Closing Time

Nordesía (Juan Tallón, 22-3-2020)Imaxinade o día máis feliz das vosas vidas. Imaxinade que estades rodeados dos seres que máis queredes, sodes xente moza, acaban de darvos unha gran noticia profesional e todo vos sorrí, así que decidides facer unha festa para celebralo e, namentres ultimades os preparativos e agardades a que cheguen os convidados, a vosa vivenda salta polos aires froito dun atentado xihadista.

Velaí o punto de partida de Rewind, a última novela do camaleónico Tallón, quen sempre sorprende subindo a aposta e propoñendo un artefacto literario abondo arredado de todo o que ata entón asinara. Así acontece con esta historia, na que presta tanto a arquitectura coma o motivo narrativo: a visión da existencia como un poliedro impredicible no que o azar, a recursividade da memoria, a fraxilidade e a resiliencia conforman un imparable mecano que se (re)axusta a cada paso.

Narrado coa técnica do multiperspectivismo, o relato do sucedido ofrécesenos en seis capítulos e cinco voces: o primeiro e o último, dende o ángulo de visión do único supervivente do atentado, que define así unha estrutura circular do lembrado; os restantes, a través da ollada de coprotagonistas ou testemuñas da inmensa explosión que acaba co día perfecto dese pequeno grupo de estudantes de diversas nacionalidades nunha vivenda de Lyon un venres de maio dos primeiros dous mil.

Máis alá da actualidade da traxedia terrorista, Rewind é antes nada un exercicio filosófico, un repensar a existencia e as súas crises, un verse a un mesmo rexurdir (ou non) das súas cinzas, todo para tentar comprender ata que punto o presente se nos escapa, o pasado é volátil e ambivalente e o futuro unha entelequia da que non temos nin idea.

Somos un carácter esencial? En que medida resultamos mutables? Que determina a capacidade para reconducir as nosas vidas? A felicidade, a beleza, a esperanza, son conceptos vivenciables dun xeito minimamente unívoco? E o amor? E a amizade? Ante os personaxes desta novela ábrese un abismo: o dun atentado que lles revela a definitiva fraxilidade das súas vidas, a va ilusión de seguranza na que se crían instalados, como se protagonizasen un novo O gran Gatsby alleos ao drama brutal que se aveciña e que os obrigará a reinventarse, a ser outros sendo eles mesmos, porque, como anuncia a cita de Hemingway coa que principia o libro, o ser humano non está feito para a derrota; pode ser destruído, pero nunca derrotado. Ou sexa: que estamos programados para nos erguer tantas veces como caiamos. A maioría, claro está, pois en Rewind tamén aparece a negra sombra do suicidio. E a da pederastia. E a do incesto. E outras realidades ominosas que fan desta narración un puzzle témero, con ángulos mortos que as visións cruzadas mal conseguen iluminar, pois o lado escuro pode moito e as cicatrices están aí para recordarnos as feridas.

Escrita cunha prosa stiletto, de abraiante eficiencia, tal un reloxeiro semántico que dispuxese as pezas retóricas nunha engrenaxe de superior harmonía, Rewind aforra en diálogos o que gaña en trenzado espazo-temporal, economiza en descricións o que regala en imaxes palpitantes, brasas que perfuran no pensamento e fican ardendo ontoloxicamente máis alá.

“Ás veces —reflexiona nun determinado momento un dos personaxes desta novela— todo o que unha persoa inmensamente triste necesita é unha parede contra a que se derrubar”. Nese oco para respirar e recuperar o folgo, para tomar forzas e seguir a vida pulando por riba dun eterno Rewind sisífico é onde se sitúa o poder subversivo desta historia, moito máis esperanzada do que puidese parecer. A maxia de Tallón ten estas cousas e a música da súa prosa, como o tempo, garda as súas propias curas. Abonda con abrir as páxinas do libro e deixar que soe o “Closing Time” de Cohen.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 22-3-2020]

Cunqueiro é máis

Nordesía (Miguel Somovilla,15-03-2020)Cando un pensa no Álvaro Cunqueiro escritor seguramente o primeiro que se lle vén á cabeza é o fabuloso narrador, tamén o magnífico autor teatral, por suposto o extraordinario poeta, pois o mindoniense declarouse sempre, e antes nada, poeta, “que este é o meu título”, como lle gustaba lembrar.

