Na punta da lingua

La segunda lengua“Realmente escribimos/ porque unha imaxe vale máis ca mil palabras”. Velaí a rotunda sentenza coa que remata un dos seus poemas Yolanda Castaño, a autora coruñesa que o inclúe en A segunda lingua.

O libro foi merecente a finais do 2013 do XI Premio de Poesía a Fundación Novacaixagalicia, que veu luz na primavera do ano seguinte editado polo Centro PEN Galicia na colección Arte de Trobar.

Recentemente a obra volveu publicarse, desta volta baixo o título La segunda lengua e en edición bilingüe galego-castelá preparada pola propia autora para a colección Visor de Poesía.

Non é a primeira vez que Castaño ve os seus versos traducidos, nin tampouco a súa estrea na referencial Visor. De feito, Libro da egoísta (2003) e mais Profundidade de campo (2007) foron trasladados tamén no 2006 e 2009, respectivamente, o que dá idea da consideración que pola súa escrita se ten nun selo que é unanimemente recoñecido como un dos buques insignia da edición poética no Estado.

La segunda lengua ofrece unha trintena de composicións nas que a metarreferencia poética e a reflexión sobre a circunstancia idiomática se constitúen en eixo central do discurso. Un discurso, cómpre subliñalo, inzado de ironía, dun humor ben xenuíno que descré de tópicos e solucións estereotipadas para avanzar polos bordos da denuncia do convencional, que ten sempre na punta da lingua.

O emprego de recursos semánticos nos que o xogo de equívocos e dobres lecturas implementa a decodificación dos textos converte a lectura deste libro nun agradecido exercicio de revelacións. Nada é o que parece. Ou mellor, o que parece é iso e moito máis, o que fai destes versos campo minado para as interpretacións unívocas de percepción inxel.

Yolanda CastañoArrisca Castaño nas fórmulas escolleitas para as súas propostas líricas e en La segunda lengua poden lerse tanto poemas-decálogo (“Como leer poesía”) coma poemas-crónica (“Metrofobia”), igual poemas-definición (“La palabra Galicia”) que poemas-corrección de erratas (“Sic”).

Estes versos lémbrannos que á tinta de lura hai que lle procurar talento, que facer dieta é unha aventura, que hai zumarentas cousas que comezan por y, que o papel é un misterio e o linguado unha metáfora, que a poesía vén sendo unha lingua minorizada e os subliñados non son sempre do autor, que less is more cando lle cadra, que a logopedia e a fonoterapia son armas perigosas, que hai quen fala atonal e quen é atonal, que as musas son menos musas se non teñen intérprete, que o mundo é un xigantesco teleprompter e non hai orde máis tirana que a alfabética. En fin, que o poema, tantas veces, é tamén a fin da cita e entre o corpo e a linguaxe media un mundo.

Paga a pena, e moito, a lectura do texto de contracuberta que outra excelente poeta, esta cordobesa, escribe arredor do libro: Elena Medel. Neste caso, a brevidade compénsase, sobradamente, coa acuidade.

La segunda lengua é un motivo de satisfacción triplo: dunha banda, por ver traducida unha obra que merece coñecerse aquí e por toda parte; por outro lado, por confirmar un recoñecemento, necesario, a unha voz que tanto leva feito pola proxección das nosas letras dentro e fóra de Galicia, tendendo as máis diversas e orixinais pontes e, finalmente, porque todos gañamos vendo as nosas letras (asíneas quen as asine) como fillos pródigos que camiñan polo mundo e nos enorgullecen.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 29-3-2015]

 

O monstruario poético de Aguiló

Teño querenza, dende hai tempo, polos versos do poeta mallorquino Josep Lluís Aguiló. Souben del vai para unha década, cando se fixo co Premio da Crítica ao mellor poemario en lingua catalá polo magnífico Monstres (2006), do que mesmo cheguei a traducir daquela uns poemas para o suplemento ‘A rama no aire’, que coordinaba o tamén poeta e pintor Anxo Pastor.

Por tanto, que agora a súa poesía reunida sexa traducida ao castelán pola prestixiosa colección Visor baixo o título Monstruos y otros non me produce sorpresa ningunha; antes ben, coido que non é senón a consecuencia natural dunha moi sólida traxectoria na que, alén do libro amentado, sobrancean obras como La biblioteca secreta (2004), L’estació de les ombres (2004) e Llunari (2008), textos todos que se compilan neste novo volume e que constitúen, xunto aos xuvenís Cants d’arjau (1986), a opera omnia dun autor sobresaliente.

Nos versos de Aguiló hai unha dicción substantiva, depurada de adxectivacións espurias, un discorrer en relanzos versais que gusta da música dos sintagmas, das alusións a espazos míticos de sonoro nome e, sobre todo, dunha arquitectura que emparenta, naturalmente, co poema discursivo, case narrativo, onde son gratas as referencias a espazos exóticos e lonxincuos, tantas veces imaxinarios, territorios da palabra que outros escritores bautizaron.

