Memoria de Fernando Pérez-Barreiro Nolla

amada-liberdade-requeixoCoido que aínda non se ten recoñecido como merece a figura do intelectual e escritor Fernando Pérez-Barreiro Nolla. Esta desatención talvez naza do descoñecemento da súa figura, así que agora que chegamos ao seu natalicio (naceu o 22 de setembro de 1931 no Ferrol), quero dar noticia del e da súa admirable traxectoria, á que moito deben a cultura e a literatura galegas.

Pérez-Barreiro Nolla era fillo do tamén escritor Fernando Pérez Barreiro. Por tanto, medrou nun ambiente propicio á cultura no que non tardou en destacar, pois na Academia Rapariz de Ferrol tivo como profesor nada menos que a Ricardo Carballo Calero, que incentivou a súa natural propensión á lectura e a escrita, poñéndoo en contacto con Ramón Otero Pedrayo e outros persoeiros.

En 1949 chegou a Compostela, onde permaneceu ata 1956 en que rematou Dereito. Nese tempo consolidouse o seu galeguismo no trato con figuras como Ramón Piñeiro e outros rapaces que ben pronto comezaron a brillar no panorama literario de Galicia, como Xosé Luís Méndez Ferrín, Gonzalo Rodríguez Mourullo, Bernardino Graña e, sobre todo, o seu grande amigo Xosé Luís Franco Grande, poetas cos que compartiu loureiros nas famosas Festas Minervais. Alén deles, neste tempo estreitou lazos co seu vello compañeiro de instituto Xosé Manuel López Nogueira e coñeceu a Xosé Manuel Beiras e Ramón Lugrís, frecuentou as sobremesas da Rosaleda na casa de Domingo García-Sabell e fíxose seareiro dos faladoiros do Café Español, onde departiu con Otero Pedrayo ou Fermín Bouza-Brey.

Neses anos santiagueses comezou tamén a súa andaina como escritor, pois principiou a colaborar cos seus versos na revista Aturuxo e escribiu artigos para Viveiro. Fiestas patronales.

Veu logo o tempo de Madrid, onde estivo ao longo de 1957 e, tras un breve regreso a Ferrol, novamente o outono de 1958 e aínda o ano seguinte. Alí coñeceu a Pilar Vázquez Cuesta e Gonzalo Torrente Ballester, sen abandonar nunca o vencello coa escrita na nosa lingua. De feito, ese o momento no que se produce a súa participación nun dos volumes emblemáticos da editorial Galaxia, a célebre Homaxe a Ramón Otero Pedrayo, que se lle tributou ao sabio polígrafo por mor do seu setenta aniversario.

fernando-perez-barreiro-nolla-na-bbc-en-1964Entre 1960 e 1963 estableceuse na Coruña, onde traballou como avogado. Foi entón cando casou coa súa noiva dende os tempos composteláns, a tamén escritora e hoxe viúva súa Teresa Barro, a quen coñeceu en 1955 dirixindo a adaptación da peza teatral Casa de bonecas de Henrik Ibsen, que esta protagonizou no papel de Nora Helmer.

En 1963 a vida do escritor deu unha viraxe e marchou residir a Londres para traballar primeiro como locutor radiofónico na BBC (ata 1969) e logo na Organización Internacional do Café como tradutor (1969-1993). Foron, estes, anos nos que mantivo, máis que nunca, o vincallo coa terra e a lingua, publicando artigos en Grial, traducindo A traxedia de Macbeth ―primeira versión de Shakespeare imprentada en galego―, creando nos setenta o Grupo de Traballo en Londres e vertendo ao noso idioma, tamén por vez primeira, relatos chineses en Flores e leña (1982).

Nos oitenta e noventa a súa sinatura fíxose habitual en medios como A Nosa Terra ou La Voz de Galicia e, sobre todo, foi aplaudida a modélica tradución que con Teresa Barro fixo en 1985 da Alicia no país das marabillas de Lewis Carroll, pola que obtiveron o Premio Nacional de Tradución de Libros Infantís e Xuvenís, a primeira vez que un volume na nosa lingua o conseguía.