Agora ben, o quefacer creativo ao que dedicou máis tempo, no que produciu máis obra e, para min, da mellor das que nos legou é, con certeza, a ‘literatura xornalística’. E tómese boa nota de que escribo á mantenta ‘literatura xornalística’ e non ‘xornalismo literario’, porque, ao meu ver, Cunqueiro traballou como periodista, pero non foi un periodista; foi si, un xenial escritor que toda a vida se ocupou como colaborador de prensa e que mesmo chegou a dirixir o xornal decano do país, o que non invalida que se sentise, e, o que é máis importante, que escribise decote como un poeta, fose en modulacións narrativas, teatrais, ensaísticas ou propiamente líricas.

Establecido o anterior, comprenderase mellor a importancia decisiva que adquire a publicación de calquera compilación literaria xornalística do de Mondoñedo. Se esta ofrece, ademais, unha escolma representativa tanto pola amplitude cronolóxica dos textos antologados coma pola variedade de asuntos tratados e aínda o considerable número de pezas recollidas, daquela non cabe dúbida de que nos atopamos ante un traballo maior, chamado a ficar como de consulta imprescindible.

Tal condición ostenta a escolma Al pasar de los años. Artículos periodísticos (1930-1981), antoloxía que asina o xornalista e estudoso cunqueiriano Miguel Somovilla, un traballo modélico, tanto polo prurito co que foi realizada a recolleita, selección e fixación dos textos coma pola acuidade coa que son presentados, contextualizados e interpretados no estudo introdutorio que precede á selecta.

Aínda que os cómputos varían dependendo de diversos factores (refacturas textuais, traballos sen asinar, reedición de textos…), estímase que Cunqueiro puido escribir ao longo da súa vida varios milleiros de artigos, talvez contra os vinte mil. A escolma de Somovilla recolle apenas douscentos, o que dá idea do labor titánico de filtrado que tivo que levar adiante para peneirar ese un por cento esencial.

Estes dous centos de colaboracións cobren medio século de escrita, dende os primeiros textos no mindoniense Vallibria en 1930 ata os póstumos de primeiros de marzo de 1981. Doutra parte, recollen obra aparecida nunha vintena de xornais e revistas e tratan temas e motivos recursivos na escrita cunqueiriana, que Somovilla agrupa en dez bloques rotulados con títulos do propio autor: “En el principio fue el verso” (textos sobre literatura); “Un mapa de Galicia” (arredor de lugares e viaxes polas nosas terras); “Por la ruta jacobea” (escrita de peregrinaxes); “El mar que nos rodea” (colaboracións protagonizadas polo marítimo); “Retratos y paisajes” (fundamentalmente semblanzas de persoeiros); “De varia coquinaria” (artigos gastronómicos); “Aprendiz de brujo” (adiviñacións, horóscopos e prognósticos); “Días de curación” (sandadores, menciñeiros e curacións alleas á medicina convencional); “Notas para un diccionario de ángeles” (anxeloloxía e demonoloxía) e “Al pasar de los años” (calendario e celebracións anuais).

Completa o conxunto un “Epílogo” con tres textos maxistrais sobre Cunqueiro e o seu mundo: unha entrevista que lle fixo Francisco Umbral cando gañou o Premio Nadal, un artigo de Francisco Carantoña tras o seu pasamento e outro de Juan Cueto polo seu primeiro cabodano.

A maiores, e como xa se avanzou, o volume conta tamén cun espléndido e moi amplo estudo introdutorio asinado por Somovilla, que non só analiza con detemento a articulística de Cunqueiro, senón que engade unha ben detallada e actualizada cronoloxía, un valioso álbum fotográfico e unha extensa e rigorosa bibliografía.

