

[Faro de Vigo, 26-10-2017]

Advertisements

Verne e Vigo: no 150 aniversario da arribada do Nautilus

CREATOR: gd-jpeg v1.0 (using IJG JPEG v80), quality = 100

E ben, señor Aronnax, estamos na baía de Vigo e só de vostede depende que poida chegar a coñecer os seus segredos.

Con estas palabras anunciaba o capitán Nemo, protagonista da moi célebre Vinte mil leguas baixo dos mares, a chegada ás augas olívicas do non menos famoso Nautilus, xustamente hai estes días cento cincuenta anos: o 18 de febreiro de 1868.

Con tal motivo, tiveron lugar na cidade as xornadas ‘De Verne a Vigo’ coordinadas polo xornalista Eduardo Rolland. Nelas, expertos na vida e obra do escritor francés analizaron diversos ángulos da súa suxestiva biobibliografía e reviviron as visitas que Verne fixo á cidade en 1878 e 1884, onde fixo escala co seu iate Saint Michel III durante varios días, tempo abondo para vivir intensamente a procesión do Cristo da Vitoria e a festa da Reconquista, visitar a fortaleza do Castro, frecuentar o Café Suízo na rúa do Príncipe, bailar no Campo de Granada e cartearse con medio mundo dende o Hotel Continental.

Con certeza, Jules Verne inmortalizou literariamente a cidade e a ría de Vigo, pois a súa obra está traducida a ducias de idiomas, ten numerosas adaptacións cinematográficas e o seu relato é coñecido por millóns de lectores dende que se publicara en 1870.

Mais, ¿quen foi Verne e como se interesou por Vigo e polo tesouro de Rande que financiaría as expedicións do afouto Nemo?

En esencia, un intelectual davinciano, de curiosidade insaciable, que concibiu un proxecto absolutamente fascinante: unir Ciencia e Literatura a través da narración de extraordinarias viaxes e aventuras.

nautilusVerne foi, dende ben noviño, un ser de excepcionais dotes de observación, devecente do seu pequeno telescopio co que contemplaba o ceo estrelado de Nantes des que o sol se poñía e xa non podía ollar os navíos cruzar o Loira.

Xa adolescente, sendo estudante en París, privábase do imprescindible e pasaba semanas alimentándose apenas de leite e pan para, cos cartos aforrados, mercar libros e libros, ir ao teatro e participar da vida cultural parisiense. Foi entón cando, por medio dun tío seu, coñeceu a Alexandre Dumas pai e se fixo grande amigo do seu fillo, tamén afamado escritor.

Aínda que se formou como avogado, pronto empezou a gañar a vida como secretario do Teatro Lírico e comezou a escribir moita literatura dramática, unha afección que lle durou sempre, malia que despois acabou por deixar estas ocupacións e pasou vivir primeiro coa axuda da súa esposa (unha acomodada viúva coa que casou novo) e logo como axente de bolsa.

Na súa andaina como autor foi decisivo o encontro en 1862 co editor Pierre-Jules Hetzel, quen o fichou para que comezase a escribir unha serie de novelas por entregas de ‘Viaxes extraordinarias’ das que naceron títulos inesquecibles como Cinco semanas en globo (1863), Viaxe ao centro da Terra (1864), Da Terra á Lúa (1865), Os fillos do capitán Grant (1867) ou A volta ao mundo en oitenta días (1872).

Viaxeiro por medio mundo, estudoso insaciable de disciplinas tan dispares como a Química, Botánica, Xeoloxía, Mineraloxía, Oceanografía, Astronomía, Matemática, Física, Mecánica ou a Balística, membro da Sociedade de Xeografía de Francia, analista da obra de Poe, sobre a que escribiu unha serie de coñecidos ensaios, as súas inconmensurables ganas de vivir fixeron que sobrevivise á Guerra Franco-Prusiana na que foi alistado e mesmo a dous balazos que un seu sobriño toleirán lle propinou diante a porta da casa e que, de resultas, o deixaron cunha coxeira para os restos, mais aínda rufo para viaxar e implicarse intensamente na vida de Amiens como concelleiro, organizando eventos literarios ou aconsellando a construción de edificios culturais, o que fixo que lle concedesen a Lexión de Honra uns anos antes de que presaxiase o seu pasamento e escribise a premonitoria O testamento dun excéntrico (1899), logo de destruír gran número de documentos e notas e ir deixándose vencer polas doenzas gástricas, os desmaios, as parálises faciais e a diabetes, que o foron cegando e deixando xordo ata acabar con el en 1905.

