Navegando pola ‘Bahía Sur’

Neste verán que pouco e pouco vai camiñando cara ao seu remate descubro unha revista que descoñecía por completo e que causa en min agradable sorpresa. Estou a me referir a Bahía Sur, cabeceira pontevedresa que comanda a infatigable fotógrafa Carmen Carreiro, ben coñecida polo seu labor ao longo de moitos anos nas páxinas de Faro de Vigo.

Bahía Sur é un moi variado magazine de periodicidade mensual no que un pode atopar amplas reportaxes a carón de artigos breves, textos divulgativos e entrevistas. As temáticas abordadas son do máis dispar, con preferencia polas artes, a gastronomía, a saúde, a artesanía e a etnografía. Canto aos colaboradores, por estas páxinas desfilan historiadores, periodistas, filólogos e humanistas en xeral, responsabilizándose de cada colaboración unha sinatura especializada e sempre un bo coñecedor do asunto tratado.

Ten especial interese para quen isto escribe a atención que Bahía Sur presta á cuestión literaria, pois alén de crónicas, entrevistas e reportaxes, a revista conta cunha sección fixa, “Tempo de Lectura”, na que se dá conta dalgúns dos títulos máis relevantes que van aparecendo nas nosas letras.

No número de agosto de Bahía Sur pódese ler unha moi interesante entrevista con Diego Ameixeiras que abre, precisamente, a revista. Mais tamén en páxinas interiores figura unha completa crónica dos actos en homenaxe ao escritor Manuel Lueiro Rey celebrados en Fornelos de Montes a fins do mes pasado e mesmo notas divulgativas de textos como 15.724 de Xesús Constela Doce ou O país adormentado de Xabier P. Docampo, entre outros.

Deixo aquí o enlace á web da revista, onde poden descargarse de balde algúns dos números dos últimos meses. Quen navegue por eles descubrirá pronto a calidade de edición da cabeceira, a excelencia no tratamento visual e infográfico desta e a atractiva e moi diversa oferta textual da mesma, razóns que abonan o interese certo de Bahía Sur.

A implacable maquinaria do Poder

Sigo atentamente a carreira literaria de Xesús Constela dende os seus inicios. Son dos que vibrou, emocionado, con varios dos excelentes relatos do volume As humanas proporcións (2003), dos que deixou voar a imaxinación co Libro das alquimias (2007), dos que sorriu complicemente coa deconstrución metaliteraria do seu Shakespeare destilado.

Non é novidade ningunha, por tanto, que a saída ao mercado de 15.724, a súa máis recente novela, espertase en min curiosidade e devezo de lectura, sabedor, como son, da calidade e oficio que sen dúbida caracterizan o quefacer deste escritor ferrolán radicado en Poio.

E o meu olfacto non me enganou cando ventou que en 15.724 podía haber unha moi boa novela. Os case dous centos e medio de páxinas desta metafórica historia confirmáronme, máis unha vez, na opinión positiva que me mereceu de sempre o labor deste autor.

Constela, fiel a esa particular mestizaxe do fantástico e o real que nutre toda a súa escrita, presenta nesta novela unha narración de atmosfera en non poucos treitos alegórica, unha historia na que se produce un cuestionamento radical dos conceptos de liberdade, xustiza e ben social.

15.724, trailerizadamente, debuxa unha sociedade en aparencia exemplar na que reina a equidade e se traballa, con irreprochable xusteza e convicción ética, pola feliz existencia dos cidadáns. Mais é precisamente a falsidade desa omnímoda maquinaria de poder autoconsistente e aniquilador do pensamento crítico e a disidencia a que este libro pon de relevo, así como a flagrante conculcación dos dereitos máis básicos por parte do Poder, da engrenaxe do Poder, da grande, inmensa, descomunal estrutura de sedación que as oligarquías inoculan nas masas aboubadas ata controlar as súas mentes e a resposta individual e colectiva que producen.

Logo, que na novela toda esta crítica de moi longo alcance se concrete no seguimento da actuación da xustiza á hora de xulgar un crime cometido por un ser psicoloxicamente afectado, non é senón un dos vieiros posibles escollidos polo autor para presentar unha fonda revisión de realidades sangrantes como a manipulación informativa, a propaganda encuberta, as conivencias e prevaricacións ou a exasperante inoperancia dos mecanismos administrativos, xurídicos e legais que, en teoría, deberían velar pola igualdade de trato e oportunidades.

