Palabras que sandan

A todas as persoas que dende o mundo sanitario

 coidan de nós heroicamente

Nas últimas semanas fíxose máis presente ca nunca nas nosas vidas o labor heroico de sanitarias e sanitarios. Os hospitais son campos de batalla onde se libra unha guerra sen cuartel contra o coronavirus e todas as persoas que por nós velan neles son as nosas mellores amazonas e espartanos, loitando en condicións ben duras contra un inimigo que a súa profesionalidade e xenerosidade vencerá, non me cabe ningunha dúbida.

O mundo da medicina e a figura da sandadora ou sandador formaron parte da literatura dende a noite dos tempos. Certamente, dende a Antigüidade son innúmeras as aparicións literarias desta temática e personaxes, aínda que, xaora, no pasado con outros nomes: druídas, meigas, físicos, esculapios, compostoras, galenos, menciñeiros…

A medicina moderna, tal como hoxe a entendemos, enraíza no século XIX. Dende aquela ata hoxe moitos grandes escritores exerceron ou se formaron como doutores: Keats, Chekov, Conan Doyle, Ibsen, Joyce, Brech, Cronin, Baroja, Celine, Maugham ou Martín Santos, por poñer só algúns exemplos que se me veñen agora á memoria.

Tan estreita ten sido esta relación medicina-literatura que hai obras clásicas que incorporan descricións ou pasaxes que se estudan nas facultades de Medicina como paradigma para mellor coñecer a percepción sintomatolóxica dalgunhas doenzas e fomentar a empatía dos profesionais da medicina cos enfermos. Así acontece, poño por caso, coa lectura do capítulo de Anna Karenina de Tolstoi que describe a morte por tuberculose do irmán do heroe da novela, Lëvin, un episodio baseado na morte do irmán do propio Tolstoi; ou A morte de Iván Ilyich, tamén de Tolstoi, que axuda aos estudantes a entender o que pasa polas mentes dos pacientes terminais e os seus familiares.

Mesmo ten ocorrido que a profesión médica e a plasmación dos seus saberes acabe contribuíndo a asentar un xénero literario. É o caso da novela detectivesca dun fundador como Conan Doyle, un excelente médico que puxo os seus dotes de observador forense e patolóxico ao servizo dunha narrativa que mudou a bata branca e o fonendoscopio pola gorra con viseira e a cachimba meditativa.

Déronse casos tamén de obras literarias que provocaron que a medicina do seu tempo avanzase e cambiase de rumbo. Pénsese, por exemplo, en A cidadela de A. J. Cronin, unha narración que describe con admirable transparencia a terrible realidade social e sanitaria que padecían os mineiros galeses de principios do pasado século. O impacto que causou a súa lectura foi tan grande que obrigou ao goberno do Reino Unido a crear os National Healt Services (NHS), a primeira organización gobernamental que ofreceu asistencia sanitaria á poboación.

Outro exemplo: John Le Carré publicou no 2001 O xardineiro fiel, unha novela que foi levada ao cinema no 2005 por Fernando Meirelles e que gozou de grande éxito. A historia relata as intrigas das multinacionais farmacéuticas que empregan as doenzas endémicas dos africanos como campo de probas para os seus experimentos. Pois ben, tan estarrecedora narración logrou remover as conciencias ata o punto de que na Declaración de Helsinqui, guía ética para a comunidade médica mundial, na súa revisión do 2013, acabou incorporándose un parágrafo para evitar que os feitos descritos na obra poidan afectar á poboación do terceiro mundo.

Capítulo á parte merecerían aquelas obras nas que o mundo médico e/ou hospitalario cobran protagonismo principal, autenticamente incontables. En centurias precedentes e na pasada, son celebérrimos os casos de Molière, moi crítico cos galenos en O enfermo imaxinario e, sobre todo, en O médico a paus; as patoloxías psiquiátricas que están na base de O estraño caso do doutor Jekyll e Mr. Hyde de Stevenson; O tío Vania de Chekov, que narra o día a día do doutor Ástrov; A montaña máxica de Thomas Mann, que ocorre toda ela nun sanatorio de montaña en Davos, Suíza; A árbore da ciencia de Baroja, delongada conversa entre o protagonista Andrés Hurtado e seu tío o doutor Iturrioz; a difícil vida de Pedro, o investigador sobre o cáncer protagonista de Tempo de silencio de Martín Santos; ou, por rematar cun par de exemplos máis recentes, o bestseller O médico de Noah Gordon, moi coñecido tras o seu paso pola gran pantalla, e Sobre os ríos que van, do portugués António Lobo Antunes, protagonizada por un tal António Antunes dende a cama dun hospital no que está recuperándose dun cáncer de colon, enfermidade que acababa de superar o propio escritor.

