Antonio Fraguas ao completo

Nordesía (Malores Villanueva, 5-5-2019)O de maio é o mes literario galego por excelencia e cada día que pasa achéganos máis á xornada referencial do Día das Letras Galegas, que celebraremos o vindeiro dezasete. Por tal motivo, son moitas as persoas que estas semanas se interesan pola figura do autor homenaxeado, o que fai que lectores habituais, bibliotecarios, libreiros e profesionais varios, mais, sobre todo, docentes e discentes anden á procura de fontes documentadas nas que atopar cumprida información sobre o persoeiro ao que dedicamos tan sinalada data, que nesta ocasión non é outro que o intelectual cotobadés Antonio Fraguas Fraguas.

Como todos os anos, a estas alturas son varios e ben diversos os materiais bibliográficos que teñen visto a luz arredor da vida e obra de Fraguas, mais, de entre todos eles, quero salientar un, ao meu ver o mellor e máis completo volume individual sobre o homenaxeado: Antonio Fraguas. Mestre da memoria, da autoría da profesora e ensaísta Malores Villanueva, obra tirada do prelo da Editorial Galaxia.

Verbo de Fraguas tíñanse publicado anos atrás algúns libros de mérito; poño por caso, Antonio Fraguas. Profesor, xeógrafo, historiador, antropólogo, galego de ben (1998), de Clodio González Pérez, ou o colectivo Antonio Fraguas Fraguas. 1905-1999. Un home que traballou sempre por e para Galicia (2006), promovido polo Museo do Pobo Galego. Secasí, facíase necesaria unha monografía que actualizase todo este saber, que incorporase ao mesmo os novos datos e investigacións e, sobre todo, que crease un relato integral válido tanto para o público xeral coma para o lectorado especializado. Esa obra é, a non dubidalo, este magnífico ensaio asinado por Villanueva, a estudosa idónea para levar a cabo tal labor tanto por competencia investigadora coma polo feito de ser estrita conterránea do homenaxeado e, polo mesmo, unha excelente coñecedora de todas as circunstancias contextuais que rodearon boa parte do seu periplo vital.

En Antonio Fraguas. Mestre da memoria converxen tres circunstancias moi felices: o absoluto rigor documental, a amenidade narrativa e a capacidade didáctica. Villanueva fatigou arquivos, peneirou bibliotecas, escolmou epistolarios e recadou testemuños para compor unha monografía onde cada dato, cada panorámica, cada interpretación están alicerzados na solidez de quen coñece todo acerca do mundo do autor e, amais, é quen de nolo transmitir con acuidade e fluidez expresiva.

O libro amosa unha estrutura tripartita que axeita optimamente todo aquilo que cómpre saber sobre o personaxe. O primeiro destes bloques desenvolve unha detallada biografía, na que se nos dá conta dos principais episodios vitais, formativos, profesionais e intelectuais nos que Fraguas tomou parte: a súa infancia en Cotobade; os anos de estudante de Bacharelato en Pontevedra (onde coñece e trata amigablemente tanto a Antón Losada Diéguez coma a Castelao, a quen sempre considerará mestres e gueiros de seu); o tempo de universitario en Compostela (época na se suma con entusiasmo ás iniciativas tanto das Irmandades da Fala coma do Seminario de Estudos Galegos e o Partido Galeguista, plataformas todas ás que pertenceu); os seus inicios como catedrático de Ensino Medio na Estrada; a chegada do horror da Guerra Civil e as vexacións que tivo que sufrir, sendo represaliado e inhabilitado como docente; a súa moi agardada readmisión no exercicio profesoral xa no Lugo dos anos cincuenta; o seu destacado papel no Instituto Padre Sarmiento; o regreso a Compostela como profesor; ou o merecido protagonismo que cobrou en tempos da Transición no Museo do Pobo Galego, do que foi fundador e director ata os seus derradeiros días, xa co novo século chamando ás portas.

A esta longa sección seguen outras dúas máis breves pero non por iso menos reveladoras: un bloque dedicado á súa escrita (no que se ofrece relación extensa das súas obras como etnógrafo, xeógrafo e historiador, preocupado tanto pola cultura inmaterial de festas, crenzas, xogos infantís ou literatura oral coma pola cultura material de vestimentas, ferramentas agrícolas e demais) e outro centrado no seu legado e recoñecemento, tanto por medio da constitución da Fundación Antonio Fraguas coma pola designación o pasado xullo por parte da Real Academia Galega da súa figura como a homenaxeada co Día das Letras Galegas deste ano.