Ensamblada cunha peculiar arquitectura na que se suceden fragmentos puramente narrativos con reproducións de textos periodísticos e aínda de literatura protocolaria e xudicial, 15.724 non oculta a súa familiaridade con outros textos que ecoan, máis ou menos evidentemente, ao longo das súas planas. Tal parentela asoma na xenuína caracterización do proceder do personaxe de Gordo, ese mangallón trastornado que acaba por perder o sentido da realidade e crear un mundo paralelo non que habita mentalmente como o Ramón de Así nacen as baleas, de Anxos Sumai (quen, non por casualidade, figura como unha das beneficiarias do capítulo de “Agradecementos” co que Constela pecha o libro). E cando un le as insercións e textos xornalísticos cos que esta obra se vai tecendo acódelle presta á memoria a cordame semellante coa que Xosé Monteagudo atou o argumento da súa As voces da noticia. E outro tanto podería dicirse desa preferencia por denominar os personaxes con apelidos que só amosan unha inicial, poño por caso, o periodista Leo K., exactamente igual que fixera Antón Riveiro Coello na memorable Os ollos de K e, antes deles, o mestre Kafka, que ten moito que dicir a propósito dese esperar eterno pola xustiza observable en 15.724 coma na maxistral O proceso ou no insuperable Ante a lei, toda unha batalla dialóxica entre a conciencia moral e a asunción dos sucesos que o gran Dostoievski deixou paradigmaticamente novelada en Crime e castigo e que volve aquí con nova e poderosa formulación.

15.724 é a mellor das novelas de Xesús Constela. Éo pola complexidade compositiva que encerra, pola fondura psicolóxica que amosa, pola reveladora análise das trapelas que as democracias tenden ata crear o grande espellismo da liberdade e, tamén si, pola súa abraiante capacidade de evocación e recreación de espazos hibridados entre o fantástico e o real que, como en Retorno a Tagen Ata, andan a nos falar decote de sociedades lonxincuamente próximas.

[Publicado nos xornais El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de Arousa e Diario de Bergantiños, 12-8-2012]

Parlamento das Letras: Xesús Constela Doce

Xesús Constela Doce ten nas dendritas a memoria do Ferrol vello, mais as circunvolucións de materia gris faíscan hoxe sinapticamente no Poio máis moderno.

O seu é un ir das historias doutro tempo, da memoria do que fomos, ao presente no que nos vemos e o futuro que talvez será. Polo camiño abalan os relatos fantásticos e os realistas, o intimismo tenro e mais o parapopular e o cotián urbano, as sombras da demencia ou a cruel realidade migratoria, presenzas todas ben vívidas no seu celebrado As humanas proporcións (2003), ao que pronto se sumou ese tributo michaelendiano, fábula de todas as marabillosas bibliotecas que no mundo teñen sido, que é Libro das alquimias (2007).

Con Shakespeare destilado (2008) profundou nos mecanismos da escrita na procura dos límites entre a realidade e a ficción. Nesta indagación metaliteraria, a figura do xenial dramaturgo inglés serve como acaído referente para un monólogo metaforizado e irónico onde as certezas desaparecen.

Polo de agora, a súa máis recente aposta literaria é 15.724, que aínda garda a frescura da tinta coa que foi tirada do prelo hai apenas unhas cantas semanas. Narración fortemente simbólica e de fonda prospección psicolóxica, intérnase tamén nos territorios da identidade e da cohesión que os vínculos de sangue crean, propoñendo ao tempo unha suxestiva reformulación dos conceptos de patria e sentido de pertenza á tribo e, sobre todo, deitando unha transparente crítica aos resortes do poder oligárquico e despótico.

Este excelente versionador de Kipling, lúcido articulista onde os haxa, deixou aquí as súas respostas para abrir o diálogo. Que a súa lectura vos resulte estimulante.

—¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

Na década dos anos oitenta, cando estudaba na Universidade de Salamanca, un grupo de amigos constituímos unha especie de faladoiro literario (sempre comezabamos con literatura e rematabamos con outras cousas) no que intercambiabamos textos de produción propia. Reuniámonos no primeiro piso dunha cafetería que se chamaba El alcaraván (non sei se aínda existirá) na que teño recitado moitos poemas en galego que logo sempre traducía ao castelán para a miña audiencia de variadas orixes (no grupo había ingleses, alemáns e franceses). Esas conversas, faladoiros, reunións, xuntanzas, como queira que se puidesen chamar (nunca lles puxemos nome) deron orixe a unha revista de creación literaria que veu a luz en tres ocasións baixo o título de Ancilla, que, segundo alguén apuntou cando lle procurabamos un nome, era unha especie de escrava en latín.