A última década do pasado século e os anos primeiros anos deste milenio Pérez-Barreiro Nolla redobrou o compromiso coas súas raíces e colaborou intensamente na andaina do Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional (IGADI), onde trabou fonda amizade con Xulio Ríos e onde publicou As autonomías de Escocia e do País de Gales (1999), amén de moitos ensaios en Tempo Exterior. Tamén agora publicou en A Trabe de Ouro, Babel, O Ensino, Serta, Tempos Novos, Viceversa, Vieiros ou Xornal de Galicia e noutras cabeceiras internacionais como Babel ou Portuguese Studies. Mais destacaron os seus contributos a un xornal deste grupo, o Diario de Ferrol, no que se fixo asiduo entre 2005-2008 e onde gañou a amizade e admiración do periodista Nicolás Vidal, quen o entrevistou para este medio.

Os derradeiros anos viñeron cheos de alegrías: nomeamento como correspondente da Real Academia Galega (2002), Pedrón de Honra (2005), Premio Plácido Castro de Tradución (2006), Premio de Cultura do xornal Diario de Ferrol (2005) e Medalla Castelao da Xunta de Galicia (2009). Mais a Parca foi cruel e levouno o 4 de xaneiro do 2010, cando máis e mellores froitos estaba a ofrecer á súa benamada terra.

amada-liberdadeDende aquela ata hoxe Xerais publicou as súas memorias en Amada liberdade (2013) e viron luz un par de volumes colectivos arredor da súa figura (Homenaxe a Fernando Pérez-Barreiro Nolla, 2011, e O perdurable legado de Fernando Pérez-Barreiro Nolla, 2015), mais moito é o que cómpre seguir profundando sobre del, pois restan aínda facetas súas por descubrir; poño por caso, o seu singular labor como poeta ou a edición de todos os seus ensaios, que tamén haberá que recuperar. No entanto, sirvan estas mínimas liñas como modesto lembradoiro e homenaxe a quen foi voz principal do noso discurso cultural e literario contemporáneo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-9-2016]

Centenario Cela

cela_celso emilio_emilio alvarezHoxe é o aniversario de Camilo José Cela, o escritor de Iria Flavia que nos deixou vai para tres lustros. Por nacenza e por crianza Cela tivo un contacto directo non só coa cultura, a lingua e a literatura de Galicia, senón mesmo con algúns dos seus máis firmes defensores, pois seu pai cultivou a amizade de persoeiros como Antón Vilar Ponte e Antonio Noriega Varela e durante a súa infancia as visitas ao seu avó paterno en Tui déronlle a oportunidade de xogar a argallar con Emilio e Xosé María Álvarez Blázquez, tal como o confesou o propio autor en La Rosa (1959), o primeiro volume das súas memorias.

Esta familiaridade coas nosas letras non desapareceu cando, sendo aínda neno, a súa familia marchou vivir a Madrid, pois as súas viaxes a Galicia foron frecuentes durante a adolescencia e mocidade, chegando a residir na Coruña durante algúns meses ao acabar a Guerra Civil.

casa celaA fins dos corenta e ao longo dos cincuenta Cela continuou visitando terras galegas invitado como conferenciante aquí e acolá, estancias breves que lle facilitaron tanto o reencontro con coñecidos de vello coma o xurdimento de novas amizades. Por ese tempo comezaron a agromar as colaboracións xornalísticas nas que o futuro Nobel se ocupou das paisaxes e paisanaxes galegas en cabeceiras como Arriba, El Español, Información Comercial Española, Finisterre, Solidaridad Nacional, Informaciones, La Tarde, La Vanguardia ou a arxentina La Nación. Mesmo colaborou no número especial do centenario de Faro de Vigo en 1953 co artigo “Padrón, Padrón, Santa María, Lestrove…”, no que lembrou a súa Iria Flavia natal e tamén os próceres do lugar: Macías O Namorado, Juan Rodríguez del Padrón e a moi admirada Rosalía de Castro.