Escola de menciñeiros

A literatura sanda o espírito e a medicina os corpos, mais no caso da literatura galega tal parece que ambas as dúas foron decote de mans dadas. Poderían multiplicarse os exemplos, pero abondará agora con lembrar que Pondal foi médico e que tamén o foi Castelao, quen confesaba que cursara a carreira por amor a seu pai e non exercera por amor á Humanidade. E as dúas dedicacións son igualmente a cerna do médico poeta Manuel Leiras Pulpeiro e do narrador Manuel Reimóndez Portela, dos farmacéuticos Florentino López Cuevillas e Antón Vilar Ponte e do saber milenario do pobo sandador recolleito en Escola de menciñeiros e noutros relatos de Cunqueiro.

[Faro de Vigo, 30-4-2020]

Literatura hixiénica

faro (II)Nestes días de treboada vírica puidemos asistir a un espectáculo inusitado e de non moi doada explicación: os lineais dos supermercados víronse arrasados e non ficou neles nin un só rolo de papel hixiénico. Destarte, o papel de váter acabou por se converter nun produto cobizado, un valor de mercado en alza, sorte de ouro de celulosa que tal semella estivo a un tris de cotizar por riba do prezo do petróleo.

Sabe Deus ou o Demo cal sería o destino de tantiño papel, pero, postos a darlle voltas e procurarlle utilidade a tamañas reservas que han de durar nos fogares un eón, ocorréuseme que talvez non estaría mal que a alguén entre nós lle dese por proseguir a nobre arte da escrita literaria en soporte papel hixiénico.

E si, lestes ben: aplicarse á escrita en rolo de papel, á arte en celulosa para inodoro, ou sexa, á literatura hixiénica. Porque a Historia Universal da Literatura, dende as súas orixes ata o noso tempo, tivo e ten moitos soportes alén do papel convencional e cómpre saber que arredor do rolo hixiénico existe un ben curioso microcosmos literario, que abrangue dende ensaios teóricos sobre este ata revistas con tal nome, pasando por editoriais que o levan por bandeira.

Ben claro o tiña o pensador R. H. Nieber, quen chegou a escribir unha longa disertación titulada “The Toilet Paper” reflexionando nestes termos: “Publicáronse mil e un ensaios sobre a inmortalidade dos efemerópteros, sobre os riscos da escopeta, sobre a controvertida teoría da orixe das especies de Darwin. Por que un ensaio sobre o papel hixiénico non podería recibir coñecemento nin ser premiado?”.

Singular é tamén a existencia da revista Papel higiénico, que dirixiu a comezos dos oitenta do pasado século o poeta boliviano Humberto Quino Márquez (director así mesmo doutras non menos orixinais cabeceiras como Humus literario, Tiro al aire, La torre de los locos ou Camarada Mauser), por non falar do Bathroom Readers’ Institute, fundado nesa mesma década e no que se publicou un número importante de títulos ideados para a súa lectura no escusado, tal como acontece coa serie Uncle John’s Bathroom Readers, que xa superou a trintena de entregas.

E para os que pensen que isto non deixan de ser extravagancias ianquis é ben lembrarlles que no 2008 unha empresa española (Literaturaenpapelhigienico) lanzou ao mercado rolos de papel nos que aparecían, entre outros, o Romancero gitano de Lorca, as Rimas y leyendas de Bécquer, fragmentos da Biblia e contos de Poe, lecturas coas que un podía marchar ao retrete ao módico prezo de 3,9 euros rolo.