Nesa revista apareceron arredor de oito poemas meus coas súas correspondentes traducións ao castelán. Pola mesma época publiquei algún outro poema (un deles deu orixe a un relato que aparece no libro de relatos As humanas proporcións) en revistas de asociacións de veciños das que desgraciadamente non conservo ningún exemplar. Estes son os primeiros textos que publiquei na miña vida. Gárdoos coma un tesouro no baúl das miñas mellores lembranzas.

—¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

Non teño ningunha dúbida de que a miña obra mellor tratada foi As humanas proporcións (a esa colección de relatos débolle todo canto son agora no eido da literatura). Unha primeira obra que recibe dous premios (o Torrente Ballester e o da Crítica española) e ten unha fantástica acollida por parte dos lectores non ten prezo.

Tampouco teño dúbida ningunha de que a peor tratada foi Libro das alquimias, que pasou bastante desapercibida por diferentes motivos nos que agora non teño ganas de afondar. Sigo a pensar que se trata dunha novela con moitas posibilidades de lectura e que contén moitos ingredientes que poderían explicar as miñas afeccións escritora, lectora e viaxeira (ás veces dou en pensar se de verdade non atoparía eu un dos seus protagonistas, ese vello bibliotecario errante e anónimo ao que collín un agarimo enorme mentres escribía a novela, un agarimo que aínda manteño, por certo).

—¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

Sempre traballo na mesma mesa, na biblioteca da miña casa, coa cadeira orientada cara ao xardín. E o xardín, unhas veces chove porque é inverno, outras vai sol porque chegou o verán, sempre me agasalla cunha paisaxe diferente. Pero as orixes da miña escrita, iso que Rivas chama “a boca da literatura”, non están no meu xardín. Non. A orixe da miña escrita sempre parte da realidade: cousas que me contan, cousas que lembro, cousas que descubro nun xornal ou nunha viaxe ou nunha revista ou nas noticias da televisión, cousas que chegan a min sen ás veces procuralas dun xeito consciente. Déixoas repousar na miña cabeza como un vello tesouro (as lembranzas non son outra cousa máis ca iso) e logo paso por un proceso de adaptación desas ideas/ lembranzas/ cousas ao meu estilo literario.

A miña escrita sempre obedece a un mesmo esquema: a realidade achega unha idea que eu teimo en traballar como un pasteleiro que traballa a masa dun (futuro) biscoito. Plasmo esa idea primixenia xa traballada nun papel (a través da computadora, nunca a man) e déixoa repousar (ás veces meses, anos) para retomala ao cabo dun tempo e empezar a transformala pouco a pouco. Ás veces xunto tres ou catro ou cinco ideas e con elas constrúo algo diferente do que inicialmente concibira. Unha vez construído unha boa armazón dou en imaxinarme escultor e dedico todo o tempo do mundo a decorar a miña obra até que me sinto satisfeito.

É un proceso longo e bastante laborioso. En parte retrateino en Shakespeare destilado, divertimento mordaz e irónico acerca do feito literario: a literatura bébese, procésase estomacalmente e logo vomítase. Paseino tan ben escribíndoa!

—Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Evidentemente para min hai autores/as máis amigos/as ca outros/as, máis admirados/as ca outros/as, máis lidos/as ca outros/as… Pero de verdade: gustaríame estar no lugar que ao meu apelido lle correspondese por orde alfabética. Estou seguro de que quen estivese diante de min e quen estivese detrás serían unha moi boa compaña.

—Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

Supoño que iso, o de procurar trazos nos autores, é algo que corresponde a lectores, críticos e estudosos do fenómeno literario. Eu nunca pensei en tal cousa e quizais non teña ganas agora mesmo de pensar acerca do tema. Só sei que non podo deixar de escribir. Quizais sen querelo abrín unha billa que agora non podo (nin quero) pechar, unha billa que me dá moitas alegrías e me fai pasar momentos verdadeiramente bos, e que polo de agora me agasallou en moitas ocasións. Iso é o que de verdade me interesa.

—¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Estou a reler (van xa tres veces) estes días aquela triloxía sobre os devanceiros que escribiu o grande Italo Calvino: O vizconde demediado, O barón rampante e O cabaleiro inexistente. Abráianme. Vaia unha mestría que se necesita para facer que unhas historias tan fantásticas poidan parecer verosímiles á vista dos lectores. Hai que ser un xenio para conseguir iso.