Nestes e noutros artigos escritos ao longo da segunda metade do pasado século Cela rememorou Compostela, Vilagarcía de Arousa, a Costa da Morte, A Coruña ou Sanxenxo. E a Cunqueiro e os Seis poemas galegos de Lorca, Pastor Díaz e Añón, García Ferreiro, Rosalía, Valle-Inclán, Núñez González, Lamas Carvajal, Cabanillas, Noriega, Otero Pedrayo, Álvaro de las Casas e mais Zapata García. Tamén si, a Romasanta, o teatro galego, Benito Soto ou o barallete.

a familia de pascual duarteAgora ben, o episodio fundamental deste vínculo tivo lugar nos anos 50-60, cando Cela intensificou os contactos cos primeiros espadas das letras galegas movido polo desexo de ver traducida La familia de Pascual Duarte. Con tal intención estableceu unha relación epistolar con Ramón Otero Pedrayo (finalmente prologuista da obra) e Vicente Risco (tradutor da mesma) e aínda con Francisco Fernández del Riego e Celso Emilio Ferreiro como mediadores neste e noutros asuntos.

Esporeado polas ansias de ver vertida á lingua de Rosalía esta súa novela, Cela fixo por agradar os amigos e propiciou tres logros para a cultura galega: a visita de Américo Castro a Galicia a primeiros de setembro de 1957, a introdución de certos cambios na redacción da voz “gallego” no dicionario da Real Academia Española para evitar interpretacións onerosas e a decisión de crear unha colección poética galega baixo o selo da revista Papeles de Son Armadans que non chegou a callar, aínda que, en xusta compensación, non foron poucos os escritores de noso que viron publicados textos na revista: Iglesia Alvariño, Cunqueiro, Álvarez Blázquez, González-Alegre, Díaz Jácome e bastantes outros, entre os que salienta Celso Emilio, con quen o uniu un trato moi amigable, como evidencia o cruzamento de escritos laudatorios.

Destas querenzas persoais e pegadas literarias ficou testemuño epistolar, pois consérvanse as misivas que mantivo cos amentados Risco, Otero Pedrayo, Celso Emilio ou Fernández del Riego, a quen en 1962 lle escribiu agradecido pola tradución galega de La familia de Pascual Duarte confesando: “Cada día que pasa me siento más deudor con Galicia y con todo lo que Galicia vale y representa y sueño con acertar a corresponder algún día”.

Versos en galego e novelas sobre Galicia

camaleon solteiroA finais dos anos corenta, nunha entrevista concedida a Borobó que publicou o xornal La Noche, Cela declarou: “Pienso escribir una trilogía de novelas gallegas: la heroica novela del mar, la epicúrea novela del valle y la dura novela de la montaña”. Levoulle o seu tempo, pero cumpriu os plans; velaí o están, para confirmalo, o referido capítulo biográfico de La Rosa (1959) e aínda a prosa de viaxes Del Miño al Bidasoa (1952) —poética da infancia nas terras de Iria e outros vales fluviais andados—, Mazurca para dos muertos (1983) —a memoria do ancestral rural galego do interior— e La Cruz de San Andrés (1994) —a Galicia urbana do litoral coruñés— e mais Madera de boj (1999) —relato fisterrán de náufragos do mar e da terra.

De por parte, Cela publicou tamén algúns textos directamente en galego, como os artigos visados de O camaleón solteiro (1991) e tres poemas de título revelador que apareceron na revista Papeles de Son Armadans en 1957: “Romaxe da Historia natural”, “Canzón pra unha muller aldraxada polo tempo” e “A unha rapariga garatuxeira, chamada Catuxa de Fiz”.

