Nos reinos da inquedanza

Nordesía (Diego Palacios, 8-4-2018)Hai tempo que sigo a pista de Diego Palacios Marxuach. Sabía do seu traballo no destacado librosyliteratura.es, onde os seus comentarios de obras de actualidade guían a non poucos lectores. E coñecía tamén a súa obra narrativa de tema vampírico, particularmente a biloxía Valeria (2014) e El diablo da las llaves del cielo (2015). Mesmo tiña noticia de incursións súas no eido da dimensión ultracurta, como La escalera y otros microrrelatos (2008), mais non foi ata agora que entrei de cheo na súa escrita da man dun outro volume de historias mínimas do que hoxe quero dar conta: Microterrores (2017).

O libro de Palacios Marxuach engade dende a cuberta un subtítulo orientador: “Novela negra, misterio, thriller y terror”. Cómpre aclarar que non responde literalmente ao que anuncia, mais si que o fai en esencia. En efecto, o que aquí atopamos é un feixe de textos narrativos breves nos que as néboas do mistérico o vaporizan todo para crear unha intriga concentrada propia do thriller psicolóxico que non desbota evidentes pegadas do témero, ma non troppo, e, dende logo, non cultiva a ‘novela negra’, aínda que si unha prosa en mini e microrrelatos que avanza en ocasións polas landas da crítica social.

Microterrores ten a virtude da variedade. Nas súas arredor de cento vinte páxinas compendia preto de oitenta historias nas que a multiplicidade de situacións, leimotivs e escenarios é ben vizosa. Secasí, hai en todas estas narracións algúns denominadores comúns, sobre todo na arquitectura e estilística.

Os relatos ultracurtos que aquí se ofrecen cumpren á perfección cos preceptos da teoría do conto que defendeu un clásico entre os clásicos do xénero do misterio e do terror como foi Edgar Allan Poe. O tecido que arbora estas historias segue o principio de ‘unidade de efecto ou impresión’ do estadounidense e, como el recomendaba, non hai unha soa liña que non anuncie ―de modo explícito ou, sobre todo, latente― o final perturbador que se sostén aboiando no ar da inminencia durante toda a microtrama. Son, por tanto, narracións nas que as atmosferas inquietantes e o desacougo xerado pola estrañeza do que non se axusta ao esperable ou lóxico-empírico logran crear no lector, dende a primeira liña, unha tensión anguriante que medra e medra ata desembocar no estourido final do relato, non sempre pechado, mais si conclusivo expresa ou insinuadamente.

MicroterroresDoutra parte, a escrita de Palacios Marxuach é un portento de eficiencia e a máxima do menos é máis opera aquí coa exactitude dun reloxo suízo. A economía expresiva do fraseo, a delgadeza extrema no ornato adxectival e a precisión sobria nas descricións e caracterizacións protexen a lectura de distraccións innecesarias: estas prosas non son unha media maratón narrativa, non necesitan de requintados lirismos ou excursos elaborados, o que se nos propón é unha vertixinosa carreira de cen metros, un sprint creativo onde todo se dispón de acordo cun único fin: rebentar co peito lector a cinta da meta que agarda no remate de cada unha destas intrigantes historias.

Os inesperados visitantes dun motel arredado, o terror do bosque perdido que debe cruzarse, a claustrofobia que nos provocan os espectros das estancias deshabitadas, o trafego incontrolable que se desata nos ambientes noitaregos, as presenzas e mensaxes do ultramundo, o ataque zombi, os ameazantes ollos vermellos fosforescentes que nos asexan dende o escuro, a imposible fronteira entre o onírico e o empírico, os xogos diabólicos, a lúcida loucura ou a serenidade aparencial e patolóxica, as tecnoloxías que nos abren a comunicacións macabras, a nación do Alén e os seres monstruosos, os temores irracionais ou atávicos ou as conexións insospeitadas mestúranse neste libro co humor negro, unha finísima ironía destilada e múltiples homenaxes cinematográficas e musicais.