Adoro a escrita de Paul Auster e de Haruki Murakami. Encántanme Jonathan Swift (As viaxes de Gulliver), o escritor vasco Unai Elorriaga e tamén o portugués Gonçalo M. Tavares de Aprender a rezar na era da técnica e Jerusalém. Gozo sen cesar da lectura de José Saramago (magníficos o Ensaio sobre a cegueira, A caverna e Memorial do convento) e na literatura galega gústanme moito Álvaro Cunqueiro (nos clásicos) e Antón Riveiro Coello (nos contemporáneos). Adoro tamén o realismo máxico latinoamericano (Alejo Carpentier, Gabriel García Márquez…). E tamén gusto de explorar novos camiños literarios, por iso descubrín xente como Agota Kristof, Milena Agus, Nick Hornby, Amelie Nothomb… escritores que achegan cousas ás veces moi interesantes.

—¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Téñoo clarísimo. Non paro de darlle voltas a este tema. Ás nosas letras fáltalles a creación dunha boa industria literaria. E non falo só de editores e editoriais. Falo de axencias. Falo de promoción tanto interior (practicamente inexistente) coma exterior (menor hoxendía cá do viño albariño ou os mexillóns). Fáltalles un bo recoñecemento institucional. Falta un bo premio nacional de literatura dotado cunha boa cantidade de cartos para aqueles que dedicaron a súa vida enteira á escrita no noso idioma (e véñenme á cabeza moitos nomes). Falta posibilidade de profesionalización por parte dos/as escritores/as. Os libros galegos están escritos no tempo de lecer dos seus autores. A profesionalidade do autor é unha entelequia imposíbel de acadar no noso sistema literario e, aínda así, creamos unha escrita de inmensa calidade. Xa lles gustaría a moitos países ter autores/as da categoría dos que abundan por estes lares! Cunha boa promoción internacional seriamos a envexa de medio mundo. E non teño ningunha dúbida ao respecto. Ningunha.

Ás veces é moi desalentador ver o panorama promocional/ industrial/ institucional no que se move a nosa literatura.

Cando un entra na meirande parte das librarías case ten que mergullar (sen tubo nin gafas nin bombona, chámase apnea?) para atopar o lugar onde está agachada a literatura en galego, se é que a hai!

A literatura galega nos xornais de meirande tirada aparece, se é o caso, cara ao final, no lugar que deixan libre os obituarios (máis mortos igual a menos libros). Iso son as páxinas de cultura. Para a prensa do país é máis importante o nacemento dun xato de cinco patas que a edición dunha novela de gran calidade literaria.

Os programas de libros na radio ou na televisión, os moi poucos que hai nun país con gran tradición literaria, divúlganse a horas intempestivas cunha audiencia potencial de somnámbulos varios e zapeadores desesperados.

E aínda así creamos obras de calidade! Á literatura galega non lle sobra nadiña de nada. Fáltalle unha inmensa morea de cousas realmente necesarias.

—Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

Teño tantas cousas no caixón dos proxectos que non daría escollido ningún. Si que me gustaría escribir unha novela na que a grande protagonista fose a miña querida e sempre tan maltratada cidade de Ferrol. É quizais a miña gran materia pendente, aínda que teño algún plan na cabeza.

—¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

Remítome ao que xa dixen na pregunta número sete, referente a que lle falta e que lle sobra ás nosas letras. Non teño máis nada que engadir.

—Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Para ben ou para mal, guste ou non guste, vivimos nun recuncho do mundo onde país (pobo) lingua e literatura están condenadas a levar unha vida que non merecen e, peor ca iso, unha vida acerca da cal nunca puideron realmente decidir.

É un lugar onde, máis ca noutros, literatura e pobo van collidos da man de xeito inseparábel. Se unha avanza o outro tamén. E, por desgraza, se unha retrocede, tamén retrocede o outro. Cada paso adiante e cada paso atrás son pasos adiante e pasos atrás intimamente compartidos.

Necesariamente algún día as cousas han cambiar para ben (ou para mellor se se prefire) e as nosas obras, a nosa literatura, o noso pobo, acadarán o lugar que lles corresponde no mundo.

Ou iso ou rematar coma os trobadores occitanos. Todos bos pero todos mortos. A lingua de nós (a nosa materia prima) non pode acabar coma a lingua de Oc!