Se a todo o anterior lle sumamos a pulcritude na edición material da obra (encadernación en tea con letras en gravado, camisa protectora, gardas estampadas, dobre cinta de lectura e delicado papel biblia de fino acabado para as máis de oitocentas páxinas que compoñen o volume), entenderase mellor por que este Al pasar de los años resulta unha exemplar edición da obra cunqueiriana que, ademais, ofrece o atractivo de que case unha setentena dos textos que recolle non viran nunca a luz en ningunha compilación anterior.

Dicía Cunqueiro que toda antoloxía é unha aventura. Sen dúbida esta acometida por Miguel Somovilla para a prestixiosa Biblioteca Castro ten o máis feliz final: mercé ao seu denodado esforzo quenquera poderá ler o mellor Cunqueiro articulista, deleitarse coa maxia incomparable da súa imaxinación, os mil saberes que a adornan e a súa xenuína estética, virtudes que fan del un creador inimitable. Porque Cunqueiro é sempre máis e, Al pasar de los años, con maior razón.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 15-3-2020]

Fábulas de nós

Nordesía (Ánxela Gracián, 8-3-2020)O xénero da fábula é unha fórmula clásica que, adaptada aos aires do novo milenio, segue a estar moi presente nos andeis das librerías. A este tipo de narración protagonizada por animais da que se desprende unha lección ou aprendizaxe vital pertence La topita ciega/ Aniceta, o volume de Ánxela Gracián publicado polo selo zaragozano La Fragua del Trovador que tan suxestivamente ilustra Christian Villamide.

O libro recolle dúas narracións: dunha parte, a novela curta La topita ciega; doutra, o relato longo Aniceta. Ambas comparten idéntica intención reflexiva, o convite a meditar sobre cuestións transcendentes da existencia, de fonda radicación filosófica, e tamén a súa inscrición en escenarios de beleza rural idílica, novo locus amoenus no que os ciclos da natureza e a convivencia dos seres dos bosques e eidos constitúen o común territorio onde estas historias se desenvolven.

La topita ciega é unha novela breve que tivera unha primeira versión en galego alá polo 2005 titulada A toupiña cegarata e que está protagonizada por unha toupa que, no tránsito á fase adulta, aprenderá a dureza da vida e as dificultades que rodean estes pequenos mamíferos. Mais cómpre non se enganar, en realidade, todo o que esta tráxica historia nos relata non é senón unha parábola na que se encerra o proceder dos humanos, todo aquilo que nos fai capaces do sublime e do máis mesquiño.

E velaí como Terciopelo, a toupa que narra para nós as súas memorias, vai profundando nos sentimentos de culpa e traizón, afincando a memoria dolorosa nos sucesos que lle descubriron a morte e a destrución, mais tamén a paixón pola loita e a supervivencia, pola viaxe do coñecer e do ampliar os propios límites e, sobre todo e a pesar de todo, polo amor, a solidariedade e a esperanza.

Esta fábula tálpida é tamén unha reveladora indagación a propósito do simbólico concepto da cegueira, pois contrapón a falta de visión física destes animaliños á negación da vista que se produce naqueles seres que se enganan a si mesmos e ven só o que queren ver, abrindo unha liña de intertextualidades literarias que conecta este relato co Ensaio sobre a cegueira de Saramago (que figura citado como frontispicio) ou mesmo con Sobre heroes e tumbas de Sábato, alén dos paralelismos co Merlín e familia de Cunqueiro, principalmente na modulación da voz narradora da toupa, que evoca dende unha nostálxica ancianidade un mundo ido no que aprendeu a plenitude vital.

Pola súa banda, Aniceta é un relato sobre o amor e a alteridade, as máscaras do ser e o Outro; en palabras da autora, “un tratado da desolación”, do espellismo dos afectos, da disolución do agarimo.