Eficiencia na execución, claridade na expresión e diversidade na composición son os sólidos piares destes Microterrores de Diego Palacios Marxuach, unha voz que consegue mergullarnos no fascinante reino da inquietude, o misterio e o inexplicable.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 8-4-2018]

Advertisements

Eurovisión literaria

Planeta2018O Premio Planeta é unha Eurovisión literaria, un evento internacional no que participan máis de seiscentos concursantes de toda España e o resto de Europa, ademais de América do Sur, América do Norte e América Central.

Tamén o xurado se conforma entre o máis escolleito da intelectualidade peninsular, conxugando o saber filolóxico do profesor Alberto Blecua co talento narrativo de Fernando Delgado, Carmen Posadas e Rosa Regàs, a creatividade e rigor de Juan Eslava Galán e o saber editorial de Belén López.

Por descontado, o galardón en pugna está á altura deste macroevento: 601.000 euros para a obra gañadora e 150.250 para a finalista. E a tiraxe dos textos e o seu ámbito de distribución abraian: 250.000 exemplares para a obra premiada e 90.000 para a finalista, que estarán nas librerías de toda España a partir dos primeiros de novembro e serán presentadas polos seus autores nunha xira que os levará polas principais cidades do Estado.

Por tradición (leva convocándose dende 1952), dotación (tras o Nobel, o mellor fornecido) e proxección social (é a celebración máis seguida polos mass media do país e a súa entrega é puntualmente cuberta polo grupo Atresmedia) o Premio Planeta é un espectáculo de primeira magnitude, que fai que pola Santa Teresa de cada ano o país viva por un día atento a un evento que promociona a lectura e incentiva a formación e o lecer literario, o que para variar non está mal e supón, de paso, un agradecido descanso de intensidades políticas e futboleiras.

Neste 2018 o premio recaeu en Yo, Julia, unha novela de Santiago Posteguillo, autor de longa e exitosa traxectoria, quen propón aquí un thriller histórico ambientado na Roma do século II a C. que ten como protagonista a Xulia Domna, a máis poderosa das emperatrices do seu tempo.

Posteguillo-BarilliA novela amosa a extraordinaria habelencia desta patricia para, nun portentoso exercicio a medio camiño entre a sutileza diplomática e a resolución sicaria, acabar empregando todas as armas ao seu alcance e lograr que o seu esposo, Lucio Septimio Severo, alcance a gloria do poder omnímodo de Imperator e gobernar así, a canda el, os designios de todo o orbe entón coñecido.

Da súa parte, a obra finalista, Un mar violeta oscuro, vén asinada por Ayanta Barilli, xornalista, actriz e directora teatral, unha historia que reúne no seu relato catro xeracións de mulleres, dende mediados do XIX ata os nosos días, que viven as feles do desamor e a compaña de homes equivocados que as arrastran a unha existencia infeliz complicada pola súa fraca saúde. Tal situación mudará coa máis nova delas, que decide rebelarse e comezar a escribir un destino alternativo ao tempo que recupera a memoria das devanceiras para mellor entenderse e afianzar o seu novo camiñar.

Desafortunadamente para nós, nesta ocasión non viron recoñecida a súa valía as dúas novelas coruñesas, tres pontevedresas e outras tres ourensás que se presentaron a concurso, mais estou seguro de que as propostas de Posteguillo e Barilli satisfarán a quen a elas se achegue. Planeta poñerá todo da súa parte na execución e publicitación editorial, o resto farao o engado da literatura.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 21-10-2018]

Literatura e vida

Nordesía (Marina Mayoral, 25-3-2018)Deixou dito Francis Bacon que hai libros que teñen de ser saboreados, outros que é preciso devorar e só uns poucos que necesitan ser mastigados e dixeridos.

Na escolleita nómina dos que pertencen a este último grupo inclúo eu El amor, la vida y más allá, o máis recente título da narradora e ensaísta Marina Mayoral, publicado por Teófilo Edicións.

As seis seccións nas que se divide a obra recollen outros tantos ámbitos temáticos do interese da autora dende sempre: “El amor”, “Cartas de amor y desamor”, “La vida”, “Hombres”, “Mujeres”, “Y el más allá”, títulos ben reveladores do enfoque e trasfondo destes textos, que abalan entre o ensaio breve, o minirrelato e a memoria autobiográfica.

