Na selva escura

suso de toro

¿Que é o real? ¿Existe o Destino? ¿Como nos configuran as circunstancias? ¿Que hai máis alá, fóra de nós? ¿U é a nosa identidade última?

Arredor destas e doutras preguntas xira a trama que Suso de Toro tece en Fóra de si, a súa máis recente novela, coa que segue a apontoar ese sólido macrotexto literario que leva anos construíndo.

Un cirurxián en crise profesional e persoal, un seu tío que morre, a ruptura coa súa muller e filla, a complexa relación con seu pai internado nun psiquiátrico ou a aparición dun novo amor son os convulsos acontecementos que se suceden na vida de Ricardo Marzoa, médico a punto de se xubilar que verá como todo aquilo que fora pedra de nadir da súa existencia esfarela dun día para outro poñéndoo, en todos os sentidos, fóra de si.

Conformada na súa cerna a partir dun longo monólogo hospitalario no que o fillo cirurxián lle fala a un pai que nunca responde e que, na súa demencia senil, parece non escoitalo, a novela incide unha e outra vez nos conceptos de realidade e identidade. A vida é un descenso aos infernos e todo se configura como un drama órfico do que regresamos transformados.

Por tanto, Fóra de si é, en non poucos sentidos, unha Divina comedia do século XXI, na que hai un Virxilio (o tío do protagonista) que guía o sobriño polos diversos círculos e hai tamén o amor salvífico dunha Beatriz, de Celeste Beatriz.

fóra de siMais Fóra de si é tamén unha odisea, unha nova Eneida, unha viaxe interior aos abismos, ao mouro reverso, á outra beira. Todo é fantasmal, a vida auténtica é unha procesión de espectros, de sombras e cómpre morrer para resucitar á nova vida, ser Lázaro. Daquela, é imprescindible espertar do soño irreal da vida especular da caverna e deixarse guiar pola Santa Compaña dos mortos en vida, polos resucitados, que son os que coñecen o camiño verdadeiro, como reza a cita de Miguel Torga coa que remata o libro: “Todos nos mentimos uns aos outros. Só os bichos e os mortos son verdadeiros”.

Considerada desde esta óptica, a longa conversa monologada do protagonista con seu pai presente, no físico, e ausente, no mental, debe entenderse como unha ladaíña, coma un esconxuro, a expiación necesaria para renacer á vida auténtica tras a superación do complexo edípico nel mezzo del cammin: “Tamén eu che veño a ti aquí a botar a merda. Porque moita da miña merda tamén é túa, meu pai”.

Noutras palabras: ten de se estar “fóra de si”, experimentar que “foi como se perdese o control. Como se estivese fóra de min” para chegar logo á conclusión de que “estaba fóra de min. Agora, non; xa pasou. Volvo a min, doutra maneira”. O ser humano novo, a ave fénix.

Nesa encrucillada definitiva, nesa selva oscura, selva selvaggia e aspra e forte na que as circunstancias gassetianas nos defrontan coa gran pregunta de quen nos deixamos ir sendo e quen, realmente, desexamos ser prende a raiceira metafísica que alimenta Fóra de si, narración coa que Suso de Toro regresa ás cobizadas landas da mellor literatura.

[Tempos Novos, setembro 2018]

Aprender a desaprender

Nos últimos anos Suso de Toro minorou notablemente o seu ritmo de publicación, ata o punto de que entre un e outro título seu adoitan transcorrer anos. Por iso, cando un libro do escritor santiagués aparece no mercado, os que o seguimos dende sempre sentimos como a curiosidade vence calquera letarxia e achegámonos ás librerías para facernos co volume e verificar, así, que un dos autores máis emblemáticos da literatura galega das últimas décadas segue brillando a grande altura.

Tal me aconteceu coa aparición de Humildar, o breve ensaio que recolle a colección Libro X de Xerais, apenas unha corentena de páxinas nas que De Toro recunca no xénero do pensamento, ao que tan meritorios títulos ten dado ao longo do último cuarto de século.

Humildar é unha procura. Tamén unha sorte de laica pregaria de acción de grazas, de ofrenda votiva ao milagre da vida coa que se tenta atopar nas palabras a simbólica necesaria coa que espellar un cosmos de sentido que os crentes estruturan a través de ritos, preceptos e oracións, andas das que se ven privados os non crentes.

Deste xeito, De Toro propón unha vía posible para a vivencia plena e consciente alén do fenómeno relixioso. Á falta de verbas sagras, de textos de emanación divina, cómpre mergullarse na linguaxe para fundar unha ‘maxia’ persoal e explicar o transcendente do camiñar propio.

