As outras poesías

Faro da Cultura (Os outros poemas, 21-3-2019)Hai agora vinte anos a conferencia xeral da UNESCO decidiu instituír como Día Mundial da Poesía o 21 de marzo. Na súa declaración oficial explicaba a necesidade deste no “propósito de promover a ensinanza da poesía, fomentar a tradición oral dos recitais poéticos, apoiar as pequenas editoriais, crear unha imaxe atractiva da poesía nos medios de comunicación para que non se considere unha forma anticuada de arte, senón unha vía de expresión que permite ás comunidades transmitir valores e sentires propios e reafirmarse na súa identidade, ademais de restablecer o diálogo entre a poesía e as outras manifestacións artísticas, como o teatro, a danza, a música e a pintura”.

Non pode haber ideais máis nobres, nin máis acaídos para este día. Por iso paga agora a pena que, precisamente hoxe, sobrevoemos a moi rica e plural revolución poética que o pasado século e, de xeito particular, as últimas décadas teñen achegado, confirmando que somos animais poéticos e que a poesía é, a non dubidalo, a voz do corazón no Tempo.

Nos nosos días a poesía máis rupturista e innovadora vén da man das distintas modalidades da poesía experimental, sintagma baixo o que se acubilla unha moi ampla serie de propostas creativas que fincan as súas raíces nas vangardas históricas de primeiros do XX.

As orixes das prácticas poético-experimentalistas actuais provirían de movementos como o Futurismo de Marinetti (co seu dinamismo levado á páxina) e, antes, co Caligrafismo de Apollinaire (escrita figurativa, debuxos con palabras que tamén practicaron Mallarmé ou Huidobro e, xa máis de dous mil anos antes, gregos como Simias de Rodas) ou, despois, co Letrismo de Isidore Isou (que confería unha centralidade simbólica no poema ao propio signo gráfico, ao grafema).

As poesías experimentais eclosionan a mediados do século XX e teñen en común o resultaren da mestizaxe da arte verbal con outras artes. Así, cando a mestura se produce coas artes plásticas aparece a Poesía visual, que adoitou inicialmente unha liña máis verboicónica (Poesía concreta) e logo máis directamente ideogramática e xeométrica (Poesía semiótica). Cando a mestura é coa arte musical xorde a Poesía sonora (tamén chamada Audio-art, Audiopoesía ou Poesía fonética, onde os fonemas e a súa realización acústica centran a atención alternados con ruídos e outros sons). Se a xuntanza é coa arte (para)tetratral nace a Poesía da acción ou Poesía Inobxectual (creacións para escenificar) e, se é interactiva, chegamos á Poesía para realizar (propostas poéticas abertas que o propio receptor axuda a configurar). Se a confluencia é coa escultura dáse lugar ao Poema-obxecto ou Poema corpóreo. Se se avanza na liña matematizadora, permutatoria e xenerativa aparece a Poesía fractal (pura combinatoria sintagmática). Se xogamos coas artes da imaxe avanzamos na Fotopoesía e aínda na Videopoesía. Se hibridamos a poesía coa bd temos o poemic, nova fórmula propia da Comic Poetry. Finalmente, se introducimos as novas tecnoloxías informáticas explicamos a Ciberpoesía, tanto o Poema hipertextual (poema enlazado) como, sobre todo, a Holopoesía ou Poesía virtual (poesía cuatridimensional). E se, por remate, vehiculamos todas estas creacións nunhas redes de difusión alternativas e libertarias chegamos ao Mail Art ou Arte Postal (poesía experimental, sobre todo visual, difundida polo correo convencional ou electrónico sen censuras, escollas nin comercialización).

Mais a Poesía flúe, metamorfosea e cristaliza a cada paso en novas fórmulas. E velaí os están nos últimos tempos os tweetpoems ou o movemento #instapoet, con millóns de seguidores en Instagram, dinamitando as formas tradicionais da escrita poética e abrindo esta a novas modulacións nas que o visopoema se volve viral e confirma, máis unha vez, que a vida é poesía e viceversa.

