Asasinatos literarios e outras flores

Téñome ocupado nalgunha outra ocasión da escrita fabuladora de Lur Sotuela, quen aínda non hai tanto publicaba un ben interesante libro de relatos, Alucinario (2014). Nesa mesma liña de ficción informada e fantasía rebordante publica agora Maldita literatura, volume inserido na colección Confabulaciones da Editorial Eneida.

Sotuela cultiva por igual —e dende hai tempo— a poesía visual e a fotografía conceptual, o guión e a curtametraxe, a lírica versal e a narrativa, por suposto tamén a edición de revistas literarias. Por tanto, non é de estrañar que agora nos propoña un libro tan metaficcional de seu como este, no que reúne vinte e unha prosas breves, a medio camiño entre a facecia e o pseudoensaio, que reconstrúen a vida e obra doutros tantos escritores imaxinarios, todos eles creadores de vida insólita que son presentados como perfectos heterodoxos, autores, en todo caso, nada convencionais.

O esquema destas prosas é, por tanto, unha arquitectura autorrefencial que se estrutura sempre de modo semellante: preséntase o autor e a súa singularidade vital e vaise dando conta da súa xenuína escrita á luz de tan insólita andaina, todo apoiado con abondosas citas de estudosos e críticos e, xaora, con notas a pé de páxina e mesmo bibliografía final, que achegan unha aparencia de cientificidade a este portento de imaxinación.

Deste xeito, imos sabendo das proezas do guerreiro Ájax de Beocia ao tempo que descubrimos os seus esquecidos cantos épicos; coñecemos a moi lonxeva Ígnea Brug e o que en tan xeneroso tempo escribiu; tomamos contacto coa literatura omnívora de Oliver Costa, pensador e caníbal; abismámonos no estarrecedor razoar de Otto Dunkel, escritor nazi; decatámonos de como a literatura dá ás veces máis golpes que a propia vida, como demostra o pasar de Curtis Floyd, escritor e boxeador; sorprendémonos cos imposibles que no papel e fóra del materializa Katherine le Grass, creadora e meiga; e así un longo etcétera, no que teñen cabida aínda o escritor licántropo Connor Mac Lury, o autor ocultista Gilberto Nuno das Rosas ou o literato e suicida Sebastian Wolga, entre outros.

Alén de puntuais despistes nas datas e algunhas reiteracións evitables, Maldita literatura convence pola sólida cosedura do conxunto, no que mesmo hai personaxes e voces que van dun a outro retrato autorial e onde Sotuela chega á autocita que enlaza con publicacións reais (así a referencia á revista El anillo invisible da páxina 36). Tamén compre salientar a pegada lúdica e metaliteraria da obra, na que algúns nomes inventados lembran outros reais aos que se homenaxea ou alude nunha refactura máis ou menos paródica (poño por caso, o profesor John S. Eliott criticando a obra A terra baleira de Mac Lury ou o ocultista Nuno das Rosas marchando vivir a Providence, a cidade do non menos enigmático Lovecraft).

Hai, xa que logo, moito de xogo nestes textos nos que, como a voz narradora nos explica nalgún momento, se pretendeu unha “antoloxía” de “semblanzas” supostamente escritas dende “o despacho da Facultade” por un profesor e investigador que fai o reconto destas vidas que foron papeis, tamén ao revés.

Para os degustadores da escrita sobre a escrita, esta Maldita literatura de Lur Sotuela ―bilbaíno criado en Madrid, pero de ascendencia galega, como deixa entrever nalgunha cómplice chiscadela de ollo, tal o lugar de nacenza do namoradeiro poeta París Morel, nada menos que Outeiro de Tebra― ha resultar unha máis que agradable lectura, inzada de deliciosas brincadeiras literarias e versos exemplificatorios de estimable factura, tamén de episodios divertidos e estrafalarios e moreas de gurgullante imaxinación.

Non sei eu se estará de acordo ou non co que deixo exposto o propio autor. Sexa como for, agardo non correr idéntica sorte á padecida polos comentaristas do escritor realista Vladik Kospèk dos que nos fala este libro, que cometeu dous asasinatos literarios en sentido estrito cos que hoxe acabo como esconxuro: “o primeiro e máis rechamante foi o do seu axente literario. Arreoulle catro tiros na cabeza por unha diferenza duns poucos dólares na liquidación dos seus dereitos de autor. Uns meses despois disparou ao crítico Kevin Forrester en metade dunha festa por publicar unha recensión negativa dunha das súas novelas, pero, fundamentalmente, por declarar na reunión na que faleceu que Kospèk era un farsante que xamais viviran ren do que as súas obras describían”. Xente brava, ai non.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 28-5-2017]