A protagonista desta historia, Aniceta, é unha lesma (no Castroverde natal da autora, alimacha) á que lle gusta o caracol Sinforoso, a quen consegue namorar mercé á axuda do río Irmán que fabrica para ela no inverno unha cuncha de xeo que proxecta a luz do arco da vella. Sinforoso préndase desa súa cuncha ao pensar que é un caracol e comparten un fermoso inverno de amor. En chegando a primavera, Aniceta, sabedora de que o motivo do seu fascinio esvaecerá, marcha do seu lado e, cando anos despois volvan verse, ela sen a cuncha e el entolecido pola procura daquela de quen namorara, el nin a recoñecerá.

Novamente aquí os efectos da parábola que encerra a fábula son evidentes: a dualidade do ideal fronte ao real, a contraposición do namorado do ser auténtico e o enfeitizado polo puro soño. Todo para nos ensinar que a felicidade é un concepto relativo, que o carpe diem ben entendido non é mala filosofía vital, pero, sobre todo, que debemos asumir o camiño andado e gardar positiva memoria do que foi, deixando fóra do corazón o que nos magoou.

Non menor importancia ten aquí a asunción do propio corpo e o rexeitamento do falso amor romántico, cheo de autoengano destrutivo. Reflexións que Gracián ganduxa con suma habelencia formal nunha estrutura contrapuntística, na que sutura influencias varias que van dende O raio verde de Verne ata a mitolóxica historia de Narciso, pasando pola tradicional “A cinsenta” que codificou Perrault ou o cosmos heteronímico de Pessoa.

Poética, delicada e emocionante, La topita ciega/ Aniceta de Ánxela Gracián palpita na revelación, afondando na raíz dos afectos e as ilusións, os temores e os desenganos, as envexas e xenerosidades, isto é, todo aquilo que nos fai autenticamente humanos e que aquí espella na fráxil fortaleza dunha toupa e unha lesma inesquecibles.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 8-3-2020]

Todos os nenos que fomos

Nordesía (Fernando Parra Nogueras, 23-2-2020)“As persianas parécense sempre aos seus donos”. Así arrinca Persianas, a novela coa que o escritor e ensaísta tarraconense Fernando Parra Nogueras se estrea como narrador, un relato da memoria da infancia e o descubrimento do mundo coa que o seu autor foi finalista do Premio Azorín e que agora publica Funambulista.

A vida contemplada a través das persianas, esa porta de mundos que, tal un deus Xano, nos conecta e illa dos conxéneres segundo decidamos descorrelas ou abaixalas. O neno protagonista desta historia, Rodrigo, organiza o seu universo interior ao ritmo dese ir e vir das persianas, tras das que se agochan segredos, a través das que o pulso imparable da vida abrolla.

Porque esta é, antes de nada, a narración dun tempo ido, o da infancia e o seu paraíso que esvaeceu, un territorio da memoria gobernado polo “imperio da fantasía” do que se teñen dolorosas saudades, pois os ritos de paso conducen a Rodrigo ás portas doutro tempo de vida que deixa atrás, definitivamente, esas landas da nenez para debrocalo no abismal gume de Eros e Tánatos.

Mais Persianas é tamén un exercicio de autoindagación, da procura da identidade dun cativo fillo de emigrantes que medra nun barrio dos arrabaldes de Tarragona e, polo mesmo, é sentido polos propios coma un catalán de segunda, un xarnego inevitable, máis maculado dende o nacemento. Ao tempo, nas visitas vacacionais ao Xaén orixinario dos proxenitores, ese mesmo pícaro resulta un catalán aburguesado para os outros nenos, o que sitúa a Rodrigo no indefinido, incómodo pero feraz territorio da mestizaxe, das ambasmestas que conforman unha identidade que participa do mellor e do peor de dous mundos, ser dúplice ou biface capaz de estar asemade aquén e alén do espello.

Nese imparable proceso de transformación que cambiará para sempre a Rodrigo, as artes de Amor resultan determinantes. Soledad é a nena amada ata a extenuación, a namorada á que escribe cartas en avionciños de papel que guinda na súa fiestra cando as persianas o permiten, unha ilusión coa que andará a súa primeira viaxe iniciática e acabará por lle revelar o terrible do desamor ao deixalo por un petulante gavacho.