As poesías outras en Galicia

En Galicia algunhas destas tendencias máis experimentais de poesías outras levan xa o seu camiño andado. Neste sentido, eu distinguiría tres momentos: un inicial, case que fundacional, coas xentes do Grupo Rompente (Avendaño, Reixa, Romón), que a finais dos setenta incorporaron á textualidade dos seus poemas códigos propios das artes visuais e sonoras e do universo pop art; un segundo momento cos poetas dos oitenta, que se achegaron, con distintas intensidades, á poesía visual e outras fórmulas hibridadas (X. Mª Álvarez Cáccamo, Xavier Seoane, Claudio Rodríguez Fer); e o presente, onde salientan creadores de poesía semiótica e Mail Art como Lois Magariños (Corporación Semiótica Galega) ou Pedro Gonzálves e todos aqueles que exploran as vías da poesía visual (Arturo Casas), a audiopoesía (Rosalía Fernández Rial), o poemic (Yolanda Castaño), a videopoesía (Celia Parra), a ciberpoesía (Fran Alonso) ou outras.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 21-3-2019]

Advertisements

Bibliotecas singulares

biblioteca recolledores lixo

Plinio dicía que nas bibliotecas falaban as almas inmortais dos que xa deixaran este mundo. Algo así deberon de pensar os recolledores do lixo de Ancara, en Turquía, cando decidiron hai uns meses recuperar dos contedores os moitos libros dos que a xente se desfacía e formar con eles unha gran biblioteca. E velaí como, nas instalacións dunha vella fábrica abandonada hai máis de vinte anos, estes varredores bibliófilos crearon un espazo bibliotecario no que xa poden consultarse cinco mil volumes, para os que mesmo teñen servizo de préstamo.

O caso desta orixinal biblioteca salvada das gadoupas do lixo que estes días ocupou a atención de moi diversos medios informativos non é único. Existen polo planeta adiante outros curiosos exemplos de bibliotecas que, pola súa funcionalidade, conformación, orixe, localización ou particular continente son verdadeiramente singulares.

Polo lugar no que se atopan, chaman a atención a Biblioteca Liyuan, ás aforas de Beijing, toda ela feita con paredes de madeira, ambientación zen e situada no medio e medio dun frondoso bosque; ou a Undergroud Library que dispensa libros nos vagóns do metro de Nova York.

Non menos curioso é o tanque-biblioteca que o artista Raúl Lemesoff creou como arma para combater a ignorancia no interior dun antigo Ford Falcon 1979, un vehículo de combate con torreta xiratoria e espazo abondo para case un milleiro de libros.

E velaí o Biblioburro ideado polo profesor colombiano Luis Soriano. Mercé a este infalible e ancestral sistema de transporte, son ducias as aldeas máis remotas de Colombia que puideron achegarse aos libros de préstamo.

Xenuína tamén é a Biblioteca Urbana de Saint-Étienne, en Francia, onde unha intervención deseñada polo artista Didier Muller deixa pendurando das árbores unhas caixas transparentes con libros no seu interior que calquera persoa pode levar baixándoos por unha corda; iso iso, a cambio de deixar no seu lugar outros libros de seu, nun perfecto modelo de xestión de intercambio sostible.

Visualmente moi atractiva resulta a coñecida como The Book Mountain, a Biblioteca de Spijkenisse, en Holanda, unha montaña de libros amoreados baixo unha estrutura piramidal de cristal semellante á do Louvre que forma unha ruta de escaleiras de case medio milleiro de metros e varios niveis de altura que convidan á lectura cun só golpe de vista.

Entre as iniciativas bibliotecarias máis espectaculares debe citarse a Logos Hope, un barco enteiro que funciona como biblioteca ambulante e solidaria por iniciativa da OM Ships Internacional e que dende hai unha década ten viaxado por medio mundo cunha tripulación constituída por voluntarios de máis de sesenta países. O barco, que supera os cento trinta metros de eslora, serve tamén como espazo para eventos culturais e leva a cabo doazóns a escolas desfavorecidas, tendo chegado xa a case cincuenta millóns de usuarios.

A todas estas insólitas bibliotecas habería que sumar moitas outras que poden atoparse ao aire libre en diferentes cidades; tamén as bibliopraias; as que están no interior de caixas de correos para bookcrossing ou en antigas cabinas telefónicas; as de intercambio veciñal, como a Little Free Library de Nova York con forma de casiña de bonecas chea de libros, ou a das estacións de metro londinense, coñecidas como Book Swaps for London; en fin, as futuristas e xeométricas Bibliotecas Públicas de Stuttgart (Alemaña) ou Seattle (EE. UU.)