O primeiro destes bloques é o máis extenso e nel Mayoral convídanos a reflexionar sobre o complexo mundo das relacións amorosas, mesmo cuestionando a paixón como unha posible enfermidade para a que algúns procuraron remedios, mais tamén tentando pescudar nas causas de Eros, na súa química, nos seus territorios e ata nos seus modelos: o amor posesivo, o amor fatal, o narcisismo amoroso, as infidelidades, os lazos irrompibles, os amores imposibles e os que non foron, a dor pola perda do amor e a súa nostalxia e inclusive o amor alén do terreal.

Complementariamente, en “Cartas de amor y desamor” Mayoral revisita catro epistolarios célebres vinculados con escritores, aos que engade a lembranza dunha carta a ela enviada que xa esquecera. As epístolas pertencen a unha enfermeira da que parece namorara Hemingway mentres estivo convalecente nun hospital de campaña durante a I Guerra Mundial e que motivou a creación do seu relato “Un conto brevísimo”; a misiva que Wilde dirixiu cando estaba en presidio ao seu amante lord Alfred Douglas e que foi logo publicada co ben coñecido título De profundis; as cartas que Pedro Salinas escribiu a Katherine Whitmore, unha súa alumna dilecta coa que tivo unha relación El amor, la vida y más allánecesariamente coutada, pois o poeta estaba xa casado, e a desesperada e lacerante carta que Gertrudis Gómez de Avellaneda escribiu ao poeta García Tassara, con quen concibira unha rapaciña que enfermou moi nova e que foi criada só pola nai, que escribe ao pai para que, agoniante a pequena e ás portas da morte, veña vela antes de esta desaparecer.

Máis heteroxéneo é o conxunto de textos agrupados baixo o rótulo “La vida”, onde tanto poden lerse estampas de orfandade coma reflexións verbo da influencias xenéticas e educacionais, o mesmo críticas a propósito da carnavalesca coma recordos da Semana Santa doutro tempo, mais tamén episodios milagreiros, eloxios á fidelidade canina, econarracións, lembranzas estivais, disquisicións sobre a preferencia do talento fronte á beleza, devocións polos pequenos praceres e mesmo anécdotas sobre rexoubas cervantinas.

“Homes” e “Mulleres” son dúas seccións complementarias, nas que a autora ofrece unha visión dialéctica de cuestións variadas do vivir cotián e das diferenciadas reaccións e posicionamentos que unhas e outros amosan ante elas; poño por caso, o maior ou menor interese polo ardor erótico ou o papel da muller respecto do home e viceversa.

Por remate, os sete textos que integran o bloque “Y más allá” abordan casos paranormais e vivencias de ultramorte para reflexionar sobre a súa posible verdade, describindo soños, sinais e outras circunstancias de difícil explicación das que pode, para non poucos, inferirse a existencia dunha vida alén do físico.

Escrito cunha prosa estilizada, de impecable feitío, coa proporción xusta de ornato erudito e a fluencia amena que nace de quen tan ben coñece o complexo tempero do aceiro narrativo, este El amor, la vida y más allá é un volume de quilates, nacido da aliaxe definitiva do talento e a experiencia, unha obra que só é posible dar a luz tras atesourar toda unha vida saber, sensibilidade, vivencias e intuición, delicada xoia que teremos que agradecer por sempre a Marina Mayoral, unha clásica do noso tempo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 25-3-2018]

Valente último

Nordesía (Valente vital, 25-2-2018)Dei no seu día noticia da aparición do primeiro volume da serie Valente vital, unha publicación da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética da USC que analizaba a biografía literaria do grande escritor ourensán. Aquel libro inicial repasaba a infancia e mocidade galegas do autor, a súa estancia como estudante universitario en Madrid e a súa presenza como profesor na Universidade de Oxford. Tempo despois dei conta do xurdimento do segundo volume da serie, centrado nesa ocasión na súa andaina literaria mentres era funcionario tradutor de diversos organismos internacionais tanto en Xenebra coma en París e tamén nas súas vivencias na Alta Savoia.