O modélico ensaio de Villanueva péchase cun xeneroso capítulo bibliográfico (máis dunha ducia de páxinas con abondosos ítems) e o adorno de ben curiosas e pouco divulgadas instantáneas de Fraguas que van salferindo, aquí e acolá, as páxinas deste libro.

En conclusión: tanto pola precisión no dato (non en van Villanueva é unha das nosas máis brillantes investigadoras das últimas promocións) coma pola fluidez do relato (é tamén unha magnífica ensaísta, que foi quen de construír unha auténtica biografía novelada que se le con sumo agrado) e polo intelixente eclecticismo na complementariedade das fontes empregadas (que suma ao traballo bio e hemerográfico moita outra información obtida en entrevistas e misivas) este Antonio Fraguas. Mestre da memoria de Malores Villanueva resulta unha obra de consulta imprescindible para coñecer a fondo as angueiras, o herdo e o exemplo do persoeiro ao que a RAG dedica o ano e que concelebraremos o vindeiro venres dezasete para así, facer bo o seu amor a Galicia, a súa entrega á causa da súa cultura e da súa lingua, para que sigamos vivindo moitos maios máis en galego.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 5-5-2019]

Advertisements

A maxia da vida

Nordesía (Euloxío R. Ruibal, 18-3-2018)Escribo este comentario o venres dezaseis, dous días antes de que ti o leas, xusto na xornada na que hai exactamente setenta e tres anos viña ao mundo un dos nosos máis grandes dramaturgos contemporáneos e unha das voces referenciais da literatura galega das últimas décadas: Euloxio R. Ruibal.

Por tanto, esta de hoxe é unha escrita de celebración, propiamente de concelebración, unha escrita aniversaria, se se me permite a torsión da linguaxe. Porque cómpre festexar, e por todo o alto, que un autor da veteranía e traxectoria de Ruibal non perdese de man o neno que naceu en Ordes e foi rillote polas rúas da Compostela de Posguerra. Ese rapazolo é o que alenta no espírito de Formigas, risas, flores e dinosauros, o volume de relatos para público infantil (e non só) que agora asina para a Colección Árbore de Galaxia esoutro neno medrado que tantos admiramos como creador.

Catro contos de imaxinación gurgullante, inzados de sucesos extraordinarios e protagonistas humanos, animais e mesmo vexetais, todo un festival de fantasía, maxia e beleza que recupera para o lectorado o san costume de soñar e ilusionarse.

No primeiro destes relatos, “A formiga revirada”, alegorízase verbo dos conflitos entre grupos de seres, as dificultades de convivencia entre razas diversas, o medo ao outro descoñecido e a imposición dos usos e costumes propios con desprezo dos que son diferentes. Mais a ensinanza final quere afirmar o valor da amizade, a capacidade de superación das dificultades e, tamén si, a melancolía polas lembranzas felices, que viven en nós e, por iso mesmo, nunca acaban de desaparecer.

“O xardín de Claudia”, o segundo destes contos, está protagonizado por unha flor do xardín da nena Claudia, que comeza sendo unha petalocaída, talofláccida e visomurcha (volvo aquí ousar nos neoloxismos, non teño remedio), mais que co pasar do tempo, como o parruliño feo, acaba por ser unha fermosísima flor, por máis sinais meteoróloga e, polo mesmo, moi querida da veciñanza que con ela se aconsella para saber do tempo vindeiro e dos seus consellos. Unha outra parábola, por tanto, a propósito da vontade de superación, da necesidade imperiosa de confiar nun futuro mellor e en que todos levamos dentro un ánima que desexa florir para marabilla do universo orbe.

Formigas, risas, flores e dinosaurosDa súa parte, “Unha triste perda” preséntanos o neno Chinto, andareiro e xogantín, desexoso de que seus pais lle merquen unha bici coa que soña día si e día tamén, pero que non acaba de chegar, o que remata por provocar que enferme dun mal insólito: perde o riso, irremediable, abraiante e absolutamente, ata o punto de que nin galenos experimentados nin profesionais do humor son quen de llo volver, só o agarimo de seus pais atendendo a súa ilusión coa compra da ansiada bicicleta consegue facer que a gargallada regrese á súa face. Como se bota a ver, unha outra narración gnómica para nos ensinar o valor das ilusións miúdas, do aloumiño e a complicidade necesaria dos que nos coidan, que deben entender que unha esperanza lexítima non pode negarse.