Tesouros bibliográficos galegos

En Galicia existe unha notable rede de bibliotecas públicas e de institucións diversas, tamén non poucas particulares de mérito indiscutible.

biblioteca penzolAgora ben, pola importancia dos fondos bibliográficos galegos que atesouran —e tamén pola beleza e emblematicidade dos espazos que as albergan— coido que deben salientarse catro delas: a Biblioteca da Real Academia Galega, a Biblioteca Xeral da Universidade de Santiago de Compostela, a Biblioteca Penzol de Vigo e mais a Biblioteca do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, tamén en Compostela.

A Biblioteca da RAG acolle un valiosísimo fondo, con legados bibliográficos e documentais de moitos próceres de noso. Está situada nun edificio que leva o número 11 da Rúa Tabernas da Coruña, un senlleiro inmoble que foi pazo de dona Emilia Pardo Bazán.

A Biblioteca Xeral da USC ten o maior dos catálogos de libro galego actual e antigo e está situada nada máis e nada menos que no Colexio fundado polo arcebispo de Compostela Alonso Fonseca III a principios do século XVI.

A Biblioteca Penzol de Vigo, con algo máis de medio século de vida, custodia o fabuloso fondo fundacional do benemérito bibliófilo galeguista Fermín Penzol, ao que foron adicionándose moitos outros materiais que inclúen dende textos medievais ata manuscritos dos máis grandes escritores galegos. A súa sede está nun edificio nobre da popular Praza da Princesa de Vigo.

Finalmente, a Biblioteca do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento (centro de investigación do CSIC) herdou o fondo histórico do mítico Seminario de Estudos Galegos que en 1923 axudaran a fundar Castelao, Otero Pedrayo e tantos outros. Localizada no hoxe pazo e antigo Hospital de San Roque en Compostela, é tamén un centro de referencia para investigadores e estudosos de toda parte.

[Faro de Vigo, 7-3-2019]

Letras de Amor

51910847_2091252980956184_4000655641294143488_nHoxe é San Valentín, día dos namorados, unha celebración que ten o seu xermolo nun feito acontecido hai case dous mil anos, cando o relixioso cristián deste nome decidiu contravir as ordes do emperador Claudio II (quen decretara que os mozos soldados non podían casar porque, ao estar libres de atumes sentimentais, desempeñarían mellor o seu cometido), dedicándose a unir en segredo parellas novas. A súa desobediencia custoulle que o decapitasen o 14 de febreiro do 270, de aí a súa canonización e tamén que dende mediados do XIX celebremos esta data como a propia do Día do Amor e a Amizade.

Nun día tan sinalado, ben está que lembremos algunhas das innúmeras obras que na literatura de todo tempo e lugar cantaron e contaron a Cupido ou a ausencia del, un dos grandes temas da escrita universal que encheu océanos de letras con historias sensuais, tráxicas, imposibles, de paixóns correspondidas, idealizadas, corteses e mesmo tiranas.

Evidentemente, nin todas as páxinas do Faro de hoxe abondarían para amentar sequera os miles de títulos que aquí poderían citarse, así que o lectorado saberá desculpar esta escolma que ten un moito de persoal.

Todas as literaturas do planeta teñen nos seus textos fundacionais obras nas que o amor é o protagonista. Na cultura occidental abondaría con pensar nos líricos gregos, mais, sobre todo, con figuras como as dos poetas latinos Catulo ou o incomparable Ovidio coa súa Arte de amar ou os Remedios do amor.

Mais outro tanto podería dicirse da literatura da India, cos célebres amores dos reis Nala e Damaiantí ou da princesa Savitrí e o monarca Satiaván, todos relatos do Mahabharata; da literatura árabe, cos versos de amor e erotismo gozosos dos Rubaiyat do admirado Omar Khayyam; da literatura chinesa, co Jin Ping Mei, considerada a primeira novela erótica da súa cultura, ou O soño da cámara vermella de Cao Xueqin, un dos cumes da literatura amorosa oriental.

Agora ben, na nosa contorna máis inmediata as grandes historias literarias de amor nacen no Medievo, onde a poesía amatoria se estendeu por todo Europa nas líricas primeiras en occitano (amparada polas cortes da Aquitania), alemán (velaí os minnesänger), castelán (así as serranillas do Marqués de Santillana e moita outra escrita posterior), italiano (dolce stil nuovo), catalán (pénsese no trobador Guillem de Bergedà) ou inglesa (poño por caso, en Chaucer ou Thomas Malory), entre outras.