Unha galega de Donosti Premio Planeta 2016

nordesia-23-10-2016Podería escribir hoxe sobre o Premio Planeta e recordar que é o buque insignia do grupo de comunicación máis importante de España, o segundo maior de Francia e o máis destacado do mundo, quitado os estadounidenses. Podería comentar da súa ampla implantación nos países de fala española en América, pois ten presenza en trece estados daquel continente e noutros de diversas latitudes. Podería mesmo lembrar que nos seus sesenta e cinco anos de vida este galardón fixo 42 millóns de lectores e recibiu máis de vinte e dous mil orixinais. Pero hoxe quero contarvos outra historia, xa que é ben diferente o daimon que goberna o meu ánimo.

Desta volta préstame falarvos doutra cousa: dunha autora que naceu en Donosti en 1969, que estudou Dereito primeiro e Restauración despois, que lle agradou o último e traballou en diversos restaurantes ata ter o seu propio, pero que un día recibiu o chamado irrenunciable da escrita e se botou a narrar.

Hoxe vive en Cintruénigo, na fermosa ribeira navarra, e comezou a publicar relatos curtos e contos infantís que logo deron paso a unha primeira novela, Los privilegios del ángel (2009), e, andado o tempo, á popularísima triloxía do Baztán con El guardián invisible (2013), Legado en los huesos (2013) e Ofrenda a la tormenta (2014), títulos que lle reportaron gran fama, foron lidos por preto dun millón de persoas e están traducidos xa a máis dunha ducia de idiomas.

Esta escritora chámase Dolores Redondo Meira e acaba de gañar o Premio Planeta 2016 cunha novela que titulou Todo esto te daré e que o vindeiro 3 de outubro será presentada no Instituto Cervantes de Madrid, momento no que comezarán a circular por toda parte as 210.000 copias que dela se han tirar.

E quero falar desta creadora porque é a donostiarra máis galega que coñezo. O sangue non engana e velaí os están os seus ascendentes para demostralo: seu pai, fillo de pontevedreses; súa nai, de familia de Corme. E a aboa Virtudes, heroica emigrante galega a Pasajes, que nunca esqueceu a Terra e que contou relatos orais á neta que logo xermolaron nos seus libros. Xaora, tamén os períodos vacacionais e as moitas visitas ás bisbarras dos seus e os paseos por toda Galicia, seareira como é das nosas paisaxes, que non deixa de frecuentar en canto ten ocasión, pois unha súa irmá vive en Rodeiro.

ribeira-sacraEse humus familiar e vivencial abrolla agora en Todo esto te daré, un thriller ambientado nada máis e nada menos que na Ribeira Sacra lucense, terras de Sober e Pantón adiante, protagonizado por un escritor de 52 anos que vive en Madrid (Manuel) e que debe regresar á terra dos seus antergos para recoñecer o cadáver da súa parella que morre en estrañas circunstancias. Pronto un policía xubilado ha desconfiar da versión oficial sobre a morte e axudará ao novelista a desentrañar o misterio do falecemento, angueira detectivesca na que tamén terá moito que ver un crego da zona.

Aínda que a narración é, antes nada, un relato de intriga onde as relacións entre este tríade de personaxes e algún outro é o fundamental no suspense que se tece, cómpre advertir que a climatoloxía, as paisaxes, a historia, as tradicións e a idiosincrasia e socioloxía das galegas e galegos daquelas terras e, en xeral, de todo o noso país teñen, tamén, un papel protagónico.

Esta é unha novela sobre a cobiza, a complexidade das relacións de parella e a ocultación da verdade, unha alegación contra a impunidade, o trato de favor das clases poderosas e o acomodaticio, mais tamén unha historia de compromiso, secretos, perversións, honor e amizade. Unha narración, en fin, que non debedes de perder e que ha pagar a pena que leades a partir do vindeiro novembro.

marcos-chicotComo tampouco podedes deixar pasar El asesinato de Sócrates, a novela coa que Marcos Chicot se alzou finalista do premio, unha mestura entre thriller histórico e traxedia grega 2.0 pola que desfilan persoeiros como Eurípides, Pericles, Aristófanes ou o propio Sócrates xunto a outros do común. E todo no marco temporal da Guerra do Peloponeso, con Atenas e Esparta enfrontados e dúas mulleres humildes polos ollos das cales coñecemos a intensa e apaixonante vida daquela encrucillada histórica.