Por remate, “Santi e mais Iago” é un contosauro, unha dinonarración ou xurasirrelato no que o cativiño Santi atopa un día unha cría de dinosauro coa que amiga e á que bautiza como Iago, mellor aínda, como Iagosauro, pois da contorna dos montes composteláns provén tan xigantesco compañeiro que acaba por se revelar un xeneroso protector dos humanos cos que vive, receosos de primeiras da fiabilidade daquel xigantón, agradecidos despois pola súa bondade e limpidez de corazón. Como pode comprobarse, outra volta unha historia que nos aprende o valor da amizade, a necesidade de erradicar os prexuízos e a superación dos mesmos co coñecemento e o espírito de convivencia.

Contados coa elaborada inxeleza que acae a quen sabe que o seu auditorio non debe empecer nos barroquismos da lectura pero ha agradecer o meco en cada reviravolta da palabra, estes relatos teñen o tempero ideal nas descricións, o pulso firme do áxil progresar da trama e, sobre todo, a viveza teatral dos diálogos, tan faiscantes, decote acaídos.

Poida que haxa aínda quen precise dun último empurrón para se animar a este Formigas, risas, flores e dinosauros. Velaí: convén saber que o autor se veu acompañado na súa aventura creativa por Gloria García Iglesias, quen deseñou para estas historias unhas ilustracións ben atractivas, que din en imaxes o que as palabras comunican e que, por veces, incluso van alén e fantasean detalles que moi ben din a carón do relato.

Señor Euloxio R. Ruibal, que sexan parabéns polos seus anos e polas súas Formigas, risas, flores e dinosauros, que veñan moitas outras xeiras e que nos sigan traendo fermosuras coma esta, porque os corazóns nenos non queremos que remate a maxia que nos ensina a vida.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 18-3-2018]

Letras austrais

nordesia alcalaBalaceras, sexo prostibulario, naipes e dados letais, espionaxe e contubernios, carto a correr de man en man manchado de sangue, nazis ao asexo e emigrantes galegos enzoufados na canalla máis xebre definen a avolta escenografía na que se desenvolve The Making of, novela de Xavier Alcalá acabada de saír do prelo de Galaxia.

Intriga ben trenzada, acción sen límite e bo traballo na definición caracterolóxica e epocal fan desta narración un título máis que atraente sobre a nosa epopea austral.

Porque en Alcalá temos un dos nosos máis destacados e, tamén, constantes cultivadores da escrita do heroico éxodo galego ao Novo Continente. O seu americanismo, arxentinismo e ata patagonismo vén de vello e aí os están para demostralo títulos como Nos pagos de Huincaa Loo (1982), Latitude austral (1991), Contos das Américas (1990), Viaxes no país de Elal (1992) ou Argentina (1993), obras coas que a presente novela garda unha indubidable relación de familia.

Teño escrito nalgunha ocasión que a prosa de Alcalá é ourivería fina no deseño de personaxes e na recreación de ambientes, que a súa é unha estética de período vizoso pero depurado, pleno de diálogos, pasaxes evocadoras e treitos reflexivos que conseguen atrapar o lector na esencia reveladora dos mundos creados. Confírmome nesa opinión e abundo nela tras a lectura deste The Making of, intenso relato que retrata coma poucos un mundo gobernado polos máis baixos instintos, a paixón desmedida, a ambición sen límite e os excesos amorais.

Un escritor dedicado á enxeñería ―concorrencia ben deliberada― vese obrigado a compracer un amigo que desexa saber que foi dun seu avó emigrado á Patagonia. Tirando deste fío, o protagonista aproveita ter que viaxar á Arxentina para indagar no suceso e chega a saber que o avó do seu amigo morreu en estrañas circunstancias a principios dos anos 40. A partir dese momento iniciará unha investigación axudado por outro bo amigo, un xornalista galego residente naquel país, para acabar descubrindo toda unha trama na que teñen o seu papel os círculos de apoio ao Terceiro Reich, as camadas máis sórdidas e violentas do Comodoro Rivadavia daqueles anos e o amor tóxico entre Alfredo Mosquera alias Coghomelo, alias Gallego Cojo, alias Gallego Mosca e a resoltísima chilota Balbina Enríquez.