Quen chegase lendo ata aquí pode que estea a pensar: si, todo ben excéntrico, pero literatura, o que se di literatura escrita en papel hixiénico, non hai. Pois vén a propósito recordar agora que o derradeiro que escribiu o poeta Miguel Hernández cando estaba recluído no Reformatorio de Adultos de Alacante foron catro contos para que a súa muller llos dese ao seu filliño: “El potro oscuro”, “El conejito”, “Un hogar en el árbol” e “La gatita Mancha y el ovillo rojo”. Entre xuño e outubro de 1941 escaravellounos como puido sobre seis pequenas follas de papel hixiénico, cosidas na súa parte superior por un fío de cor ocre. Foron o seu testamento literario, no marzo seguinte deixounos para sempre.

Hai máis exemplos de literatura hixiénica en tempos de guerra e confinamento. Abondará con traer aquí a memoria de Edward Sigrist, o soldado da I Guerra Mundial que con apenas vinte anos redactou un diario bélico nunha codificación taquigráfica que foi descifrada e publicada no 2012. Ou o caso de Petter Moen, quen escribiu en 1944 unhas memorias sobre o estarrecedor cativerio que sufriu no cuartel da Gestapo en Oslo. Unhas memorias, por certo, que se fixeron coñecidas sobre todo logo de ser publicadas en 1952 na revista Le Temps Modernes que dirixía Jean-Paul Sartre.

Poderían aínda aducirse outras mostras que confirman os nobres servizos que o papel hixiénico prestou a todo tipo de literatura (pénsese no célebre Habeas Corpus que o boliviano Reynaldo Peters escribiu en maio de 1972 cando, preso durante a ditadura militar de Hugo Banzer, loitaba pola liberdade, un documento legal do que se ten ocupado o Premio Nobel da Paz Adolfo Pérez Esquivel, verbo do que se fixeron estudos e escribiron monografías e que forma parte do Rexistro Memoria do Mundo de América Latina e do Caribe), mais conformareime con achegar un último exemplo coido que abondo ilustrativo: no ano 2009 unha das obras que causou sensación en Xapón foi a novela Pinga de Koji Suzuki, que chegou a vender máis de 80.000 rolos converténdose nun auténtico best-seller. A novela, que se comercializou tanto na sección de produtos do fogar coma nas librerías, narraba ao longo de oitenta e oito centímetros de follas hixiénicas —que se repetían trinta e catro veces ata completar o rolo— unha historia de terror psicolóxico vivida, precisamente, nun baño.

E el haberá alguén por estes lares a quen lle dea por facer algo parecido? Digo eu que con tanto papel hixiénico bunkerizado nas casas aínda dará para varias escritas e reescritas…

[Faro de Vigo, 16-4-2020]

Trens literarios

trensPoucos espazos teñen sido tan literaturizados nos últimos dous séculos coma os trens. O mundo ferroviario foi, de sempre, pródigo en simbolismos e motivos propicios para a escrita e son innumerables os autores de todo lugar e condición que fixeron do territorio dos raís o seu particular reino literario.

Aínda que dende a Antigüidade se desenvolveron sistemas de transporte sobre raís, tal e como modernamente o coñecemos o ferrocarril naceu en 1830 coa primeira liña estable Liverpool-Manchester. Dende entón ata hoxe un mar de obras incorporaron o tren ás súas páxinas, facendo da vida entre locomotoras a protagonista de mil recreacións.

O poeta prerromántico William Wordsworth (1772-1850) pasa por ser o primeiro introdutor de imaxes ferroviarias en cinco composicións que escribiu de 1833 en diante (as máis coñecidas as tituladas “Barcos de vapor, viadutos e ferrocarrís” e “A propósito da proxectada liña ferroviaria entre Kendal e Windermere”), mais logo del foron moitos outros os que continuaron a incorporar o fascinio que causaba o novo medio de transporte ás súas creacións. Velaí, poño por caso, Charles Dickens, que escribiu o relato “O garda ferroviario” en 1866; ou Arthur Conan Doyle e o seu “O tren especial desaparecido” (1893); é, entre medias, outros dous títulos referenciais nos que o ferrocarril traza o Destino dos humanos: Ana Karenina (1877) de Leon Tolstoi, que vencella o sino tráxico da protagonista á estación de Moscova, principio e fin para ela do seu particular Eros e Tánatos; e A besta humana (1890) de Émile Zola, que describe con pormenor os claroscuros dun mundo poboado por maquinistas, gardabarreiras e factores.