[Faro de Vigo, “Faro de Cultura”, 5-5-2016]

Taibo cincuenta anos despois

Praza PortugalEste domingo pasado, trece de marzo, alcanzouse o cincuentenario do pasamento de Victoriano Taibo. Compostelán de nacenza, ao longo da súa longa vida —finou con oitenta anos— viviu en diferentes lugares, mais foi nas terras de Morgadáns, en Gondomar, e nas rúas de Vigo onde pasou o derradeiro treito dos seus días, ata que deixou Palencia 37, en Lavadores, para ir repousar a Pereiró.

Taibo dedicouse en vida á docencia, formándose na Escola Normal de Santiago, e ben pronto comezou a participar do espírito rexionalista primeiro e nacionalista despois. De feito, el foi un dos membros fundadores das Irmandades da Fala en Compostela o 28 de maio de 1916, onde desempeñou o cargo de secretario. Foi por tanto, un membro significado do movemento do que este ano conmemoramos o centenario.

Grande amigo de Cabanillas e moi cordial compañeiro de López Abente, Taibo constitúe xunto a estes un dos vértices do brillante tríade poético das Irmandades. Ao seu estro debemos libros como Abrente (1922) e Da vella roseira (1925), aos que é preciso engadir os recuperados postumamente Abicedo. Cabrinfollas (2008).

Recoñecido como unha das figuras intelectuais máis importantes da Galicia do primeiro terzo do pasado século, en 1926 foi convidado a ingresar no Seminario de Estudos Galegos e en 1930 fíxoo membro o Instituto Histórico do Minho en Portugal.

Mais chegaron os días nos que a estrela de Taibo sufriu a sombra da Guerra Civil. A súa entrega á causa nacionalista fixo que as autoridades o desterrasen a Villalar de los Comuneros e naquelas terras valisoletanas pasou como mestre de 1938 a 1942. Á súa volta a Galicia, reintegrouse ao esforzado labor de soerguemento da nosa cultura e as nosas letras e a súa entrega e valía poética fóronlle recoñecidas co nomeamento como numerario da Real Academia Galega o 3 de febreiro de 1946, institución na que ingresou co discurso Rosalía de Castro, precursora da fala o 15 de outubro de 1948, sendo saudado como recipendiario por Ramón Otero Pedrayo. Aquela lección maxistral acabou publicándose case un cuarto de século despois, en 1972, e hoxe pode consultarse no web da corporación.

acto padronNarrador no libro de relatos Da agra aberta (1956), unha parte importante da poesía de Taibo fica aínda espallada por revistas e xornais nos que colaborou dende 1913 ata primeiros dos 60. De igual modo, tampouco se recolleron en libro as súas colaboracións ensaísticas, nas que as dedicadas a temas lingüísticos ocupan un posto non menor, e fican aínda por editar un feixe de textos aos que puxo o título de Contos pequenos e algunhas outras narracións que parece que van ver luz en breve.

O fondo saber de Taibo levouno a redactar páxinas e páxinas sobre Literatura, Historia, Política ou Etnografía e foi unha presenza habitual en relevantes eventos culturais do seu tempo, prodigando o trato amigable cos máis importantes persoeiros da pasada centuria, como Castelao, co que mesmo chegou a conferenciar; Vicente Risco, co que se carteou abundantemente; Villar Ponte, con quen compartiu angueiras de irmán; ou Otero Pedrayo, a quen o uniu unha afectuosa mutua admiración. Tamén nos seus anos vigueses cultivou o faladoiro e no taller de ourivería de Ángel Mareque Cajaraville, na Rúa Carral, ou na Taberna de Elixio, na Canella da Aurora, compartiu animada parola con colegas escritores como Cunqueiro, Castroviejo e Sigüenza, pintores como Laxeiro, Lugrís e Granell ou fotógrafos desta casa, como Bene.

O Instituto de Estudos Miñoranos ha honrar a memoria de Taibo no seu cincuentenario cun acto no que está previsto que, ao chamado de Miguel Anxo Mouriño, participemos estudosos e autores vencellados á súa figura. A xornada servirá tamén para convocar o IX Premio de Poesía que leva o nome do escritor e para lembrar ás autoridades pertinentes que este bo e xeneroso leva medio século agardando que lle dediquemos unha gran festa das letras.