The Making ofO retrato deste Sur arredado, deste salvaxe oeste suramericano que tantos emigrantes galegos axudaron a poboar, mergúllanos nun mundo no que os códigos de comportamento responden tan só á supervivencia máis instintiva, onde non hai lugar nin para a saudade nin para a melancolía meliflua e onde o diñeiro ás mancheas, a abusiva posición de forza e a satisfacción dos máis viles e inmediatos desexos son a única lei.

Xavier Alcalá achega en The Making of unha brutal recreación do lado menos admirable da nosa emigración, rabioso compendio de delincuentes e renartes, contrabandistas e matóns que viviron outras américas, moi afastadas da estampa feliz do indiano triunfador.

O protagonista desta novela confesa nun determinado momento vivir fascinado polos feitos que anda a descubrir, ata o punto de que cede á “teima literaria” que asolaga a súa cabeza: a de escribir, inspirado por estes, unha novela á que chamará O boliche da lobería, narración “de misterios, intrigas e mesmo mortes: unha infinita estrada de pedregullo no deserto, un lugar afastado, unha construción de lata xunto ás instalacións camufladas dun centro de apoio á Mariña do Reich no Atlántico Sur. Nunha atmosfera espesa, homes de todas as laias e nacións divertíndose ou aparentando facelo”. Síntese óptima, persuasivo convite á lectura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-7-2018]

Unha referencia imprescindible

Hai libros que se converten nunha sorte de devocionario laico, obras ás que un volve unha e outra vez, recuncando nas súas páxinas aquí e acolá, na procura de respostas, de explicacións ou, polo menos, de pistas certeiras. Non son simples libros, son doelas centrais, claves do arco do pensamento, arquitectura do ser e estar dun país, dunha cultura, da historia dun pobo.

Un deses títulos de querenza identitaria é Unha ducia de galegos, de Víctor F. Freixanes. Publicado por vez primeira na primavera de 1976 ―aos poucos meses do pasamento de Franco― a Editorial Galaxia volve reeditar agora este feixe de entrevistas que o autor realizou a doce persoeiros decisivos do galeguismo do pasado século, unha nómina de voces que dá o calibre da transcendencia do volume: Ramón Otero Pedrayo, Valentín Paz-Andrade, Luís Seoane, Eduardo Blanco Amor, Ramón Piñeiro, Celso Emilio Ferreiro, Xaime Isla, Xesús Alonso Montero, Xosé Manuel Beiras, Xosé Luís Méndez Ferrín, Monseñor Araúxo Iglesias e Carlos Casares.

Visto coa distancia que proporcionan os anos, o libro é a radiografía dunha época, a visión coral dun estado de cousas, mais tamén —e aquí coido eu que reside o segredo da súa vixencia— a crónica do camiño andado polos que entón representaban a plana maior do galeguismo histórico. E aínda que cos ollos de hoxe estrañen certas ausencias, non hai que perder de vista que a consideración actual do relevo dalgunhas figuras non é a mesma no presente que hai corenta anos e tamén debe respectarse como soberana a aposta persoal do entrevistador.

Canto aos asuntos tratados nestas longas entrevistas, o propio Freixanes deu conta deles perfectamente no limiar que dispuxo á primeira edición: “Todo vén ensarillado no mesmo fío: a personalidade dun país, o dereito á súa expresión, a literatura, a historia, as cuestións económicas, a arte, a lingua, a relixión, os feitos sociais, as motivacións psicolóxicas e as solucións, frustracións ou esperanzas políticas. Todo vén no mesmo fío”. Sobre esta mesma idea volveu seis anos máis tarde no prólogo á terza edición: “Aquí van, pois, doce entrevistas con doce personalidades das letras, as artes, a economía, a Igrexa, o capital (certo capital), a dereita (certa dereita), a esquerda, a emigración e mesmo a política”.

Mais o que fai deste libro un documento histórico é a súa oportunidade, o ter sido un sismógrafo da Galicia daquela altura, un inquirir ás grandes voces vedraias para axudasen a identificar as raiceiras das que se viña e fundar, así, un futuro posible. Doutra banda, moitas cuestións que os entrevistados responderon a pedimento do entrevistador resultaron ser verdadeiramente axiais, ata o punto de que non hai estudo fondo ou monografía de peso sobre a biobibliografía destes autores que non cite, e por veces moi abondosamente, esta obra.