Secasí, poida que moitas das persoas que len concorden en que o título a partir do cal se produciu un antes e un despois na memoria colectiva dos amores arrebatados é o Romeo e Xulieta de Shakespeare, a tráxica historia destes dous namorados veroneses, as forzas que o sangue e o destino confabulan na súa contra por medio dos Capuleto e os Montesco é xa inmortal.

cupidoCon todo, foi a partir da chegada do Romanticismo cando polo vello continente (e logo polos territorios aos que os europeos foran chegando) se estenderon obras imperecedoiras que son un monumento ao amor e o seu natural reverso, o desamor. Así, na literatura en lingua inglesa foronse sucedendo dende mediados do XIX Orgullo e prexuízo de Jane Austen, Jane Eyre de Charlotte Brontë, Cumios borrascosos de Emily Brontë ou A letra escarlata de Nathaniel Hawthorne, para chegar aos anos vinte do pasado século con A idade da inocencia de Edith Wharton, O gran Gatsby de F. Scott Fitzgerald ou O amante de Lady Chatterly de D. H. Lawrence.

Este dicir de Amor e o seu doce veleno tamén ten os seus clásicos na literatura francesa (como non lembrar A dama das camelias de A. Dumas fillo, Madame Bovary de Gustav Flaubert ou Cyrano de Bergerac de Edmond Rostand), rusa (inesquecible Anna Karénina de Leon Tolstoi ou Doutor Zhivago de Boris Pasternak), lusa (memorable O primo Basilio de Eça de Queirós ou, máis preto, Memorial do convento de Saramago), alemá (abonda con recordar As penas do mozo Werther de Goethe) e, tamén si, en lingua castelá castelá (dende as decimonónicas Don Xoán Tenorio de José Zorrilla, A Rexenta de Clarín, Fortunata e Xacinta de Galdós ou as Rimas e lendas de Bécquer ata as Vodas de sangue de Lorca, os Vinte poemas de amor e unha canción desesperada de Neruda, O amor nos tempos do cólera de García Márquez ou as Últimas tardes con Teresa de Marsé).

E é que xa o deixou dito Shakespeare: se non lembras a máis liviá loucura na que Amor che fixo caer, daquela non amaches.

Amores galegos

A literatura galega é unha literatura amorosa dende a súa mesma nacenza. Velaí as cantigas de amigo e amor da literatura medieval, mais tamén a refundación amorosa do Rexurdimento con tantos poemas de Rosalía ou a historia da Virxe do Cristal de Curros, os truculentos quereres de Maxina ou a filla espúrea de Marcial Valladares ou as tres novelas amoroso-históricas de Antonio López Ferreiro: A tecedeira de Bonaval, O castelo de Pambre ou O niño de pombas.

Esa nosa tradición estendeuse ao longo de todo o XX con voces maiores como as de Castelao (Os vellos non deben de namorarse) e chega aos nosos días en infinidade de poetas e narradores que, como diría Claudio Rodríguez Fer, cantan para nós os seus Poemas de amor sen morte.

[Faro de Vigo, 14-2-2019]

Literatura de máster

campus

Anda estes días o poleiro alborotado por mor do máis abracadabrante novelón de máster, ese que só a vida mesma pode escribir e a literatura alcanza unicamente nas súas máis arrevesadas ficcións, tanto abalo e devalo, tan poderosa sucesión de episodios aos que asistimos con admiración e, case diría, incredulidade crecente. É a novela do real, a pertinaz, impredicible e sorprendente realidade, que empurra con forza a maxinación literaria.

Mais, como a literatura imita a vida (e viceversa), ha pagar a pena que traiamos hoxe aquí algúns títulos diso que os estudosos deron en denominar “novela académica” ou “novela de campus”, subxénero específico da narrativa da modernidade.

Se un repasa de cor as obras clásicas nas que o estudantado e o profesorado universitario son o eixe protagónico lembrará ben pronto obras como Fanshawe (1828) de Nathaniel Hawthorne ―drama romántico e triángulo amoroso nun ficticio Harley College― ou As torres de Barchester (1857) de Anthony Trollope ―novela vitoriana de amores fatais e personaxes que proveñen dun imaxinario Lazarus College de Oxford―, por citar só dous títulos. Mais cómpre non confundir estas “novelas de universidade” ou “college novels” coas que chamamos, máis propiamente, “novelas de campus”, pois estas últimas non son tanto novelas de formación (bildungsroman) escritas e vivenciadas por quen é alleo ao mundo universitario coma obras xeradas polo coñecemento directo que teñen desa realidade os autores das “novelas académicas”, a maioría delas escritas por docentes universitarios que, amais, inciden na centralidade da figura do profesor e a súa problemática relación coa institución como tema principal.