No outro extremo do péndulo, Morte acudirá para desbaratar os ledos días de colexial segando a vida dun veciño prezado e, sobre todo, sementando o horror e a devastación nos atentados ás petroquímicas tarraconenses do 87, polo mesmo tempo da témera vesania da matanza de Hipercor, naqueles días en que a ETA se facía máis temible.

A lembranza destes feitos sutúrase en Persianas co retrato vividísimo dunha xeración, que é a do autor e a da quen isto escribe, pícaros que medraron mastigando chicles Cheiw e Boomer, lambendo xeados Burmar e aprendendo a tecolear nas Olivetti Studio 46. Un mundo con partidiños de rúa xogados contra as persianas metálicas dos garaxes, onde o VHS e os videoclubes causaban furor e na televisión gobernaban Verano azul e V e Canción triste de Hill Street e nas ondas soaba e soaba Europe e o seu The Final Countdown, mais tamén The Bangles, U2, Mecano, Alaska ou o Michael Jackson de Thriller. Unha España na que os pequenos aprendiamos a golpe de Iter Sopena e tiñamos vedados os misterios que se escondían nas películas de dous rombos.

Para as angurias dese mundo Rodrigo tece un tapiz salvador en forma epistolar e pola novela adiante imos sabendo das cartas imaxinarias que lles escribe a Jessica Fletcher e M. A. Baracus, a Scooby Doo e os personaxes de Barrio Sésamo, MacGyver e Chanquete, Freedy Krueger e o Capitán Harlock, interlocutores dun soño, áncoras para unha infancia que se desdebuxa ata desaparecer.

Escrita cunha prosa que fulgura arborada, festival de imaxes cabalgando as liñas, Persianas é tamén un inmenso palimpsesto literario onde estratifican lecturas devocionadas polo autor, eclécticas por definición, raíz inconfundible da autopoética propia. E velaí como por estas páxinas desfilan, en singular harmonía de mans dadas, o romanceiro e os lausengiers e gilós, Salvador Espriu e Miguel Hernández, Mark Twain e George Orwell, Juan Marsé e Pablo Neruda, mais tamén Roald Dahl e Gianni Rodari e Christine Nöstingler, por descontado os Clarín, Galdós, Rosalía, Juan Ramón dos vellos billetes, e toda unha lexión informe na que caben Baudelaire, Clavileño, don Juan Tenorio, Polifemo e Don Quixote.

“Facerse maior é reescribir o libro que os adultos deixan na túa mesa de noite”, descobre un Rodrigo que ve arredarse, irremediablemente, a súa nenez. Iso mesmo sentín ao rematar a lectura desta excelente novela que moito recomendo. Por iso han de gravitar para sempre no meu corazón as verbas do seu protagonista para recordarme unhas “lágrimas orixinadas no imo dun manancial estraño, alleo a todas cantas tristuras tivese coñecido endexamais e que haberían de me acompañar xa para sempre marcando co seu ferro ardente os sucos nos que ficaron enterrados todos os nenos que eu fun”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 23-2-2020]

As cousas no seu sitio

danielfernandezrodriguezDebruceime estes días na lectura dun moi recomendable poemario asinado por Daniel Fernández Rodríguez: Las cosas en su sitio, volume distinguido co IV Premio de Poesía Joven Antonio Colinas que publica La Isla de Siltolá na súa referencial colección Siltolá Poesía.

Daniel Fernández Rodríguez (Barcelona, 1988) é un dos novos valores da lírica hispánica última. Filólogo de formación, especialista na literatura española do Século de Ouro e, máis concretamente, na figura de Lope de Vega, o seu nome é habitual en revistas académicas e de investigación, mais tamén noutras de creación nas que foi dando a coñecer os seus versos, caso da prestixiosa Anáfora.