Da Grecia de Sócrates á románica Ribeira Sacra, o Premio Planeta 2016 segue a ofrecernos inmellorables escusas para debruzarnos na lectura. Lembrádeo este outono, pois as boas historias abrigan a ánima mellor que calquera manta zamorana.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 23-10-2016]

Cervantes e nós

cervantesA pouco que un profunde na relación de Miguel de Cervantes Saavedra con Galicia e os galegos descóbrese toda unha rede de conexións que non deixa de sorprender. Alén da máis que probable orixe galega dos seus devanceiros (os seus apelidos son reveladores), hai moita outra pegada nos seus textos, nas relacións con persoeiros e tamén nas influencias que a súa escrita deitou na produción dos autores de aquí.

Ao ler La ilustre fregona descóbrense mozas galegas nas pousadas. Ao achegarse a Rinconete y Cortadillo vense tamén rapaces galegos e en Las dos doncellas detéctanse peregrinos a Compostela. Pero aínda é máis notorio este vínculo no célebre Quixote, non en van dedicado a Pedro Fernández de Castro e Portugal, sétimo Conde de Lemos, protector do escritor a quen tamén dedicou as Novelas ejemplares, as Comedias y entremeses e os Trabajos de Persiles y Segismunda.

Sendo Cervantes, amais, autor de fama universal non debe estrañar que fose traducido en diversas ocasións. Antonio Valcárcel adiantou un fragmento do capítulo XI da primeira parte do Quixote en A Nosa Terra en 1917 e, moito despois, Leandro Carré Alvarellos versionou en 1975 dous capítulos da segunda parte. Logo deles, na popular colección O Moucho da viguesa Editorial Castrelos, Lois Lustres, Xerardo Roca e mais Camilo F. González verteron o arquicoñecido capítulo de Sancho Panza na Ínsua Barataria e xa en 1990 un equipo coordinado por Valentín Arias acometeu a tradución íntegra dos dous volumes da novela.

É máis, a inmensa sona do Quixote tentou a algúns escritores galegos a inventar continuacións da obra, como Luís Otero Pimentel, quen en 1886 publicou na Habana Semblanzas caballerescas o las nuevas aventuras de Don Quijote de la Mancha. Mesmo houbo quen o fixo no noso idioma, como Lalo Vázquez Xil en A da alba sería (1996), quen no subtítulo da obra declara a intención da creatura: “Parte terceira de ‘O enxeñoso fidalgo Don Quixote da Mancha’, na que se refire a súa viaxe a Compostela e Galicia”.

quijoteE é que Cervantes foi materia literaria para os nosos autores dende antigo. Poetizaron sobre del, en castelán, Diego Antonio Cernadas e Castro no século XVIII, Curros Enríquez e Juan Barcia Caballero na seguinte centuria e, xa ao longo do século XX, Salvador Golpe, Eladio Rodríguez González, Antonio Rey Soto, Lorenzo Varela, Xosé María Díaz Castro ou Antonio García Teijeiro.

En galego, Tomás Barros dedicoulle o poema “A fantástica loita co Cabaleiro dos Espellos. Variacións encol do Quixote”, inserido en Vieiro da señardade (1987) e existe un poema de Eduardo Pondal asinado en 1905 ao que logo me referirei.

Doutra parte, e como era de agardar, a influencia cervantina nas creacións dos literatos galegos é moi notable. Así, se os estudosos teñen lembrado o influxo do Quixote en El caballero de las botas azules (1867) de Rosalía, de La Numancia na peza O mariscal de Villar Ponte e Cabanillas ou do Quixote no Don Hamlet de Cunqueiro, son máis que paralelizables as andainas da parella de Cervantes co Rañolas e Pedriño de Os dous de sempre (1934) de Castelao ou a recreación de Los habladores que, baixo o título de “Os baralláns”, inseriu en Teatro pra a xente (1974) Blanco-Amor. E outro tanto pode dicirse do peso da escrita do de Alcalá no “Nuevo retablo de las maravillas” de Dieste, aparecido na revista Hora de España en 1937.

Incluso no pasado, como agora que celebramos o cuatricentenario do seu pasamento, tamén se conmemoraron entre nós significadas efemérides cervantinas. Así aconteceu hai cen anos co lembradoiro da publicación da primeira parte do Quixote, que explica a aparición do opúsculo El centenario del Quijote en Galicia (1905) editado pola Liga de Amigos da Coruña, onde colaboraron importantes próceres das letras rexionalistas que por aquel entón fundaron a Academia Galega, como Carré Aldao, Martínez Salazar, Lugrís Freire ou Galo Salinas, entre outros, ademais de Wenceslao Fernández Flórez ou Emilia Pardo Bazán.