Con estas premisas, Humildar ofrece case unha vintena de pequenos capítulos que reflexionan sobre momentos cruciais da existencia humana: o nacemento, a imposición dun nome, o pasamento, a memoria dos defuntos, o recollemento interior, a escolla dos “lugares especiais” ou “lugares aos que peregrinar”, os momentos e días especiais e, por suposto, os humildamentos na cortesía, no agradecemento, no sorriso e noutras situacións.

Lendo este Humildar un recoñece moitas das ideas que, velaíñas, foran cruzando algúns ensaios de F. M. (1991) e, sobre todo, de Parado na tormenta (1996), mesmo algunhas conexións con A carreira do salmón (2001) e con outros textos. Mais, antes nada, este Humildar é un compendio do pensar e o sentir espiritual do autor, quen se afirma nestas planas nunha mensaxe comprensiva, esperanzada e serena do existir.

De Toro defende a ledicia da nacenza como “o aceptamento de que estamos vivos e de que a vida é un lugar que acolle a quen chega”. Entende que dar un nome a un bebé supón un recoñecemento e un xeito de expresar os nosos mellores desexos para aquel que comeza a acompañarnos. Mantén que é conveniente e “ten sentido despedir a quen marcha, élle preciso e mais é bo para quen fica” e que, unha vez que ese finamento se produce, é necesario “falarlles de viva voz aos mortos. Recoñecéndoos como o que son”. Evidentemente, tamén se impón comprender que “o mellor diálogo con un mesmo non é interno, senón en voz alta”, así que vén ben “falar con nós mesmos”. Como tamén é positivo o casamento visto como un “erguer casa, facer casa”, pero, xaora, para “quen queira facer casa e compartir a vida, vivila en compaña”.

E igual que nas anteriores circunstancias, tamén noutras De Toro aposta decote pola vida integradora, solidaria, pacífica; por exemplo, coidando dos demais, buscando lugares especiais “que nos din un falar distinto, que gardan cousas únicas” e nos que é posible sentirse irmandado co que nos rodea; ou celebrando datas e momentos concretos, “días que consideramos especiais e distintos do decorrer uniforme do tempo”.

Humildar é, xa que logo, celebrar a vida mesma dende a consciencia de que “é preciso saber andar e tamén desandar. Camiñar coa perna dereita e coa perna esquerda. Soltar e atar. Podemos aprender a desaprender, iso é humildar”. Por tanto, “Humildarse vén ser iso, aceptar que a vida é o que nos rodea e nos posúe, que a vida non acaba en nós”.

Irradiación extrema do pensamento, limpidez máxima na expresión e condensación absoluta do intra e intertextual tanto propio coma herdado son os tres vértices deste equilátero literario co que Suso de Toro volve confirmar que a súa é unha voz imprescindible para (nos) entender.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 25-6-2017]

Voces

somnambulosA narrativa de Suso de Toro leva anos nunha deriva descorporeizadora que esencializa o suxeito de enunciación ata o extremo. Os libros primeiros do escritor compostelán estaban poboados de personaxes e historias do cotián urbano, incidindo na despersonalización e o anonimato do individuo (post)moderno, si, mais sempre cunha referencialidade protagónica marcada na súa xenuína individualidade. Pola contra, na narrativa última do autor os personaxes centrais tenden a desdebuxarse ata facérense borrosos, perden os atributos que os singularizan, son fantasmas, espectros de si mesmos que, de tanto desposuírse, apenas se conservan a voz, a palabra pola que comunican o seu mundo, os seus temores, os seus dramas. Acaban sendo, por dicilo graficamente, voces en off que nos sitúan no escenario da súa propia problemática, ecos de si mesmos, como eses raios solares que chegan a nós ducias de anos despois de térense extinguido os astros que os proxectaban.

Somnámbulos é unha mostra paradigmática do que afirmo. As tres historias que Suso de Toro recolle neste novo libro publicado por Xerais son a expresión inequívoca dese desasirse do ser que autodisolve os seus personaxes. Son narracións, todas elas, protagonizadas por seres de sombra, por individuos opacos para os demais, ben porque agochan un segredo que os fixo invisibles e os expulsou ata as marxes, ben porque forman parte dun decorado no que malamente se se teñen en conta, ben porque a súa vontade se dilúe no illamento misántropo. Mais todas tres coinciden na proxección da voz, no diálogo e o matricial da palabra como delgado cordón umbilical que une eses seres co existente. É como se unicamente a verba os sostivese, como se só a súa voz comunicante os fixese reais e os redimise da desaparición. Por iso o punto de vista nas tres historias evita a omnisciencia ou o protagónico da primeira persoa para repregarse ao diálogo parateatral ou o discurso dirixido a destinatarios internos cunha técnica telefónica que nos agocha as respostas destes, ripando o posible feedback do intercambio de pareceres, confirmando que os personaxes son, cada vez máis, voces clamantes no deserto, oráculos da realidade.

s_de_toroCómpre advertir que Somnámbulos compila textos de natureza diversa, pois mentres “Negocios de familia” podería considerarse pola súa complexidade pragmática e estrutural —tamén pola extensionalidade— unha novela curta, “Auga derradamada” e “Insomne” son dous relatos e como tales naceron, xa que ambos lle foron solicitados a De Toro para iniciativas e volumes colectivos e só agora o de Santiago os recolle en libro propio logo de revisalos e poñelos ao día.

