Da identidade galega

Nordesía (Ramón Villares, 7-1-2018)Andamos nos comezos dun novo ano e coido que un xeito inmellorable de botar a camiñar por el pode ser tentar responder unha serie de preguntas fundamentais: ¿que queremos dicir, exactamente, cando falamos de ‘nación’?; ¿hai diferentes tipos de ‘nación’?; ¿cales son as marcas que a definen? e, o máis importante para o noso caso: ¿é Galicia unha nación? Co moi revelador título de Identidade e afectos patrios Ramón Villares reúne unha decena de longos artigos sobre estas cuestións nun volume que edita Galaxia e que constitúe, ao meu ver, unha lectura imprescindible para ben aquilatar a interpretación de tan sensibles e problemáticas realidades.

Seguindo o ronsel deixado polos estudos culturalistas e a súa provisión de construtos ou artefactos culturais, Villares supera a visión factual das análises históricas para debrocarse nos procesos de construción no tempo dos acontecementos e determinar o seu significado e interpretación social; dito noutras palabras: do que se trata é de “narrar a nación”, estudar como se tece toda unha mesta rede de tradicións e símbolos cos que se identifica unha comunidade e que acaban por xerar unha arañeira de emocións e afectos aos que adoitamos chamar ‘patriotismo’ na adhesión a unha “comunidade imaxinada”.

Dende esta perspectiva, Galicia sería para Villares unha “nación-cultura”; ou sexa, un territorio cunha “personalidade cultural moi afirmada” que reside “na súa matriz antropolóxica e cultural, máis por ter asumida unha memoria histórica colectiva que por posuír unha conciencia nacional galega”. En consecuencia, a “nación galega”, sempre segundo o historiador chairego, “pode recoñecerse en hábitos aparentemente elementais, pero profundamente interiorizados desde o punto de vista civilizacional, como a relación coa natureza, nas formas de mesa, no modo de celebrar as festas, na posesión dunha lingua de seu”.

Identidade e afectos patriosPor tanto, o obxectivo último destes ensaios non é outro que o de “analizar os procesos de construción deses símbolos e valores, onde se advirten ademais momentos de mutación, de re-significación e, naturalmente, dunha funcionalidade cambiante”.

¿Que cales son eses momentos de diáclase histórica? Aqueles aos que dedica a súa atención en cada un dos artigos: as fronteiras políticas e os muros simbólicos na relación Galicia-Portugal; a cuestión do celtismo galego; a loita simbólico-social irmandiña; o papel político-identitario xogado por Xelmírez; a importancia da creación de símbolos como o himno ou a bandeira polas comunidades galegas en América; o emblemático rol do bardo céltico encarnado por Pondal e aínda o interpretable sentido da sublevación dos heroes/mártires de Carral.

Como se bota a ver, esta revisión de momentos axiais da nosa Historia pretende pór de relevo a “vontade de forxar unha comunidade política e cultural poboada por mitos propios e por referentes que axuden a crear esa comunidade imaxinada”, que é, en gran medida, unha “enxeñería cultural” que contribuíron a crear Vicetto, Murguía, Risco, Otero Pedrayo, Castelao e tantos outros que “construíron ou ‘lavraron’ unha imaxe de Galicia”, vale dicir: unha nationis imago malia o que ―ou mellor, xustamente polo que― sostiña Cunqueiro: “Galicia é un país ahistórico, cos pés no río Leteo”, pois, a pesar do innegable peso da súa base etnocultural identitaria “expresada na lingua, no territorio, na paisaxe e, sobre todo, nun arsenal de valores comúns (familia, relixiosidade, morte, natureza)”, en moitas máis ocasións do que sería desexable os seus individuos parecemos esquecer este herdo que nos configura e nos define, por máis ‘líquido’ e mutable que nos pareza no presente contexto globalizado.

A acuidade nas aproximacións e o luminoso do seu escalpelo interpretativo, a erudición e largueza nas fontes documentais das que se provee, mais tamén a magnífica prosa coa que traslada os máis densos pensamentos fan deste Identidade e afectos patrios de Ramón Villares un libro que debe lerse para comprender, cabalmente, quen fomos, quen vimos sendo e en quen podemos dar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 7-1-2018]

O meu mapa de Fontán

Historia de GaliciaMentres escribo estas liñas teño cabo min un libro miúdo, deses que os clásicos chamaban de formato dun oitavo. É a segunda entrega dunha colección que no seu día patrocinaran as deputacións, a Biblioteca Básica da Cultura Galega. Neste caso, o deseño de cuberta de F. Mantecón e M. Janeiro amosa unha serie fractalizada de rectángulos sobre un fondo azul do que apenas se destacan o título e o autor: A Historia, Ramón Villares.