No século pasado, unha das narracións máis populares é a arquicoñecida Asasinato no Orient Express (1934), da escritora británica Agatha Christie, obra mestra do suspense protagonizada polo célebre detective Hércules Poirot no mítico tren de longa distancia que unía París con Istanbul. Desta mesma autora é O misterio do Tren Azul (1928), na que Poirot tiña que resolver outro intricado caso subido aos vagóns do non menos coñecido Expreso Calais-Mediterráneo, luxoso tren que cruzaba toda Francia dende Calais ata Niza pasando por París.

Ás obras de Christie habería que sumar aínda O tren de Istanbul (1932) de Graham Greene, outro thriller a bordo do Orient Express; a traumática experiencia da II Guerra Mundial que recolle O tren chegou puntual (1949) de Heinrich Böll; os crimes cruzados dos Estraños nun tren (1950) de Patricia Highsmith; a vagarosa A modificación (1957) de Michel Butor, co atribulado Leon viaxando en tren de París a Roma; ou os Trens rigorosamente vixiados (1965) de Bohumil Hrabal, relato de aprendizaxe nunha estación entre a vella Checoslovaquia e Alemaña. E, entre os clásicos hispánicos, cómpre lembrar as Memorias dun vagón de ferrocarril (1924) de Eduardo Zamacois, que tiveron como antecedente os versos de Campoamor en “El tren expreso” (1872) ou o inesquecible tren de “¡Adiós, Cordera!” (1893) de Clarín, entre outros.

Lonxe de entrar en devalo, nos últimos anos teñen volto á fascinante realidade dos trens voces como as de Pascal Mercier co seu Tren nocturno a Lisboa (2004), unha historia na que pictórico e o poético cobran protagonismo no tránsito ferroviario; a afamada escritora mexicana Elena Poniatowska con O tren pasa primeiro (2006), biografía ficcionalizada dun líder do movemento ferrocarrileiro mexicano de fins dos cincuenta; o internacionalmente aplaudido Haruki Murakami en Os anos de peregrinación do rapaz sen cor (2013), historia dun solitario enxeñeiro de estacións que procura recuperar o pasado iniciando unha viaxe de tren para se reencontrar cos antigos compañeiros de universidade; ou Paula Hawkins co moi traducido A rapaza do tren (2015), historia de intriga entre trens que deu o salto ao cinema con grande éxito.

Como se bota a ver, o mundo das locomotoras, agullas, raís e revisores segue a ser prezada materia literaria. Son, evidentemente, outros trens, ben diferentes aos que Rimbaud imaxinaba en “Soñando con vistas ao inverno” (“Cando chegue o inverno marcharemos os dous/ nun vagón cor de rosa/ con coxíns azuis”), un tanto diferentes ao “vagón de terceira” no que Machado viaxaba “lixeiro de equipaxe” e, dende logo, talvez menos heroicos que os “trens do Sur, pequenos/ entre/ os volcáns,/ deslizando/ vagóns/ sobre/ raís/ mollados/ pola chuvia vitalicia,/ entre montañas/ esgrevias/ e pesadume/ de paus queimados” de Pablo Neruda, pero igual de suxestivos e abertos á aventura, ao longo percorrido que é a nosa vida cara a quen sabe que fin de estación.

As vías galegas

Tamén na literatura galega os trens teñen unha presenza decisiva, dende os clásicos do XIX ata hoxe mesmo. Velaí o está para confirmalo Manuel Curros Enríquez, pai e avó de ferroviarios e autor do poema “Muiñeira monorrítmica” (1876), onde se queixaba do retraso da chegada do tren a Galicia, e, sobre todo, creador de O divino sainete (1888), peregrinación á Roma papal imitante á Divina Comedia de Dante, con Añón guiando a Curros por entre os vagóns dos sete pecados capitais.

Non menos memorable é “O vello que quería ver o tren”, incluído por Rafael Dieste en Dos arquivos do trasno (1926), con ese velliño montañés que non quere morrer sen ver o ferrocarril e, ao ollalo, fica transido pola melancolía de tantos lugares que nunca coñecerá.