Cómpre felicitar a Editorial Galaxia pola acaída reedición deste clásico, un libro singular no que aparecen retratados os mestres da nosa cultura nun momento crucial, os inicios da Transición que nos trouxo ata aquí. O herdo impagable que supón Unha ducia de galegos foi posible mercé ao bo facer e ao tesón de Víctor F. Freixanes, quen rescatou a foto fixa da palabra viva destes autores para legala ás xeracións posteriores. Que agora poidamos acceder a esta obra capital e aos distintos textos preliminares cos que foi publicándose nas sucesivas edicións é unha regalía que moito hai que agradecer. Porque a memoria destes doce mais un segue a ser, tantos anos despois, unha referencia imprescindible.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-9-2017]

Verdades que doen

Nordesía (Celia Díaz, 13-8-2017)A andaina como narradora de Celia Díaz Núñez vai asemellándose cada vez máis aos bos caldos: canto máis pasa o tempo, mellor padal deixan.

No seu día lin con agrado Adeliña (2003) e Cataventos e cía (2004), pensadas para os máis novos. Logo mergulleime na xuvenil Rugando (2012), que comentei, e algo despois en Velaí vai o papaventos (2014), da que tamén dei positiva conta, como o fixen hai nada con A boca do monte (2016), atractiva narración histórica que era ata hoxe a súa última achega, pois xa anda polas librerías do país Unha verdade amarga, a primeira das súas obras que ve luz na colección Literaria de Galaxia.

Díaz Núñez explora nesta súa novela o complexo e decote sorprendente territorio das relacións familiares. Abonda unha variación no intricado trato coa parentela para que todo ese mundo se reconfigure e, como nun efecto dominó, acabe derrubándose por completo.

Neste caso é a demanda de paternidade que cursa un dos personaxes a que arrastra dúas familias ao enfrontamento, ao tempo que reabre vellas feridas, descobre segredos enterrados na noite dos anos e destapa desencontros, débedas por saldar e moito rancor acumulado.

Mais Unha verdade amarga é tamén unha novela de indagación psicolóxica, que non desbota algunhas pingas de thriller e mesmo de relato amoroso, nun cóctel ben mesturado que se serve en prosa de cristal fino, deixando que respiren os tempos, caracterizando con acerto a

s reaccións e condutas e tecendo con solidez unha arañeira relacional que cómpre percorrer para chegar ao corazón do labirinto, a razón última que move os personaxes: a procura da verdade, da identidade propia e a salvagarda da memoria.

Na trama ben urdida de Díaz Núñez nada é o que de primeiras parece e as reaccións dos distintos familiares esconden sempre máis do que pode sospeitarse. Mesmo a raíz dalgúns procederes actuais ten de ser buscar en feitos acaecidos durante a Guerra Civil, pois hai mancaduras que non estiñan e deixan un resaibo agre que escurece o presente dos personaxes.

O sentimentos máis primarios como a envexa, a cobiza ou a xenreira tinguen os días destas familias enfrontadas, mais hai tamén na novela espazo para a tenrura e os afectos, para a inocencia do amor que se abre paso malia a todo.

Porque este é un relato contado co pulso de quen sabe que no meco por cada frase, na palabra precisa que revela o pensamento decisivo dos personaxes está o pulso vital da narración, o fluír rítmico que precisan as boas historias para discorrer con firmeza ata o delta final, un estuario de emocións e epifanías que conseguen facernos comprender a sutileza e a tensión que cose as familias con fío de sangue.

A verdade aceda que anuncia o título é tan necesaria como inevitable e, segundo a posición que cada personaxe ocupa no taboleiro, vólvese unha beizón ou unha condena, mais nunca un feito indiferente.

Por iso mesmo, pola capacidade para transmitir o desacougo íntimo no que viven os diferentes personaxes, por ser quen de retratalos na súa particular loita contra o Destino e espellar a súa dolorosa humanidade esta historia de Celia Díaz Núñez constitúe unha achega de valía que paga a pena ler demoradamente.

Á vista da progresión desta narradora, estou certo de que Unha verdade amarga é froito madurecido nunha andaina que seguirá dándonos alegrías e desafiando novos retos literarios.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 13-8-2017]