Por tanto, esa brasa ardente da incógnita verbo da existencia documental ou non da asistencia a este ou aquel máster, da realización ou non destoutro ou daqueloutro TFM que estes días comparece nos medios é unha realidade á que xa nos ten afeitos a literatura. Que llo digan senón a moitos dos grandes da escena narrativa estadounidense e británica das pasadas décadas, que deron a luz textos referencias con circunstancias de parello xorne; velaí Os bosques da academia (1952) de Mary McCarthy ―sátira do mundo profesoral universitario―; Jim o afortunado (1954) de Kingsley Amis ―outra crítica feroz ao pechado universo da institución académica e as súas categorizacións de castes profesorais―; Pnin (1957) de Vladimir Nabokov ―ácido retrato da vida dun profesor dunha pequena e arredada universidade―; Sobre a beleza (2005) de Zadie Smith ―crónica da crise persoal dun docente universitario de mediana idade―; dúas novelas sobre o ocaso de decanos acusados de racismo como son O decembro do decano (1982) de Saul Bellow e A mancha humana (2000) de Philip Roth; outro par de obras que recrean un xenuíno sex & drugs & rock and roll universitario e que non están exentas de fortes doses de crítica social como son As leis da atracción (1987) de Bret Easton Ellis e Eu son Charlotte Simmons (2004) de Tom Wolfe; e, sobre todo, o gran cultivador do subxénero, David Lodge, látego da hipócrita vida universitaria na súa “triloxía do campus” (Intercambios, 1975; O mundo é un pano, 1984 e Bo traballo, 1988).

A importación deste modelo ao mundo hispánico ten dado obras como Todas as almas (1989) de Javier Marías ―historia dun hispanista profesor en Oxford―; A velocidade da luz (2005) de Javier Cercas ―novela testemuño sobre a estancia do autor como docente na Universidade de Illinois e as singulares amizades que alí fixo―; Natura quasi morta (2011) de Carme Riera ―intriga na UBA pola desaparición dun mozo en estrañas circunstancias―; O camiño de Ida (2013) de Ricardo Piglia ―outro thriller académico, desta volta coa Universidade de New Jersey como escenario― ou Un momento de descanso (2011) de Antonio Orejudo, novela con docente de universidade protagonista que terá que axudar a desvelar un misterio e que posúe un apelido sonoro e inequívoco, de curiosa coincidencia: Cifuentes.

O campus galego

A novela de universitarios máis coñecida entre nós é A Casa da Troia, publicada en castelán por Alejandro Pérez Lugín en 1915 cunha magnífica cuberta de Castelao, inesquecible retrato da vida dun estudante de Dereito e os seus compañeiros de pensión na Compostela de fins do XIX.

En galego salienta un texto escrito por quen foi, amais, catedrático de Historia da universidade compostelá: O estudante, a terceira das entregas da magna triloxía Os camiños da vida (1928) de Ramón Otero Pedrayo. A obra retrata ese ambiente universitario santiagués a través das vivencias que experimenta o discente Paio Soutelo, alumno de Medicina que mesmo soña cunha cátedra, pero que, finalmente, abandona os corredores da facultade e a “grande vila de pedra orcelada polas invernías” para ir exercer como doutor na contorna rural.

[Faro de Vigo, 12-4-2018]

 

Sinais no camiño

bookmarks

A historia dos marcadores de lectura, tamén chamados marcapáxinas ou puntos de lectura, é practicamente tan antiga como a da existencia do propio libro e os seus devanceiros. Sábese que xa na Antigüidade se empregaban para marcar os longos rolos de papiro, que moitas veces medían varios metros, polo que era moi útil empregar algún sistema para deixar sinalados textos concretos.