[Faro de Vigo, 17-3-2016]

Manifesto da NPG

NPGExiste un lugar no mundo onde todo se derruba en lus, onde o Tempo desorballa os prados, as estrelas arden sobre o medo e o mal e treman as bágoas nos budios escuros. Existe esa xeografía escolleita por un anxo e salvada nalgún intre de amor desesperado. Existe e chámase os Vilares.

Esta terra trapaceira entretece fías de soños e palabras. Aquí o leite, o centeo e a lus da aurora nutren o berce dos poetas para que oian pacer canto hai. Por iso non causa estrañeza que no Vilariño, pé do río do Requeixo, medrase un neno capaz de domear a verba, de infundir co seu alento o drama cheo que as cousas precisan, darlles rostos pra que se conozan e palabras para que se entendan.

Ese reino de Terra Verde e Mar de Orballo é o que herdaron Mar Beres, Luz Campello, Xosé Antonio Cascudo, Fátima Fernández, Judiña de Lea e Jaki Quintela. Algúns por seren estas terras ou as contiguas as que coñeceron as súas andainas infantes e mozas, outros por radicar nestas landas a memoria do seu sangue, tamén a mandorla á que regresan sempre e mais despois.

Este sexteto non é unha xeración literaria, non precisa selo. Nin sequera é un colectivo formalmente constituído. É, iso si, un grupo que sente o vencello da terra, o urro telúrico do sangue dos devanceiros comúns, a lentor da chaira que lles agabea polo peito e os reclama para a tribo guitirica, poetas párracos, xente de ollada longa e largacío sentir, envisos nas lombas de Arxán cando o solpor oculta Lourenzo.

E velaí a está Mar Beres, humus dos Manchás, cos seus versos de camiños que non andan pero que, como seu admirado Díaz Castro, un día traguerán a xente que levaron. Poemas evocativos, afincados na paisaxe onde o ceo inmenso, o pan do muíño e, sobre todo, o río famento de verdes esquecidos o alagan todo nunha estética primixenia, matricial, que ten na paisaxe e a paisanaxe destas terras o seu cordón umbilical.

NPG2Comparece tamén Luz Campello a voz da Deusa Nai, o clamor de Hipólita e toda a Amazonía cabalgando contra o androcentrismo recalcitrante, a denuncia da subalternidade xenérica como bandeira, un sudario que pesa demasiado, pero que non ha de vencela, porque as de Labrada nunca abaixan a fronte, saben ben que o seu reino si é deste mundo, que elas tamén han navegalo e que de nada serven os bronces da gloria discriminatorios cando a vontade aniña muller.

Como nun filme de Murnau, Xosé Antón Cascudo rabea en Eros e deixa que os cabalos pazan onde antes era o galanteo. Amor é unha anhelo de vento desbocado, tal cabelos penteados pola airexa que baixa da Serra de Montouto, bicos que ao erguerse desatan o pó, templos malditos na amencida, o témero latexo do tempo irreversible, do segundo que fecunda outro secundo dunha soidade que non se atura, que só calma a sede vouga dos Vilares de veludo.

Fátima Fernández é a druída máis nova, a voz do futuro que nos chega pendurada, eterna inocente, como a nena que perde o sorriso alén do Atlántico diazcastriano, medoñenta para abrir o corazón e eviscerar os sentimentos todos, mais tamén cerna desta planicie dos witirici, amor desmedido que quere sen fronteiras e manda bicos para declarar, afouta que quere vivir de verdade, vivir onde pisa un presente gozoso que presta aloumiñar fondamente.

Das terras contiguas do país dos soutos vén Judiña de Lea, a fada en plenilunio, enfeitizada no ar claro da Chaira, toda ela pel que cae entre as penas, loba amante que agarda pola chamada ancestra. O nordés de Momán anaina e deixa anil no seu corazón de porcelana para guiar os seus pasos velaíños, o seu canto en alto muro, a raiceira que se procura como a escada de luz que Díaz Castro tendía e ela percorre agora de Xermade aos Vilares.