Verne, visionario

terra lua verneA imaxinación portentosa de Verne e as súas infindas pescudas na literatura científica da época fixeron que trufase os escritos de innovacións tecnolóxicas e progresos humanos que non foron unha realidade ata ben anos despois de que el os concibise. Poño por caso, a rede internacional de comunicacións telegráficas que idea en París no século XX (1863), avanzando Internet; a chegada tanto ao Polo Norte (As aventuras do capitán Hatteras, 1866) coma ao Polo Sur (A esfinxe dos xeos, 1897) ou os paseos lunares que fantasiou en Da Terra á Lúa (1865) e Arredor da Lúa (1870) cuns personaxes que, ¡casualidades!, partían na viaxe de Cabo Cañaveral e regresaban aterrando no Pacífico.

Porén, na memoria colectiva dos galegos ha ficar para sempre a maxia toda do Nautilus, un enxeño descoñecido capaz de navegar baixo os mares, que logo de abandonar a enseada de San Simón e deixar atrás as Cíes aproou cara á Atlántida, hai agora século e medio.

[Faro de Vigo, 1-3-2018]

Frankenstein e outros monstros

Poucas cousas estimulan tanto o ser humano como a formulación de retos. E é xustamente un desafío literario o que está na base do nacemento dunha das obras máis insólitas da literatura romántica europea: Frankenstein ou o moderno Prometeo, da escritora inglesa Mary Shelley, novela que chega agora ao seu segundo centenario.

En efecto, durante o verán de 1816, na mansión suíza de Vila Diodati (Cologny), a parella formada polo poeta Percy Bysshe Shelley e a narradora Mary Wollstonecraft Godwin (quen ao casar tomou o apelido do seu compañeiro) visitaron o seu amigo Lord Byron. Nun dos faladoiros literarios cos que entretiñan o tempo, o anfitrión retou os convidados (entre os que tamén se atopaba o seu médico persoal, John Polidori) a que compuxesen unha historia de terror. De resultas do desafío, Polidori escribiu O vampiro (1819) e Mary Shelley o seu Frankenstein, que acabou publicándose o primeiro de xaneiro de 1818.

Aquela xuntanza, por tanto, foi o xermolo da teratoloxía literaria moderna, que ten na figura de Frankenstein un dos seus máis recoñecibles monstros. O canon de horrores antropomorfos complétase co tríade que conforman os vampiros (como se ve, tamén literaturizados entón por vez primeira), os zombis e os lobishomes, todos eles mutacións témeras de humanos previos que deveñen en seres arrepiantes.

Cómpre dicir que tanto o Frankenstein de Shelley coma O vampiro de Polidori gozaron da atención lectora do seu tempo e ao pouco tempo de seren publicados viron como xurdían novos textos que continuaban os seus achados, como o titulado O esqueleto do Conde ou a amante vampiro, unha historia escrita por Elizabeth Caroline Grey en 1828 na que a moza coprotagonista, despois de morrer, regresa á vida mercé a unha descarga eléctrica (como acontece con Frankenstein), mais para permanecer viva precisa de alimentarse de sangue (o que coincide co narrado por Polidori).

Agora ben, se entre os monstros xerados a partir de corpos cadavéricos grazas a milagrosos procesos de galvanización o Frankenstein de Mary Shelley é, sen dúbida, o gran referente literario, na narrativa vampírica, máis alá do recoñecemento pioneiro de Polidori, a novela por antonomasia sería Drácula (1897) do irlandés Bram Stoker, quen abondou nun tema xa tratado por Hoffmann, Coleridge ou Le Fanu.