Agora ben, o primeiro marcador concreto do que temos noticia remóntase xa ao século XVI, cando Christopher Barker, o impresor oficial da Corte, regalou á raíña Isabel I de Inglaterra un exemplar da Biblia cunha delgada tira de seda vermella cosida á encadernación da obra para que esta puidera sinalar os lugares nos que detiña a lectura, agradecéndolle con tal orixinal galano un privilexio de impresión que a monarca lle concedera.

Dende entón ata hoxe os marcadores percorreron unha longa historia de máis de catrocentos anos. A súa existencia comezou a facerse máis usual a mediados do século XIX, momento en que nacen os marcadores de tea bordados, que se cosían principalmente con lendas e figuras cristiás. Pouco despois, contra 1860-1870, xurdiron xa os primeiros marcadores elaborados de maneira industrial e realizados en seda, que se utilizaron para anunciar produtos como xabóns, perfumes etc. e, xa entre 1880 e principios do século XX, naceron os marcadores de cartolina que hoxe coñecemos e incluso os marcadores-postal, que se enviaban e logo servían como marcapáxinas.

Dende o 1900 ata hoxe foron aparecendo os restantes tipos de marcador, entre os que se inclúen os marcadores-calendario, os marcadores-billete, os marcadores promocionais (con especial profusión dos marcadores de empresa, institucionais e de librerías, mais tamén os marcadores anunciadores de eventos ou conmemorativos) e os marcadores de libro, os máis numerosos de todos.

A máis recente innovación no fascinante mundo dos puntos de lectura veu da man de Penguin Books, quen desenvolveu hai pouco un marcapáxinas dixital capaz de detectar cando abandonas a lectura dun libro e enviarche un tuit aconsellándoche que a retomes. O dispositivo conta cun temporizador, un sensor de luz, conexión wifi e un software conectado a Twitter. Ao pechar o libro co marcapáxinas o temporizador conta o tempo que tarda a luz en volver a chegar ao sensor e, cando pasa demasiado tempo, envía unha mensaxe ao lector vía tuit.

Ademais de pola circunstancia histórica ou a realidade que os motivou, os marcadores de lectura adoitan clasificarse tamén pola súa forma ou feitura e polo material no que están elaborados.

Pola súa forma ou feitura distínguense dende as estreitas fías e cordóns de tea cosidos á encadernación do libro ata os cotiás marcapáxinas acartolinados estreitos e alongados pasando polos marcadores-clip ou os marcadores-abrecartas.

Canto ao material do que están feitos, existen marcadores de tea, de coiro, de papel ou cartolina, de metal (corrente ou nobre), de madeira e de plástico ríxido, entre outros. Hainos, incluso, que chegan a estar decorados con grande aparato, inserindo neles incrustacións de ágata, corais, cristal coloreado, madreperlas ou marfil.

O fascinio que espertan os sinaladores é tal que dende mediados do pasado século comezaron a ser valorados como obxectos artísticos e moitas persoas en todo o mundo decidiron coleccionalos. Segundo o último libro Guinness dos Récords, a persoa que máis separadores de libro atesoura, o holandés Frank Divendal, posúe 103.009 exemplares de todas as clases e partes do mundo. É máis, a febre dalgúns coleccionistas chega a tal punto que se teñen pagado cifras estratosféricas por marcapáxinas de hai máis cen anos e por algúns que pertenceron a persoeiros históricos, todo por posuír ese prezado obxecto, compañeiro inseparable do libro e amigo fiel de calquera boa lectura.

marcapaxinas1

Lecturas sinaladas

A literatura galega tamén ten visto sinaladas as súas lecturas por marcapáxinas de todo tipo. Mesmo houbo ocasións en que algunha serie foi promovida institucionalmente para conmemorar datas decisivas do noso calendario cultural. Así aconteceu, poño por caso, en 1991, cando o goberno galego sumou ás múltiples actividades celebratorias do 17 de maio a estampaxe dunha colección de puntos de lectura que incluía pequenas biografías de todos e cada un dos autores homenaxeados ata entón co Día das Letras Galegas xunto a un retrato destes realizado por Siro. Unha iniciativa, por certo, que foi recuperada hai uns anos, como pode comprobarse na páxina oficial www.lingua.gal, onde figuran separadores para libre descarga de Lois Pereiro, Roberto Vidal Bolaño, Xosé María Díaz Castro, Xosé Filgueira Valverde, Manuel María, Carlos Casares ou María Victoria Moreno, aos que pronto se sumará, con certeza, o de Antón Fraguas.

[Faro de Vigo, 15-11-2018]