“Auga derramada” é o soliloquio monocorde dun velliño, pescador xubilado, que acode con asiduidade á Fonte de Praterías para parolar cos turistas e reflexionar en voz alta, tentando convencelos da importancia da auga que, como na Fonte dos Cabalos, flúe e dá razón de todo, ao seu ver.

Por tanto, ese cismar continuo e iterativo emparenta naturalmente este velliño co emblemático Nano de Tic-tac (1993) e outros textos, pois é evidente que ese farfallar incontinente en voz alta destes personaxes serve ao autor como escusa pragmática para crear un discurso de conciencia interior que se proxecta e verbaliza sen necesidade de omnisciencias demiúrxicas.

Canto ao militar iluminado de “Insomne”, o debuxo deste ser autoritario, racista, moralmente desprezable e afincado no fascismo máis noxento non oculta a súa familiaridade co protagonista pasivo de Home sen nome (2006), pois ambos beben da mesma fonte, sendo o anverso e o verso da mesma moeda, xa que á voz tremente de enérxica vontade que se expresa nun corresponde no reverso a aparente indolencia e o pasar umbroso e silandeiro no que o outro ordena e deixa cometer as maiores atrocidades.

Agora ben, entendo que é “Negocios de familia” a historia maior deste Somnámbulos, unha narración de forza simbólica evidente, onde todo se dispón para unha sorte de anagnórise final que, dalgunha maneira, opera como lacerante catarse e que ten na intensidade dos diálogos e na potencia dos sentimentos que os animan (odio, rancor, frustración, perplexidade) o seu mellor activo. Neste sentido, o proceso de develamento da identidade que reflicte “Negocios de familia” tamén o achega a anteriores obras do escritor, pois varias delas ancoran, precisamente, nesa procura devecida da descuberta do eu (pénsese, por poñer só un par de exemplos, en Calzados Lola (1997) ou Trece badaladas (2002), abondo diverxentes noutras ordes).

Ben xeitoso, xa que logo, este regreso á narrativa de ficción de Suso de Toro, quen dende a publicación hai un lustro de Sete palabras (2009) non nos dera a oportunidade de relembrar, máis unha vez, que a súa escrita é a dun grande do noso tempo.

[Tempos novos, ‘Protexta’, decembro 2014]

Radiocrítica 1-12-2014

logo_radioVelaquí unha nova Radiocrítica emitida o luns día 1 de decembro en Ames Radio (107.2 FM, accesible on line aquí). Nesta ocasión falei con Nazaret López de Somnámbulos, de Suso de Toro (0:20); Manuel Antonio. Obra completa. Poesía, en edición de Xosé Luís Axeitos (10:25); Valente Vital. Ginebra, Saboya, Parísde Claudio Rodríguez Fer, Tera Blanco de Saracho e María Lopo (15:20) e Pasen e miren, de María Canosa e Dani Padrón (20:30).

a                                                   Audio 1

Radiocrítica

Dou comezo hoxe a unha nova sección do Criticalia á que decidín chamar ‘Radiocrítica’. Nela irei recuperando as emisións que se inseriron no espazo de comentario de libros de Ames Radio (107.2 FM).

En conversa coa xornalista Nazaret López e baixo o control técnico de Juan Luis Silva, en luns alternos co bo amigo e investigador Xosé Antonio López Silva, trazo unha panorámica do máis salientable, para o meu gusto, entre os títulos recentes e, cando a actualidade así o demanda, comento tamén outro tipo de circunstancias literarias.

Desta volta, na emisión do 11 de novembro, quixen determe en textos de Manuel Álvarez Torneiro, Berta Dávila (Parte I, 7’), Olalla Cociña (I, 8’15), Xavier Seoane (I, 9’20), Luís Rei Núñez (I, 9’50), Miguel Anxo Fernández (I, 12’30), Manuel Veiga (II, 0’45), Raúl Dans (II, 2’10), Xosé Ramón Pena (II, 3’25), Suso de Toro (II, 4’15), Valente (II, 5’), a revista Oink! (II, 6’15), Ramón Caride Ogando (II, 9’20) e Antonio García Teijeiro (II, 10’).

http://www.goear.com/embed/sound/57b0470

http://www.goear.com/embed/sound/68ceb01

Agardo que esta nova sección sexa do voso agrado. Boas (radio)lecturas!