Canto aos mortos viventes, convertéronse en personaxe literario con Paul-Alexis Blessebois, quen en 1697 publicou O zombi do Gran Perú. Secasí, malia esta achega fundacional e sen desmerecer os relatos de ambientación zombi que poden descubrirse en Poe (velaí A caída da casa Usher ou A verdade sobre o caso do señor Valdemar) e Bierce (A morte de Halpin Frayser), o certo é que o grande instaurador do xénero foi o escritor estadounidense William Seabrook coa novela A illa máxica (1929), que retrata un Haití de omnipresente culto vodú e millenta escravos resucitados. Nesta liña sitúase tamén o sempre maxistral Lovecraft (Herbert West: Reanimador e O caso de Charles Dexter Ward) e, mais contra os nosos días, moitos outros.

Finalmente, a figura do licántropo ten tamén unha moi longa tradición literaria que se remonta á Antigüidade clásica (aí as están, poño por caso, as referencias a Licaón en As metamorfoses de Ovidio ou a historia de Nicero no Satiricón de Petronio) e que ten no século XIX cultivadores como Menzies, Marrayat, Reynolds ou mesmo Dumas. Mais o paradigma do xénero debémosllo a Guy Endore e o seu O home lobo de París (1933), ao que tempo despois regresou o xenial Boris Vian en O lobo home (1947).

Monstruario galego

O Frankenstein de Shelley, xa bicentenario, foi traducido ao galego por Fernando Tato Plaza, quen deu a coñecer unha estupenda versión no ano 2000 na Editorial Galaxia.

Doutra parte, vampiros, zombis e, sobre todo, licántropos son monstruario adoito nas nosas letras. Concomitante co mundo propio da literatura vampírica (aínda que con personalísimo selo) amósase Un ollo de vidro (1922) de Castelao, relato de seres de ultratumba, entre o terror e o humor de agre lucidez. O rianxeiro aproveita esta atmosfera para a máis debeladora crítica social: “Quixen saber quen fora o vampiro nos mundos dos homes. Fora un canalla que roubara para dar regalía ó seu bandullo de porco, dono da xustiza, roubaba desde a súa confortable casa. ¿Para que dicir máis? Era, ¡era un cacique!”.

lobo da xenteMortos viventes habitan tamén as páxinas de, por exemplo, Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros (1919) de Vicente Risco, o protagonista da cal acaba por compartir unha danza macabra coa mesmísima momia de Tutankamón.

Tamén foi o escritor ourensán un dos que mellor abordou entre nós a licantropía literaria, como demostra O lobo da xente (1925), ficción narrativa sobre o mundo do lobishome que logo tratou ensaisticamente en Un caso de lycantropía. O home lobo (1929), onde estudou a vida de Manuel Blanco Romasanta, o célebre lobishome de Allariz.

Nos últimos anos, salienta a obra de Paula Carballeira por ser a única que compuxo un ciclo teratolóxico completo coas tres figuras: o vampiro da novela O ganso pardo (2002); os zombis do relato A era de Lázaro (2004) e o licántropo da narración O lobishome de Candeán (2009).

[Faro de Vigo, 11-1-2018]

Fariña prohibida

Estes días correu como a pólvora a nova de que o libro de Nacho Carretero Fariña, publicado pola madrileña Libros del K.O., ficaba secuestrado como medida cautelar por orde dunha xuíza de Collado Villalba. A maxistrada respondía deste xeito a unha demanda do exalcalde do Grove, José Alfredo Bea, quen acusa a Carretero e a súa editorial dun delito de “inxurias e calumnias”.

Principiaba así un novo episodio de interdición literaria que non só está a conseguir que o conxunto social se posicione a prol de Carretero e a libre circulación da obra, senón que está logrando convertela nun bestseller cunha moi exitosa proxección televisiva.

Porque a Historia da Humanidade está chea de exemplos de libros que foron prohibidos. E isto dende hai séculos. Velaí o Index librorum prohibitorum, instituído pola Igrexa Católica a mediados do XVI e vixente ata 1966. Durante eses catrocentos anos prohibiu a lectura de obras de Erasmo de Rotterdam, Rabelais, Rousseau, Copérnico, Montaigne, Descartes, Hobbes, Hume, Diderot, Balzac, Zola, Bergson, Gide ou Sartre, tentando poñer portas ao campo e evitar que os fieis tivesen unha visión alternativa da existencia, a Arte e o pensamento.