O Pondal máis cervantino

pondalDe entre os autores galegos que homenaxearon o xenio complutense o máis sobranceiro é, sen dúbida, Eduardo Pondal. O escritor da Ponteceso publicou no amentado El centenario del Quijote en Galicia (1905) unha composición na que cualifica de sublime o cerebro de Cervantes e resucita a grandeza de Don Quixote para defrontala coa miseria moral dos tempos pigmeos que entón se vivían. Velaí a composición tal como se deu á imprenta:

Do sublime cerebro de Cervantes,
Despóis d’un soño aspérrimo e ferreño,
Armado d’unhas armas rutilantes,
Un fantasma surgío, alto e cenceño.

¡Parto estupendo! —O siglo irreverente
E o fantasma sublime se miraron;
Admiráronse os dous; —e frente a frente,
Con maravilla os dous se contempraron.

Absorto d’estupor, o siglo rudo
Escramóu: —¿Quén hé este gigantéo…?
E o fantasma, chocando lanza e escudo,
Dixo airado: —¿Quén hé este pigméo…?

[Faro de Vigo, 22-4-2016]

 

Blanco-Amor, corazón tricolor

blanco-amor tricolorNon deixa de sorprender gratamente que, a estas alturas, poidan existir aínda textos de grandes nomes das nosas letras que non fosen xa recuperados e editados pertinentemente. Mais, por estraño que pareza, así é. Acontece isto, por exemplo, con Eduardo Blanco-Amor, clásico incontestable da nosa narrativa do pasado século, poeta constante, dramaturgo entregue e, tamén si, admirable ensaísta e orador.

E escribo que parece mentira que así sexa á vista da recente publicación da compilación articulística En defensa e ilustración de la Segunda República Española en los años de la Guerra Civil (1936-1939), un denso volume de preto de medio milleiro de páxinas que foi presentado polos seus autores na Feira do Libro de Buenos Aires, onde o achegou como novidade bibliográfica Mar Maior, a división editorial que Galaxia ten como selo alén Galicia.

En defensa… recolle e edita con rigor e saber un centenar de textos no seu día publicados por Blanco-Amor en Galicia, o semanario voceiro da Federación de Sociedades Galegas da República Arxentina, cabeceira que o escritor ourensán dirixiu dende mediados de 1926 ata despois da Guerra Civil.

Os escritos aquí reproducidos son os dados á luz polo autor de Xente ao lonxe ao longo do período bélico e tratan todos eles, dunha ou doutra maneira, do rexeitamento golpista, posicionándose a prol da causa republicana.

Os responsables desta exemplar edición son os analistas e investigadores Emilia García López e Gregorio Ferreiro Fente. A eles corresponde a recolleita e transcrición de textos e a nótula explicativa á edición, sendo labor do último o corpo de notas de que se acompañan os artigos e o extenso estudo introdutorio ao volume, no que Ferreiro Fente dá conta da circunstancia xeopolítica arxentina en relación á sublevación militar española, informa sobre as angueiras xornalísticas desenvolvidas no país americano por Blanco-Amor previamente ao seu desembarco no Galicia e, por remate, sintetiza as principais liñas temáticas e de enfoque dos artigos recuperados.

Cómpre sinalar que esta documentada e reveladora introdución do profesor Ferreiro Fente vén precedida dun non menos acaído prólogo asinado por Xesús Alonso Montero, quen en apenas nove páxinas sitúa as coordenadas nas que o cidadán Blanco-Amor actúa como defensa e baluarte da legalidade republicana, brutalmente usurpada pola barbarie fascista capitaneada por Franco.

defensa e ilustracion blanco amorOs noventa artigos do de Ourense, como ben se lembra nesta edición, recuncan adoito no afear a neutralidade das nacións democráticas europeas ante o asalto franquista á liberdade republicana; na descrición da asasina represión levada a cabo en Galicia polos sublevados; na denuncia do comportamento indeciso ou profranquista de certas empresas e colectivos galegos na Arxentina; no seguimento dos acontecementos que se sucedían na fronte de batalla e, finalmente, en diversos asuntos sociais e políticos arxentinos que amosaban un proceder contrario ao espírito demócrata republicano.

O volume engade aínda algúns textos vencellados ao corpo central de artigos, como dous poemas (en galego e castelán) asinados por Blanco-Amor na revista durante ese trienio, catro artigos que sabemos por el escritos aínda que non figuren asinados e tres cartas que lle dirixiron diferentes autores e que tamén se publicaron daquela no Galicia.

