Alumando escuras actas

A peripecia editorial da obra de Roberto Vidal Bolaño é toda unha aventura. Como aconteceu noutros casos, houbo que agardar pola dedicatoria do Día das Letras Galegas para que un autor do seu relevo recibise a atención que dende sempre mereceu.

O caso é que finalmente o conxunto de toda a súa obra pode lerse agora en Edicións Positivas, casa capitaneada polo tan visionario como arriscado Paco Macías, quen se conxurou co máximo especialista na obra bolañesa, Xosé Manuel Fernández Castro ‘Pepes’, para editaren, man a man, os varios volumes dos que constan as Obras completas do de Compostela.

Polo de agora, foron dous (dun total de seis proxectados) os volumes de toda esta escrita escénica que viron luz. No primeiro agrupáronse media ducia de prezas que converxen no coetáneo da súa ambientación, na forte pegada cinematográfica que revelan e na inequívoca galeguidade psicosocial que as alimenta. Pode comprobarse todo isto doadamente coa lectura de Integral, Animaliños, Anxeliños!, Criaturas, Rastros e Saxo Tenor.

Da súa parte, o segundo dos volumes recolle aqueloutros textos de ambientación temporal pretérita ―por máis que remitan codificadamente a un presente alegorizado― rebordantes de personaxes e mundos ben recoñecibles e mesmo míticos (Rosalía, Prisciliano…). Forman parte desta entrega algúns dos, para o meu gusto, mellores títulos de Vidal Bolaño, como Mar revolto, A burla do galo, Doentes e, sobre todo, ese fantástico tríade que constitúen As actas escuras, Días sen gloria e Agasallo de sombras.

Non foi Vidal Bolaño un autor grato á autoridade. O seu insubornable compromiso cívico e identitario, o noxo que destilaba fronte ás mil corruptelas e componendas da clase gobernante fíxoo tan antipático a esta como querido polo pobo no que enraizaba a súa creación e ao que ía dirixida a mesma. Non cómpre máis que lembrar as polémicas que suscitou a estrea de Agasallo de sombras ou o secuestro escénico que nos privou por tempo da publicación de As actas escuras para entender do que falo.

Tamén agora semella persistir ese divorcio e, mentres estudosos como Pepes ou editores como Macías poñen nas nosas mans a súa obra dignamente editada a partir de razoables criterios de fidelidade textual, hai institucións ás que parece seguir incomodando a súa popularidade, mesmo a celebración da súa efeméride.

Moi errados andan. A escrita de Vidal Bolaño sobreviviraos a tod@s e a súa vaidade de ineptos dirixentes e nefastos representantes aseguraralles o esquecemento perpetuo polos séculos dos séculos.

Porque Roberto Vidal Bolaño é un clásico e, como tal, está por riba dos ‘animaliños’, coitados ‘anxeliños’ e ‘criaturas’ bechas que tanto abundan neste ‘mar revolto’ de iniquidade.

Beizón a Paco Macías e Xosé Manuel Fernández Castro Pepes por esta valiosa e oportuna edición das súas Obras completas, sobresaliente empresa de Edicións Positivas que ficará como referente máis alá do boureo da feira maiega e asegurará aos afectos bolañistas o acceso a unha escrita teatral por sempre admirable.

[Publicado en Galicia Confidencial, 17-5-2013]

Prontuario Vidal Bolaño

Andamos xa metidos de cheo no 2013 e convén lembrar aos que andan menos pendentes das cuestiúnculas adoitas nos círculos literarios galegos que por maio deste ano no que estamos celebraremos o Día das Letras honrando a memoria de Roberto Vidal Bolaño (1950-2002), dramaturgo que o fixo todo no teatro de noso, dende a dirección ata a actuación, dende a escrita ata a tradución, da adaptación ao ensaio crítico, un auténtico factótum do campo teatral sen o que é imposible entender a historia desta arte en Galicia no último cuarto do pasado século.

Que a ninguén lle caiba a menor dúbida de que, co gallo da efeméride, han ser varias as monografías, volumes colectivos, especiais e suplementos que se lle dedicarán á vida e obra do santiagués. De feito, cando escribo estas liñas, son sabedor de que foron publicadas xa moi interesantes achegas de estudosos como Camilo Franco ou Antón Lopo, mais hoxe quero salientar a que, ao meu ver, é a mellor e máis recomendable das monografías integrais sobre a biobliografía bolañesa: A obra dramática de Roberto Vidal Bolaño, publicada en Laiovento por Xosé Manuel Fernández Castro, indiscutible máximo especialista na materia.

Nas case seiscentas páxinas deste volume o profesor Fernández Castro compendia o máis graúdo do ensaio que presentara como tese de doutoramento no 2007 na Universidade da Coruña. Estamos, por tanto, ante un traballo de orixe académica que aquí, sen perder unha miga do seu rigor e profundidade, adoptou unha fasquía un pouco máis divulgativa ata dar co formato axeitado tanto para un lectorado informado coma para o público xeral potencialmente interesado.

Aínda que a división capitular é outra, os bloques de sentido que presenta o libro son basicamente tres: un capítulo introdutorio (“Sobre a importancia de Vidal Bolaño”) no que se fai repaso dalgunhas das opinións e xuízos de valor máis destacados á hora de considerar o papel do creador; un segundo bloque biográfico (“Sobre a carreira de Vidal Bolaño”), no que se recapitula en detalle toda a súa peripecia vital, e un derradeiro segmento centrado na análise pormenorizada dun dos textos capitais da dramaturxia bolañesa: Agasallo de sombras.

Empregando ferramentas hermenéuticas tanto do eido dramatolóxico coma do teórico-crítico, Fernández Castro agrupa a trintena de títulos producidos por Bolaño en dez categorías que formula baixo criterios eclécticos. Deste xeito, atendendo a parámetros que teñen que ver coa definición e apropiación do texto dramático, a escrita do de Santiago presentaría algunhas pezas que non foron ideadas para escena, outras que son adaptacións, outras máis que moi ben pode considerarse reescritas e aínda unhas últimas que, inspirándose en textos alleos, constitúen unha creación xa perfectamente autónoma; doutra parte, tendo presente o factor público, é posible sinalar certas pezas como pensadas para todos os públicos (tamén o infantil, aínda que non exclusivamente); deixándose guiar polo criterio espacial, en Bolaño debe sinalarse o seu cultivo do teatro de rúa; respecto do número de personaxes e as voces comunicantes, debe recordarse que o autor escribiu varios monólogos ou soliloquios; e, finalmente, se atendemos ao vector temporal, habería fábulas catalogables como propias dun territorio cronolóxico do inconcreto, outras que remiten a un pasado histórico e un derradeiro grupo de textos de ambiente coetáneo. En definitiva, un moi amplo mostrario de creacións teatrais que demostran a vizosidade e complexidade desta escrita maxistral.

O case medio cento de páxinas de ítems bibliográficos activos e pasivos e a ducia e media de planas de índice onomástico completan este modélico A obra dramática de Roberto Vidal Bolaño de Xosé Manuel Fernández Castro, auténtico prontuario bolañés, volume de cabeceira para todos os estudosos do autor, que necesariamente han beber nel como punto de partida para presentes e futuras análises de tan vizoso universo literario e artístico.

[Publicado nos xornais El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de Arousa e Diario de Bergantiños, 20-1-2013]