Non mellor sorte correu A orixe das especies (1859) de Charles Darwin, censurada no seu día no Reino Unido, Grecia e na antiga Iugoslavia por razóns relixiosas e aínda hoxe albo dos negacionistas estadounidenses que rexeitan a teoría da bioloxía evolutiva.

Curiosa, cando menos, foi a prohibición nos anos trinta do pasado século en China de Alicia no País das Marabillas (1865), argüíndo que era intolerable colocar animais antropomorfizados ao mesmo nivel intelectual que os humanos. E non menos pintoresca foi a prohibición da saga de Harry Potter nos Emiratos Árabes, pois os seus mandatarios consideraron que incentivaba a práctica da bruxería.

tropicAgora ben, a maior parte das veces o devezo por ocultar unha obra ten que ver con razóns ou relixiosas ou políticas ou de moral sexual ou con varias delas a un tempo. Velaí a condena que sufriu Joyce polo Ulises antes de ser publicado en libro en 1922, cando aínda estaba a divulgarse por entregas e foi xulgado xunto ao seu editor pola Corte Penal de Manhattan ao publicaren un fragmento que describía unha masturbación de Leopold Bloom, de resultas do cal a novela foi apartada do público estadounidense por dez anos. E outro tanto ocorreu co Trópico de Cáncer (1934) de Henry Miller, xulgado pola Corte Suprema de Pensilvania e acusado por ser “un foxo de putrefacción, un feixe fétido de todo o podre na depravación humana”. Vergoñentas por outros motivos foron As uvas da ira (1939) de John Steinbeck, prohibidas e queimadas publicamente porque describían a pobreza extrema do país. Ou o 1984 (1949) de George Orwell, que en Tailandia e Cuba semellou propaganda anticomunista intolerable, con material sexual demasiado explícito, ata o punto de que no país oriental aínda segue véndose con malos ollos e no caribeño só pode lerse dende hai dous anos.

En fin, os exemplos poderían ampliarse ata a Lolita (1955) de Vladimir Nabokov, retirada do mercado polo Home Office co argumento de que era pornografía e que en Francia tamén foi prohibida ao ano seguinte; ou O código da Vinci (2003), censurado no Líbano polo sacrilexio de insinuar que Cristo tivo relacións con María Magdalena.

Agora ben, se houbese que amentar un só caso de secuestro literario a grande escala nos últimos lustros sen dúbida ningunha ese sería o dos Versos satánicos (1988) de Salman Rushdie. Prohibido en todo o Islam, Khomeini ordenou a morte do autor, que sufriu numerosos intentos de asasinato (a fatwa aínda segue vixente). É máis, durante algún tempo tamén encarceraron en Venezuela a quen tivese un exemplar.

Prohibido en galego

aires currosA medida cautelar promulgada contra o libro Fariña de Nacho Carretero ten paralizada tamén a saída en galego do libro por Xerais, que agarda poder lanzala ao mercado caso da resolución xudicial permitilo.

E é que a prohibición de textos polos xulgados non é tampouco unha historia nova entre nós. Abondará con recordar un exemplo: o procesamento de Manuel Curros Enríquez por “atentar contra do libre exercicio dos cultos” cos versos de Aires da miña terra (1880), que lle reportou unha condena de dous anos, catro meses e un día e unha multa de duascentas cincuenta pesetas, da que o librou Serafín Temes, o demócrata ourensán que pagou a súa fianza, sendo absolto o poeta despois mercé á defensa do xurista Luciano Puga.

[Faro de Vigo, 22-3-2018]

Cerimonias da escrita

Gómez de la Serna

Á hora de escribir, moitos autores de toda época e lugar desenvolveron costumes extravagantes cos que se sentiron seguros e que, dalgunha maneira, foron aos seus ollos imprescindibles para lograr plasmar literariamente aquilo que querían comunicar. Entre esas cerimonias da escrita contaríanse hábitos que tiñan que ver cos materiais empregados, co lugar no que se atopaban, cos alimentos ou substancias que inxerían, coas datas e horas da creación e un longo etcétera de condicionantes sen os cales se vían perdidos e incapaces de levar adiante a súa escrita.