Pois ben, complétase agora a serie coordinada por Claudio Rodríguez Fer co terzo volume de Valente vital, desta volta cun subtítulo parentético que guía sen perda: Magreb, Israel, Almería.

Son xusto estes tres espazos percorridos polo poeta e, nalgún caso, domicilio de seu os que serven de epicentro para a análise dos seus últimos anos. Consecuentemente, a obra subdivídese en tres grandes capítulos analíticos, nos que se vai dando conta de aspectos que teñen que ver coas viaxes e vivencias do autor neses lugares e tamén coa asunción e posprocesado das súas culturas na súa escrita.

En “Del Magreb a Israel: Semillas semitas” é o editor da obra, o profesor Rodríguez Fer, quen se ocupa da querenza arabista dende novo do poeta, así como das súas múltiples viaxes a Marrocos e Tunisia e tamén da súa simpatía pola cultura xudaica e as súas visitas a Israel.

Pola súa banda, o estudoso Manuel Fernández Rodríguez analiza en “Las vías de la cábala al sufismo: Dos movimientos, una quietud” o moi complexo e vizoso mundo espiritual que imbuíu a escrita de Valente, chea de símbolos e ritos, de tradicións e estratos culturais que remiten, unha e outra vez, á cábala e o sufismo, así como ao Sefarad e o seu legado.

Valente vital (Magreb, Israel, Almería)Rematando o libro disponse o traballo de Fernando García Lara, profesor almeriense que se ocupa, precisamente, da etapa levantina do poeta en “Almería 1985-2000”. Na rememoración destes derradeiros anos evócase a súa radicación naquelas terras, o coñecemento da cultura andaluza en xeral e da flamenca en particular e as diferentes pegadas que ese mundo foi deixando na súa produción. Por xunto, estas tres longas e moi documentadas análises do máximo rigor académico fornecen un volume de case medio milleiro de páxinas, que dá cabo a unha serie definitiva para a biografía literaria dun dos máis destacados poetas do XX, amais senlleiro ensaísta, tradutor e prosista.

Cómpre, pois, saudar con aplauso este Valente vital (Magreb, Israel, Almería) editado por Claudio Rodríguez Fer, director da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética da Universidade de Santiago, institución que dá á luz a obra co primor que nos ten acostumados o seu Servizo de Publicacións, quen ofrece aquí unha coidadísima edición en tea, recuberta por unha elegante camisa que incorpora a reprodución dun cadro da excelente pintora almeriense Lola Valls, El vuelo y la sombra.

Valente dedicou un fermoso poema a Rosalía. Nel deixou dito: “Se fue en el viento, volvió en el aire./ Le abrí en mi casa la puerta grande./ Se fue en el viento. Quedé anhelante./ Se fue en el viento, volvió en el aire./ Me llevó adonde no había nadie./ Se fue en el viento, quedó en mi sangre./ Volvió en el aire.” Tamén o de Ourense regresa agora no ar, na límpida membrana do vento dos que o len e o devocionan, profundando no sentido último dos seus textos. Leámolos, pois da súa man entraremos pola porta grande da casa do poeta.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 25-2-2018]

Vila melancolía

Nordesía (Alfonso García, 14-1-2018)Non é esta a primeira vez que traio a estas páxinas o nome de Alfonso García (Santa Lucía de Gordón, 1946). Teño dito, e non cansarei de repetilo, que moito do que hoxe coñecemos e apreciamos da literatura leonesa (das mellores do Estado español) se lle debe a este ensaísta, docente e periodista, durante anos coordinador do referencial suplemento “Filandón” (1985-2012) do Diario de León e director do Instituto Leonés de Cultura (2000-2004), amais de entusiasta divulgador das excelencias da súa terra en volumes como Vive y descubre León (2009) ou o aínda recente León, tierra de leyendas (2017).