 Tal querenza polos camiños de ferro chega ata a actualidade, como demostra a recente aparición do colectivo O libro dos trens (2019), con relatos arredor deste mundo de Ana Cabaleiro, Anna R. Figueiredo, Antonio Piñeiro, Arantza Portabales, Daniel Asorey, Diego Giráldez, Iria Collazo López, María Alonso Alonso, Miguel Anxo Fernández e Víctor F. Freixanes.

[Faro de Vigo, 12-3-2020]

Epidemias na literatura

epidemiasliterariasVivimos estes días sumidos nunha alerta de escala planetaria por mor da aparición dunha preocupante enfermidade na rexión chinesa de Wuhan: o coronavirus. A súa propagación ten causado xa centos de mortes e son milleiros os infectados, que ameazan con seguir en aumento e converter o mal nunha auténtica pandemia.

Dende a máis remota Antigüidade, a literatura espellou as preocupacións e os temores dos pobos, rexistrando todo tipo pragas e epidemias: peste, cólera, lepra, tuberculose, tise, tifo, gripe, sida, ébola e outras enfermidades.

 A Ilíada de Homero principia, xustamente, no momento no que, tras nove anos de guerra entre troianos e aqueos, no campamento destes últimos se desata unha epidemia de peste. E, do mesmo xeito, no Edipo Rei de Sófocles a traxedia ten lugar estando Tebas asolada pola peste.

 Tamén nas máis grandes obras da Idade Media estiveron presentes estes males. Velaí o Decamerón de Boccaccio, conxunto de contos que se contan entre si sete mulleres e tres homes da burguesía cando foxen da cidade ao campo para salvarse da peste que arrasa Florencia. E outro tanto acontece co celebérrimo Cancioneiro de Petrarca, que este dedica, tronzado pola dor, á súa amadísima Laura tras saber que esta aparecera entre os cadáveres da peste en Aviñón. Dese mesmo tempo é outro dos monumentos da literatura europea: Os contos de Canterbury, de Geoffrey Chaucer, onde se atopan múltiples referencias á peste, moi próxima ao autor, pois un tío-avó seu morreu dela.

Un dos pioneiros da novela en lingua inglesa, Daniel Defoe, escribiu Diario do ano da peste, un arrepiante relato que narra a epidemia de peste que sufriu Londres entre 1664 e 1666 e que acabou coa quinta parte da súa poboación. E non menos témera resulta O último home de Mary Shelley, que imaxina un mundo futuro onde toda a humanidade pereceu por mor dunha estraña epidemia da que só fica un supervivente para contala.

O mestre do relato Edgar Allan Poe —que veu como súa nai morría de tuberculose, seu irmán e a súa muller de cólera e que viviu unha epidemia en Baltimore— escribiu o conto gótico A máscara da Morte Vermella, onde uns cortesáns marchan a unha abadía fortificada tentando salvarse dunha epidemia ata que é a propia Morte Vermella a que se lles aparece durante un baile de disfraces.

Un dos máis grandes narradores de aventuras de todos os tempos, Jack London, recreou en A praga escarlata un mundo futuro onde a Terra é devastada por unha pandemia que volvía a pel desa cor antes de sobrevir a morte. Nese mañá apocalíptico tan só fican uns poucos humanos que loitan por seguir con vida e contan aos máis novos como era todo antes da imparable propagación da enfermidade.

Inesquecible é tamén A morte en Venecia de Thomas Mann, co escritor Gustav von Aschenbach deambulando namorado polas súas rúas tras do fermoso Tadzio, negándose a ver que o cólera indio é o responsable da súa cabeza ardente, o tremer de pernas e a insaciable sede da morte que se acerca.

Na nosa memoria ha quedar para sempre o doutor Bernard Rieux en A peste de Albert Camus, loitando contra a epidemia en Orán, na compaña dos infatigables Tarroux, Rambert e Grand. E o mesmo O amor nos tempos do cólera de Gabriel García Márquez, a historia do inmortal amor de Fermina Daza e Florentino Ariza co escenario de fondo da epidemia de cólera que castigou Cartaxena de Indias en 1849. Por descontado tamén o Saramago de Ensaio sobre a cegueira, a novela na que unha misteriosa epidemia fai que toda a poboación non só se volva cega, senón que, amais, estea cega a todo o que nos define como seres humanos.