Entre os maniáticos dos materiais estarían, por exemplo, Hemingway, que escribía sempre a lapis e con papel cebola; Kafka, que o facía case a escuras e con tinta azul ou morada; Gómez de la Serna que traballaba de amencida, con tinta vermella e con folios satinados; Neruda, que tiña que ver o mar, estar rodeado de libros e escribir con tinta verde; Steinbeck, que escribía con lapis redondo e sen arestas para que estas non o molestasen; ou Ricardo Baroja, que pegaba os folios con cola para crear unha sorte de pergameo que non detivese a súa torrencial creatividade.

Tamén a estancia e os elementos da mesma contaron moito para algúns. Así, o poeta francés Crebillon non podía compor os seus tráxicos textos sen o acompañamento de corvos; Byron precisaba do recendo das trufas, das que enchía os petos; Henry James ditaba os libros paseando incansable polo cuarto, igual que facía Chateaubriand, pero este, amais, completamente descalzo; Mann enchía o seu estudo de frascos de perfume e almofías con auga de violetas nas que lavaba as mans constantemente; Carver tivo un tempo no que, para escribir tranquilo e que ninguén o molestase, fuxía para o seu coche; Lowry, pola contra, ficaba horas a pé quieto mentres mandaba copiar á súa muller o que ía creando; Juan Ramón Jiménez forraba as paredes do cuarto para evitar calquera ruído e tapaba con cera os oídos para que nada o desconcentrase; Conrad chegou a esconderse no baño para escribir durante horas; o Conde de Buffon precisaba vestirse co seu traxe militar de gala para, sabre á cintura, idear os seus textos; a Rousseau prestáballe escribir en pleno campo e, a ser posible, baixo un sol de xustiza; Milton necesitaba verse envolveito nunha vella capa de la; Dumas pai poñía unha túnica longa e vermella e calzaba sandalias; Rimbaud deixaba de lavarse durante días e andaba pola casa espido; Balzac bebía e bebía café freneticamente toda a noite; Aleixandre e Onetti escribían estomballados no leito; Montaigne redactaba os seus pensamentos nunha torre abandonada e Rilke os seus poemas nun castelo medieval arrolado polo son do mar; Schiller só era quen de crear se tiña os pés mergullados nun barreño de auga xeada; García Márquez gustaba de ter unha flor amarela na mesa de traballo e vestirse con mono de mecánico; Proust tiña tapizado o cuarto con cortiza, tapiadas as ventás con inmensas cortinas e vaporizado todo con po medicinal Legrás para que nin os sons nin a luz nin o aire o privasen da máxima concentración; en fin, a Vargas Llosa agrádalle ter na mesa figuriñas de hipopótamos e César Aira prefire a noite e os bares, pois é no medio do maior dos boureos onde a súa musa vén visitalo.

Follas amarelas e bólas de neve

Os escritorepondals galegos non se subtraeron a esta vertixe maniática e hai rechamantes exemplos neste sentido. Entre os clásicos, o máis célebre é sen dúbida o do poeta Eduardo Pondal, quen acostumaba escribir os seus barís poemas de pé, amosando así un carácter tan rexo coma o dos famosos guerreiros celtas que imaxinou.

Agora ben, entre os nosos coetáneos hai tamén hábitos singulares. Mirado do material érao Agustín Fernández Paz, quen adoitaba escribir en cadernos de follas amarelas. Tamén Luís Valle precisa facelo con algunha pluma ou bolígrafo que teña para el un significado especial; Miguel Sande escribe nas marxes dos libros doutros autores se estes lle gustaron, do contrario fican intactos, e Xosé María Álvarez Cáccamo emprega decote bolígrafos de tinta cor violeta e cadernos de papel cuadriculado que vai numerando.

Xenuínas pola atmosfera que dispoñen ao seu redor á hora da escrita sono Ánxela Gracián, que chama polo can Argos ao seu carón, come mazás a moreas e toma moito café; Berta Dávila, quen pendura os textos das paredes da casa para poder manipulalos fisicamente e retocalos a vontade; Iolanda Zúñiga, á que non é preciso preguntarlle se está escribindo algo porque a súa onicofaxia creativa xa a delata; ou Xina Vega, que se fai cunha bóla de neve por cada libro que comeza e, cando está atoada na redacción, abanea esta, contempla o caer das folerpas e deixa que a maxia da inspiración volva a ela tan cunqueirianamente.

[Faro de Vigo, 30-11-2017]