O delta da vida é infindo e caudal en Jaki Quintela. Nos seus versos, como nos do mestre do Vilariño, a riografía é sagra e a palabra chega en festa polos días do Carmio. Nace o curso do poema, medra en regato e cae en fervenza, vólvese manancial e curso, remanso e meandros, mesmo crea afluentes, remuíños e ribeiras e sabe do arcano oculto do Porto Muíño todo en sombras, da Virxe que pasa a mau polo lombo do río e do brillo do Sol como promesa de estrelas e vagalumes sen apagar e trae o grau que ferve cal pulo enterrado e recendo das tardes tabernarias de tépalos.

Estas e estes son a Nova Poesía Guitiricense, vale dicir, Guitirica, a poderosa escuadra de Calíope, sátiros e bacantes de Erato, adoradores e adoratrices de Polimnia, senlleiras e esgrevios dos Vilares, trapeiros e trapeiras do verso, oráculos destes eidos que honran a Díaz Castro e perpetúan unha tradición que neles se tingue diversa, dicir heteroxéneo pero irmandado nun mesmo sentir comunal: a adhesión inquebrantable á Nación Parraqua.

aaaaaaaaaaaa

[Texto lido na Igrexa dos Vilares de Parga o 2 de outubro do 2015, XXV Cabodano de Xosé María Díaz Castro, no marco do acto de homenaxe ao poeta]

No XXV cabodano de Díaz Castro

enterro saindoHai hoxe exactamente un cuarto de século falecía Xosé María Díaz Castro e, con el, íase unha voz irrepetible que os amigos comezaron a botar en falta aquel mesmo día, que seguimos botando en falta os que admiramos a súa escrita.

En homenaxe a quen nos ensinou que ata a herba máis pequerrechiña é valiosa para o Universo, que o tempo se mide en sabas de mil anos e que as cousas hainas que amar ata que se sangre, deixo aquí estas palabras que escribín como lembradoiro daquela xornada, tal se fosen os nimbos, coma cinza de rosas que onte encheron de perfume o mundo, morto xove, dun poeta.

A enfermidade rendeuno e tivo que ser hospitalizado a mediados de setembro de 1990 no Hospital Xeral de Lugo. Alí permaneceu batallando contra a súa falta de saúde durante máis de dúas semanas, nunha “paz tensa, cheíña de vida, en loita contra a dor e o sufrimento”, como diría despois na súa homilía fúnebre Alfonso Blanco Torrado. Nese tempo pasaron polo seu cuarto visitalo infinidade de vellos e novos amigos, xentes por el queridas para os que sempre tiña unha palabra amable, un xesto amigable. Entre os máis asiduos, Saleta Goy e Manuel María, tamén Carmen Blanco, Claudio Rodríguez Fer e mais Xulio Xiz e, por suposto, Alfonso Blanco Torrado, amais, xaora, dos seus familiares.

Tras se debater en longas xornadas coa enfermidade, finalmente o seu corazón non resistiu e deu o derradeiro alento ás tres da madrugada do 2 de outubro de 1990. Segundo a acta de defunción, a causa do falecemento foi unha parada cardio-respiratoria.

enterro dcO enterro de Díaz Castro tivo lugar ao día seguinte, mércores 3 de outubro. Ás cinco da tarde, os seus restos viaxaron dende a casa mortuoria (a súa vivenda na rúa Sesulfe) ata a igrexa de Santa María (para todos a Igrexa Nova) de Guitiriz. Alí, oficiou a misa Blanco Torrado, acompañado do crego daquela parroquia e do entón tamén cura e mais amigo e estudoso diazcastriano Victorino Pérez Prieto. Tras da misa e antes de proceder ao enterro, tomou a palabra Xulio Xiz, quen dedicou unhas sentidas verbas de lembranza ao finado e á súa admirable traxectoria humana e literaria; logo Lois Diéguez, que leu un poema en homenaxe escrito para a ocasión; Luís González Tosar, quen tamén literaturizou o momento, e, por último, Manuel María, quen recitou, emocionado, algúns versos do amigo de corpo presente.