Mais, alén do seu impagable labor como profundador nas esencias da cultura leonesa, cómpre lembrar que García é tamén un creador de alento, como demostran os seus inicios como poeta en Mi mundo (1968), o libro de relatos Tres cuentos leoneses en La Habana (2014) e, sobre todo, as súas achegas ao mundo da escrita infantoxuvenil en títulos como Paniplús el elefante (1989) ou Un colegio redondo de cristal (1994).

Pois ben, a estes últimos hai que sumar La capital de los grillos, o volume narrativo ilustrado por Joaquín Olmo e publicado por Eolas Ediciones co que o escritor regresa aos mundos da imaxinación.

Concibido como unha sorte de vidreira na que van espellando as aventuras de cinco mozos dunha pequena localidade leonesa, este conxunto de dez narracións breves debuxan o singular universo de El Quinto Pino, concello no que transcorre a acción e que, por sinécdoque, resulta un exemplo arquetípico de tantas poboacións españolas do rural que ven como o seu mundo tradicional esfarela e corre serio risco de desaparición ante o dificilmente reversible problema do despoboamento.

Decididos a non se resignar, os rapaces protagonistas procuran alternativas que revitalicen El Quinto Pino, ao que, para comezar, queren modernizar dende o propio nome, propoñendo mudalo polo de Capital de los Grillos, insecto moi presente nas súas eiras.

la_capital_de_los_grillosO que logo se desenvolve son as dez entregas nas que vai dándose conta das iniciativas para a mudanza e renacer do lugar por parte dos intrépidos mozos, que tanto idean instalar nela un Museo das Bolboretas coma descobren un tesouro enterrado. Polo medio imos coñecendo os xenuínos habitantes da localidade, todos eles expresivamente alcumados: don Bonifacio, o alcalde, alias El Moscas (pola xenreira que a estas garda, ata o punto de querer instituír a figura do Inspector de Mosquitos para que lles dea caza); Angelina La Cana (dona do bar do lugar e nai de Emiliano El Matapardales, rapaz non moi espelido que un día, como grande ocorrencia, decide organizar un concurso de “O chorro do porrón” que acaba moi malamente entre bébedos); Martín El Parlapoco; Anastasio ou Tasio El Agujas, o reloxeiro oficial do campanario da igrexa e da casa do concello; Raimundo El Sotanas (quen un día, a falta de hostias, deu a comuñón con galletas e favoreceu que os fieis se burlasen pedíndolles que tamén lles achegase un café con leite con elas); Eduardo, máis coñecido como El Tío Raposeras, voz crítica do pobo; Luís El Jeringas, o médico; Felisa La Gallega e o seu fillo Parrulo, comerciantes de ovos; Cleto o fontaneiro, alias El Tuercas; Agripina La Dulce, panadeira e reposteira; Felipe Gómez El Trampas, tafur de bar, ou Cipriano El Manitas, tamén El Chapuzas, empregado multitarefa do concello.

Este ben variado elenco cruza os seus camiños cos cinco protagonistas, conxurados en facer revivir a súa vila, transmitíndonos coas súas andainas unha mensaxe clara: cómpre apostar polo rural de noso, non perder a esperanza e saber apreciar o que a vida rústica ofrece e o herdo que atesoura.

Narrado cunha prosa prístina, liberada de toda ganga manierista, a escrita de Alfonso García neste La Capital de los Grillos agrada pola sabia integración de lecturas do xeito máis natural posible, o que fai que as citas a Borges, ao Lazarillo, a Blyton ou mesmo ao Casares de A galiña azul resulten transparentes e nada rebuscadas, facilitando a lectura aos máis novos e non só.

A melancolía que deitan estas páxinas, a sabedoría nas sentenzas, o fino humor e a mensaxe esperanzada que reflicten son un bálsamo reparador para este mundo de urbanismo feroz e entolecido, unha chamada de atención a prol da necesidade de conservar a riqueza da cultura tradicional, do contorno que a xerou e das persoas que a transmitiron. E é que, como aprenden pronto os protagonistas de La Capital de los Grillos, “solo la perseverancia permite alcanzar metas”. Convén non esquecelo e seguir teimando nun mundo mellor.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 14-1-2018]