Á nómina poderían aínda engadirse populares best sellers dos últimos lustros, como, entre outros, os asinados por Stephen King en Apocalipse (virus gripal planetario); Robin Cook en Vector (cepas víricas que ameazan os Estados Unidos), Contaxio (gripe acabando con Nova York), Epidemia (o ébola desatado) ou Invasión (meteoritos que nos traen unha doenza extrarrestre); a escritora de ciencia ficción Connie Willis e o seu O libro do Día do Xuízo Final (cunha dobre praga a mediados do XXI e na Inglaterra do XVI); a australiana, Premio Pulitzer, Geraldine Brooks en O ano da peste, que relata a peste bubónica dun pequeno pobo inglés en 1966.

Males galegos

Na nosa literatura non abundan os textos nos que as epidemias e as enfermidades endémicas se erixan en protagonistas, mais esta realidade adquire certa importancia nalgunhas obras. É o caso do conto de Ánxel Fole titulado “O corpo do delito”, incluído en Terra brava, unha historia que relata o personaxe de don Crisanto e que acontece “aló polo ano dezaoito, cando o remate da guerra europea, no tempo da peste da gripe”. E tamén Álvaro Cunqueiro na “Función de Romeo e Xulieta, famosos namorados” que insire en As crónicas do sochantre sitúa todo o que alí pasa durante outro andazo da peste. Do mesmo xeito, a narración “A caza de bruxas” escrita por Celso Emilio Ferreiro para A fronteira infinda presenta a queima de tres mulleres acusadas de meiguería ás que se fai culpables dunha horrible epidemia de peste.

Máis preto de nós, teñen volto sobre estas realidades Manuel Lourenzo González en Arqueofaxia, que imaxinou un mundo varrido por unha nova enfermidade chamada lisemia; Natalia Carou Figueira en O alento nas costas, que lembrou a lenda da aldea maldita de Abuín, en Leiro, nacida a partir do seu abandono pola peste de 1598; ou María Solar no recente Os nenos da varíola, protagonizado polos vinte e dous heroicos nenos que formaron parte da expedición do doutor Balmis, quen cruzou o Atlántico levando nos corpiños daqueles orfos a vacina para acabar coa epidemia da varíola que a primeiros do XIX golpeaba, inclemente, América.

[Faro de Vigo, 20-2-2020]

 

Ars dedicandi

Faro de Vigo (Ars dedicandi, 6-2-2020)A arte de dedicar libros é tan antiga como as propias obras literarias. Nos tempos do Imperio Romano xa Marcial, Horacio, Lucrecio, Cicerón ou Virxilio dedicaron textos seus na procura da protección e o favor dos mecenas, unha práctica que se estendeu durante toda a Idade Media, durante o Renacemento e aínda ata os tempos da Ilustración. Ao longo de todos estes séculos, os benfeitores dos escritores compartiron o protagonismo da dedicatoria con deuses, virxes e santos e non foi ata modernamente que estes textos cabezaleiros pasaron a ter un carácter máis persoal e privado.

En moitas das dedicatorias que lemos os autores poñen de manifesto algún tipo de recoñecemento intelectual, sentimental, institucional ou doutro xorne, ofrecendo, simbolicamente, o froito da súa escrita. Mais o certo é que existen moitos exemplos nos que a dedicatoria ten servido para fins ben máis singulares.

Un autor paradigmático no uso incisivo das dedicatorias foi o narrador estadounidense de orixe alemá Charles Bukowski. Na súa obra Servizo de correos puntualizou: “Isto preséntase como un libro de ficción e non vai dedicado a ninguén”. Anos despois, na novela Pulp atreveuse cun: “Dedicado á mala escritura”.