A seguir conduciuse o cadáver ata o cemiterio de San Xóan de Lagostelle. Achegárono ao seu leito definitivo portándoo a ombros, baixo a chuvia impenitente, Manuel María, Uxío Novoneyra, Darío Xohán Cabana, Luís González Tosar, Paco Martín e Xulio Xiz. Aínda diante o cadaleito pronunciou Manuel María unha “Nenia” derradeira. Escoitábano outros escritores e amigos como Carmen Blanco e Claudio Rodríguez Fer, Miguel Anxo Fernán Vello, Cesáreo Sánchez Iglesias ou Bernardino Graña, mais tamén centos de veciños que acudiron en masa dende O Buriz e Casanova, Drada, Reboira e A Chousa Grande, As Reixas, O Merendeiro, San Salvador, O Mesón da Cabra ou Moscosa. Todos quixeron acompañar o poeta e despedilo e todos, soñadores da palabra e veciñanza fidel, lle deron o derradeiro adeus cantándolle o himno de noso que se foi vertendo sobre as coroas de flores que deitaran ao pé do cadaleito a Asociación Xermolos, a Asociación Rosalía de Castro, o Fato Daniel Castelao de Euskadi…

enterro dc (IV)Morría unha ser excepcional, de discreción e modestia comprobadas, amigo dos seus amigos e desprendidamente xeneroso. Manuel María, que tan ben o coñeceu, escribiu del nunha ocasión unhas palabras que coido o retratan como mellor non podería facerse. Foron redactadas en 1989, cando aínda vivía o poeta, mais son a súa vera effigies, a imaxe que en vida quixo transmitir e que a súa obra reflicte harmónica, o exemplo que nos legou; velaí as están:

“Xosé María Díaz Castro, ademáis dun grandísimo poeta, é un home esceicional. Ten, pese aos seus longos anos de estadía en Madrid e aos seus moitos saberes, un aspeito de vinculeiro de casa grande do lugar de Vilariño —que un día visitamos— de Os Vilares de Parga. É un home de mediano altor, ben proporcionado, ampla frente, cabelos plateados e ollada espresiva tras dos seus espejuelos como dicen os cubanos. As notas caraiterísticas da sua personalidade, ao noso xuicio, son: a autenticidade, a mesura e a humildade. Non intenta deslumbrar nen apampar a ninguén como tantos poetas ‘profesionais’. A sua poesía e a sua vida son a mesma cousa como agudamente nos enseñou Otero Pedraio. Nada máis lonxe que Díaz Castro de esa ‘feira das vaidades’ que é a vida literaria da que sempre estivo ao marxe. E fixo ben. A sua cortesía é sobria e requintada. Fala serea e pausadamente. Non é charlatán. Fala o xusto. A sua mesura venlle dada, sen dúbida, pola sua formación clásica, perfeitamente asimilada. Chámanos a atención o seu rexo temple moral e a sua enorme vontade demostrados, tanto nos seus lexítimos trunfos como nas suas adversidades. Díaz Castro ten un enorme pudor pra falar da sua persoa e da sua obra. E tamén unha certa timidez.

Xosé María Díaz Castro é un home cordial, bo e xeneroso. Un home sen pretensiós que vai pola vida cos ollos abertos á beleza e o corazón aberto á paisaxe, aos animais, aos homes. Non esixe nada, non pide nada. Cando ten un pequeno reconocemento asómbrase e agradéceo moi fondamente porque lle semella escesivo. Nunca é importuno. Aos seus amigos dalles —danos— xenerosamente a sua limpa, fonda e sinceira amistade do mesmo xeito que a cerdeira florece na primaveira ou o reiseñol canta e encanta nos máxicos días do luminoso maio”.

[Vida e obra de Xosé María Díaz Castro, Vigo, Galaxia, 2013, pp. 120-123]