Entendo de capital importancia esta recuperación periodística, pola que moito cómpre parabenizar a García López e Ferreiro Fente. En defensa… non só é unha recolleita de excepcional valor para mellor entender a inaceptable agresión que supuxo o levantamento militar e as súas funestas consecuencias, senón que a prosa maxistral de Blanco-Amor actúa nela por elevación, de tal xeito que moitas páxinas aquí reunidas seguen tendo plena vixencia no que atinxe á defensa das liberdades, da xustiza e a equidade sociais e no que di da ignominia e mesquindade dos represores e asasinos de toda caste.

O expresado debería de ser abondo para comprender por que En defensa… é un título de mérito, mais para aqueles aínda dubitativos vén ao caso lembrar que o xenio do estilista ourensán se dá nestas páxinas en grao sumo, que cada un dos artigos é unha fina peza de ourivería ensaística, rebordantes como eles están dun saber histórico fondo e un coñecemento da realidade española, europea e universal que abraia e que non impide, todo o contrario, a transparencia no dicir, o período labrado coa máis nobre retórica e aínda a liricidade oratoria que moitos dos seus parágrafos deitan. En definitiva, planas para ler e reler admirando o mellor Blanco-Amor.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 22-5-2016]

O francotirador caneco

o francotirador canecoÁnxel Fole, mestre da retranca máis ocorrente, creou varios heterónimos abondo carpetovetónicos. A través dun deles revelou no artigo “Trasnoitadores de altura” a fórmula do humorismo abstracto; velaí: corno de castrón moído, sorpresina, graciosa cáustica, calamburina, galamina contumélica e criptina.

Quen teña lido a Juan Tallón algunha vez entenderá ben por que defendo que este portento de Vilardevós é da estirpe inconfundible dos trasnoitadores literarios de altos voos, prez dos cabaleiros da sacra ruta báquica da Galicia letrega e tabernaria. Podería equivocarme. Pero non.

Mientras haya bares, o seu máis recente gin-tonic articulístico, é un grolo con demasiado corpo como para non deixar unha resaca de ledicia lectora da que dificilmente se recupera un.

Tallón é un francotirador caneco, un loser espídico que manexa as palabras como se fosen tirarrollas peripatéticos. Por iso hai que andar con tento cando un se expón á súa escrita. É perigoso, irremediablemente letal. Diría máis: Círculo de Tiza, a editorial que con tanto meco publica Mientras haya bares, faría ben en engadir ás opinións que reproduce na sobrecuberta unha nova que calcase o slogan das autoridades sanitarias: ler a Tallón prexudica gravemente a saúde. Téñense dado casos de infarto cerebral por abuso da glándula pineal. Xa se sabe: penso, logo Tallón.

Mientras haya bares é tamén un ambigú de disparos e carpantas. Por veces as bebedelas perpetráronse en diarios (El País, El Progreso), outras en revistas (Jot Down) e aínda algunhas rodaron dixitalmente por descartemoselrevolver.com, a páxina dende a que o de Vilardevós evanxeliza os infieis adoradores da literatura infre tratando de que saian da caverna ao cosmos noetós da Escrita con caixa alta.

Mientras haya baresQuen se atreva co pulso baterá nestas páxinas cun cóctel poderoso que non desapide dun Hegel de furancho ou un Faulkner lacazán estomballado en Rowan Oak. Saberá por que convén non se fiar das Academias, nin dos individuos de puntualidade recalcitrante, nin daqueles que levan vitorianamente bordadas nas camisas as iniciais. E o que é máis importante: entenderá a trampa mortal que supón un post-it da parella se non se lle atende a tempo.

Porque Tallón é un hapax. Non escribe como pensa porque non pensa como escribir. E tampouco pensa como escribe porque escribe sen saber que pensar. As aporías, para el, son como os bos penaltis: cómpre rematalos con convicción, pero aparentando que se pasaba por alí, non vaia ser o demo que a un o tomen por un filósofo transcedentalista e lle neguen a entrada nos máis gloriosos e inmundos tugurios, templos da materia da que están feitos os soños literarios.

Eu, de ti, nin o pensaba: como recorda o propio Tallón, Lenny Bruce, o pai da Stand-up comedy neoiorquina, xa avisaba ao comezo das actuacións de que “¡Imos morrer todos!”. Visto que a Apocalipse está cerca, antes de morrer en mans de calquera matarratos bestsellerizado dos que tanto inzan, paga a pena imbar dunha tacada o chope agre e vivificante deste Mientras haya bares e logo, xa con tranquilidade, se iso ir colgando o cartel de pechado por defunción lectora.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 10-7-2016]