Entre os dedicadores curiosos existe un nutrido grupo de descridos. Velaí o polémico Francisco Umbral, quen cando publicou o seu Dicionario de literatura antepuxo ao texto: “Aos que non len dicionarios”. Nesta mesma liña, un caso extremo constitúeo o californiano Tad Williams, creador da exitosa saga Otherland. No primeiro libro desta pentaloxía estampou: “Este libro está dedicado a meu pai, Joseph Hill Evans, con amor. En realidade, papá non le ficción, así que, se ninguén lle conta isto, endexamais o saberá». Na segunda das entregas continuou: «Este libro está dedicado a meu pai, Joseph Hill Evans, con amor. Como xa teño comentado, papá non le ficción. Aínda non se decatou de que isto vai dedicado a el. Este é o segundo volume. Imos ver cantos fan falla antes de que caia na conta”. A terceira parte engadía: “Isto aínda vai dedicado a xa sabedes quen, aínda que non o saiba. Quizabes poidamos mantelo en segredo ata o derradeiro libro”. Na cuarta parte sumou: “Meu pai segue sen abrir ningún dos libros, así que non, aínda non se decatou. Coido que vou ter que llo dicir. Quizabes debería de contarllo con delicadeza». E xa na quinta e última entrega concluíu con sorna: “Todos os presentes aos que nunca lles dedicasen un libro que dean tres pasos adiante. Alto, papá! Agarda un intre…!”.

Outra sorte de escritores con orixinais dedicatorias confórmana os autorreferentes. Poderían aducirse moitos exemplos, mais abondarán agora un par deles. O primeiro corresponde a Babe Walker na súa obra Psicose: o libro dos problemas dunha rapaza branca: “Dedicado á persoa máis forte que coñezo: eu”. O segundo deslizouno Enrique Jardiel Poncela nun libro de título abondo provocador: Pero… houbo algunha vez once mil virxes?, que acompañou desta dedicatoria: “A Enrique Jardiel Poncela, o meu maior inimigo, coa adhesión, a simpatía e o afecto de Enrique Jardiel Poncela”.

Agora ben, se hai un perfil verdadeiramente temible entre os dedicadores este é o do clan dos polemistas. Velaí o está, poño por caso, o Camilo José Cela que na edición de La familia de Pascual Duarte de 1973 cravou o aguillón: “Dedico esta edición aos meus inimigos, que tanto me axudaron na miña carreira”.

Non menos célebre foi o arrauto reparador do poeta E. E. Cummings, quen logo de rodar por toda parte cun seu libro que ía titularse Setenta poemas que non quixo publicarlle ninguén, pediu prestados a súa nai trescentos dólares e autoeditouno co novo título de Non, graciñas e unha dedicatoria na que figuraba o nome das catorce editoriais que rexeitaran a obra formando coas súas letras unha urna funeraria.

Así e todo, penso que entre os máis intensos dedicadores están aqueles que aproveitaron para amosar os complexos vínculos que os unían coas súas familias. Tal fixo o escritor humorístico británico P. G. Wodehouse, quen ao publicar o libro de relatos O corazón dun parvo dedicoullo: “Á miña filla Leonora, porque sen a súa simpatía e estímulo inquebrantables tería rematado este libro na metade do tempo”. E idéntica vivencia plasmou Joseph J. Rotman ao dedicar os Fundamentos da topoloxía alxebraica: “Á miña muller Marganit e os meus fillos Ella Rose e Daniel Adam, sen os cales remataría este libro dous anos antes”.

De desencanto puro ten que se cualificar a decisión do poeta Rubén Bonifaz Nuño, quen cando xa tiña para entrar no prelo o seu libro O manto e a coroa, que ía dedicado á muller que amaba, ao saber que esta decidira casar con outro, mudou no último momento a dedicatoria que ficou nun: “Aquí debería estar o teu nome”.

Irónica lembranza tivo tamén Tobias Wolff ao publicar Vida deste rapaz, que se editou coa seguinte dedicatoria: “O meu padrasto adoitaba dicir que con todo o que descoñezo podería encherse un libro. Velaquí o está”. E aínda nunha máis acusada deriva de crítica familiar pode amentarse a dedicatoria de Chelsea Handler en Chelsea Chelsea Bang Bang: “Aos meus irmáns e irmás. Vaia panda de imbéciles”.

Houbo tamén escritores en extremo atentos ás peticións, como o mexicano Juan José Arreola, quen no moi creativo Palindroma aclarou: “A dedicatoria suprímese a petición de parte”.

E é que dedicar ben é un dos maiores retos dun libro. Se non que llo digan a Antoine de Saint-Exupéry, autor da máis célebre das dedicatorias, a que abre O principiño, que comeza recoñecendo o veterano escritor Léon Werth, o seu mellor amigo, e remata por regalar o libro, luminosamente: “A Léon Werth, cando era neno”.

[Faro de Vigo, 6-2-2020]