Os monstros literarios, os días do amor, os instantes fugaces nos que un misto se acende ou unha estrela esmorece, os pazos ocultos da memoria, as caravanas que cruzan os desertos, os paralelismos imposibles, a épica aérea, as parasitas e as normas do labirinto, a estática televisiva e letal, o cabo dos contos e os genii loci, os ollos de Argos, as flores de algodón, os espellos de tinta e o absurdo do Paradiso son algúns dos moitos motivos poetizados por Aguiló, poeta ao que tema ningún lle é refractario.

Monstruos y otros é tamén unha inmensa caixa de resonancia na que reverberan ecos amigos, dende Baudelaire ata Blake pasando por Shelley, Rimbaud ou Llul, nunha variación estesa e ubérrima que fai da arxila dos mestres devanceiros na cantería da verba unha sorte de Santa Compaña cómplice que Aguiló codifica nunha simbolística de particular selo: as unllas dos mortos, os mapas fantasma ou os tigres imaxinarios.

Foi un acerto, e grande, que os responsables de Visor contasen cun tradutor tan experimentado como o poeta e crítico profesor da Universidade das Illas Baleares Francisco Díaz de Castro, quen asina neste Monstruos y otros un traballo óptimo, pleno de achados no difícil transvase dunha poética como a de Aguiló, inzada de referencias culturais e cunha selección lexical moi vizosa no seu catalán baleárico.

Se, como escribe Aguiló, “la poesía/ sólo es ese poso que se queda/ una vez se ha olvidado este poema”, quero eu pensar que algo tamén de convite lírico ha quedar unha vez que ti, que andas agora nesta liña, remates de ler o comentario, que non pretende senón convencerte de que a literatura que verdadeiramente paga a pena acaba por traspasar todas as fronteiras ata ofrecérsenos, como neste caso, en traducións tan acuradas como Monstruos y otros da Colección Visor de Poesía, unha inmellorable ocasión para abeirar nunha das escritas máis sólidas da Insula Maior, a terra na que as columnas áureas de Randa sosteñen o universo orbe.

                                                          [El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 30-6-2014]

Versos coma brasas

A boa poesía, a escrita de verdade grande, acaba por traspasar as fronteiras.

Desa extraordinaria condición son os versos de Manuel Álvarez Torneiro, un clásico da literatura galega do último medio século que recentemente veu recoñecido o seu labor co Premio Nacional de Literatura polo poemario Os ángulos da brasa, editado orixinariamente por Faktoría K no 2012 formando parte da colección Tambo.

Os poemas de Torneiro han poder ser apreciados agora en lingua castelá mercé á publicación dos mesmos por parte da prestixiosa Colección Visor de Poesía, que os dá a luz nunha edición bilingüe con tradución de Teresa Seara.

Non é detalle menor que sexa, precisamente, Visor quen publique Os ángulos da brasa/ Los ángulos de la brasa. En corenta anos de andaina e con máis de oitocentos cincuenta títulos ás costas, tan só outros dous poetas vivos viron impresos os seus versos na que, seguramente, é a colección histórica máis importante do Estado.

O nome de Torneiro vén unirse así aos de Luís González Tosar, quen viu traducido en 1998 Madeira do meu canto/ Madera de mi canto, e mais Yolanda Castaño, quen conta con nada menos que dous títulos versionados: Libro da egoísta/ Libro de la egoísta (2006) e Profundidade de campo/ Profundidad de campo (2009).

No seu día escribín sobre o libro para contar que había nel toda unha poética de madurez, unha escrita melancólica que olla o pasado e fai balance, que se interroga polo que ata aquí nos trouxo e non lle treme a man para denunciar a iniquidade cainita que aniña no peito de moitos.

A memoria, como vértebra do tempo elástico, a infancia como abrollo fronte ás galernas da vida adulta e o amor (tamén a amizade) como salvífico bálsamo son presenzas que acompañan un Torneiro de voz arestada e dolorida, decote clamante e ben poucas veces celebrativa.

Hai nos poemas do autor coruñés unha sinfonía interna que envolve o oído, que adoza o terrible dunha escrita de ruínas, crónica da decadencia, da emoción que arde e se consome e da que só a esperanza anuncia o vagalume do futuro.

Grande nova a de ver os textos de Manuel Álvarez Torneiro traducidos. Oxalá o exemplo se estenda e veñan logo outras versións a outras linguas, porque a Poesía é patrimonio universal e ben está que as pontes da palabra unan os pobos, a beleza ardendo nas brasas anguladas.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 23-2-2014]