Las cosas en su sitio é o seu primeiro poemario, co que entra pola porta grande no circuíto da poesía peninsular, sendo saudado dende a contracuberta do propio libro por unha das voces máis autorizadas desta escrita en época recente, Luis Alberto de Cuenca, quen define a lírica de Fernández Rodríguez nos seguintes termos: “La poesía de Daniel es clara, sensible, comunicativa, directa, musicalmente sabia y emotiva, sin recovecos de reflexión barata, inteligente, cultivada, ligera, confidencial con el lector al tiempo que secreta”.

Concordamos con De Cuenca na caracterización desta literatura, que o propio Fernández Rodríguez ten concretado autopoeticamente como a propia dun “libro otoñal, nostálgico y melancólico. También sereno y reflexivo”, engadindo aínda que a súa escritura estivo presidida polo “rigor, claridad y precisión”.

Os versos de Las cosas en su sitio evidencian un intenso labor de depuración estilística, que os arreda de manierismos odiosos e barroquismos innecesarios, achegándoos a unha coloquialidade moi conveniente para a proximidade co lector, quen seguro que ha apreciar a súa ponderación tonal, sempre lonxe de calquera afectación ou impostura e, sobre todo, moi preocupada pola musicalidade interna do texto.

Este universo lírico alimenta o seu caudaloso río a partir dunha miríade de afluentes dos que Fernández Rodríguez bebe en herdanza. E velaí os están altos poetas da tradición hispana como Miguel D’Ors (con quen emparenta polo diáfano da condensación conceptual), Borges (concorrente na fulguración escintilante das imaxes), Fray Luis de León (coincidente na escrita da serenidade), Ángel González (con quen comparte proximidade no dicir) e outros como Eloy Sánchez Rosillo, Andrés Trapiello ou o propio Antonio Colinas, tamén a musicalidade da lírica tradicional e dos poetas do Século de Ouro, pero, sobre todo e por riba de todos, Jaime Gil de Biedma, voz moi admirada por Fernández Rodríguez, quen coma el asenta no autobiografismo filtrado e no don da transparencia elocutiva para conformar a súa sosegada poética. Evidentemente, hai outras influencias benéficas de diversa tradición que tamén deixan sentir aquí os seus ecos, o que explica as felices conexións con Byron, Yeats ou Heine, por exemplo.

Ao meu ver, a estrela de cinco puntas que debuxa o mundo de contido deste libro ten como vértices os temas do amor, a soidade, a infancia perdida, o fastío vital e o pasar do tempo. Un amor que é complexidade nas relacións interpersoais, por veces de plenitude erótica, mais en non poucas ocasións de ferida da ausencia ou aberto desamor. Esa mancadura acaba evidenciando a soidade, próxima a un outro sentimento ben acentuado nestes versos como é o da orfandade, que mesmo deriva en soidade radical e, polo mesmo, en saudade nalgunhas pasaxes. Por descontado, a memoria da feliz infancia, do paradiso da nenez tamén ten aquí espazo, o da localidade leonesa de Tejerina, onde o poeta pasou os veráns cando era pequeno e adolescente, que neste libro comparece idealizado tanto na súa paisaxe coma na súa paisanaxe. Noutras ocasións estes versos andan tamén o escuro vieiro do lamento polo caos da vida moderna, do urbanismo deshumanizado, pregando pola necesidade dun norte e un sentido ético para o canto. Finalmente, o implacable avanzar do Tempo que nos arreda do edén da infancia atravesa estas poesías, que só alivian esa perda mercé á memoria, á lembranza dos momentos felices da vida, o que explica nidiamente o sentido do título da obra: o acto poético é un ordenar, un ordenarse, un atopar o camiño persoal e de relación cos outros, un poñer as cousas no seu sitio, as pasadas, as presentes, as que poidan ser.

Cómpre seguirlle a pista a Daniel Fernández Rodríguez, autor deste plausible Las cosas en su sitio. Estou certo de que o futuro nos deparará novos libros seus que proporcionarán ledicias lectoras tan agradecidas coma as deste poemario, magnífica estrea que moito promete.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 14-4-2019]