Aquel pequeno libro de 1984 foi para min un descubrimento. Dei con el por recomendación dun benquerido profesor do bacharelato, R. Cabanillas Redondas, quen me insistiu, vivamente, na conveniencia da súa lectura. Corría o outono de 1985 e habitaba en min toda a curiosidade do alumno arroutado dos catorce anos, leña verde que conta con entender o que aínda non é quen de comprender cabalmente.

Mais, alén da razón lampexa a intuición. E o sentimento. E algúns vagalumes de intelección, abondos para decatarme de que aquel libro falaba de Nosoutros, do que fomos e somos e queremos ser. E quen mo contaba era, segundo aclaraba o limiar, un profesor da Universidade de Santiago do que entón nada sabía, pero que me engaiolaba coa súa prosa dúctil ao relatarme un pasado que, ata ese momento, fora para min unha nebulosa.

Cunqueiro deixou escrito que, sendo rapaz, o seu “gran encontro” co país galego foi o achado nos corredores do Instituto de Lugo do mítico mapa de Domingo Fontán. A Historia de Ramón Villares foi o meu mapa de Fontán, os anteollos cos que aprendín que a Terra hai que lembrala, pero tamén pensala e, sobre todo querela, aínda que sexa co rigor crítico da ciencia.

rvAquela primeira edición reimprentouse unha ducia de veces e foi traducida a outras linguas. Unha nova versión, ampliada, publicouse no 2004 baixo o título Historia de Galicia, sempre da man da Editorial Galaxia. É esta a edición que, revisada e mellorada, dá a coñecer o selo vigués na súa división Mar Maior, onde aparece en tradución ao castelán polo propio autor.

Quen non tivese aínda a oportunidade de ler este volume fundamental na historiografía e no pensamento galego do noso tempo ten de se facer, por forza, con esta nova entrega. A formación da Gallaecia, a Galicia altomedieval e da Era Compostelana, a crise baixomedieval e a Galicia do Antigo Réxime, a decadencia do XIX e a alborada modernizadora do primeiro terzo do XX, pero tamén a Galicia actual dende os anos da Guerra Civil ata os da Autonomía van sendo degraídos por Villares neste valioso ensaio, que tamén dedica reveladoras páxinas a Lucus Augusti como cidade ben murada, as orixes britonienses de Mondoñedo, a Compostela de Xelmírez, a Pontevedra de mercadores e mareantes, o Ferrol cidade arsenal, a Coruña liberal e republicana, o Vigo novísimo rico e anglófono, o Ourense da Xeración Nós e a Buenos Aires máis galega.

Ler a Villares nesta Historia de Galicia é adeprender a mirar o mundo noso con outro celme. Sabernos montañeses de Estrabón, comprendernos no milagre do Camiño, atoparnos nas revoltas irmandiñas e no milagre do Rexurdimento, tamén nos fugaces soños republicanos e mesmo no soerguemento dunha nación-cultura tantas veces negada. Para contarnos os camiños que deixamos andado, mellor cartografía non pode haber.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 14-6-2015]

Diario DC: Cartafol de traducións e outros poemas

Na mañá do 21 de marzo, Día Mundial da Poesía, o Consello da Cultura Galega acolleu a presentación de Cartafol de traducións e outros poemas de Xosé María Díaz Castro, a obra coa que esta institución se suma ás homenaxes que por todo o país están a dedicarse ao persoeiro que honramos co Día das Letras Galegas deste 2014.

Con tal motivo, o presidente do CCG e autor do prólogo, Ramón Villares, os estudosos diazcastrianos Luís González Tosar (responsable da nova edición de Nimbos publicada por Galaxia, que se presentará o vindeiro luns día 24 no Auditorio do Carballiño) e mais Segundo Leonardo Pérez López (autor de A ferida da beleza en Nimbos de Xosé María Díaz Castro, monografía que verá luz en breve da man do ITC), acompañados polo Secretario Xeral de Política Lingüística Valentín García e mais eu, presentamos esta obra, unha achega máis á biobibliografía do escritor.

Villares, moderador do acto, tomou a palabra para saudar os concorrentes e lembrar o importante papel xogado por Díaz Castro en dous proxectos de tradución internacional como foron o libro de Ramón Martínez López Images of Spain (Austin, The University of Texas, 1960) e mais a antoloxía da hispanista Françoise Pechère Terre d’Espagne (Bruxelas, La Renaissance du Livre, 1968).

Interveu a continuación González Tosar quen fixo fincapé na que denominou ‘Posición Díaz Castro’, unha tríade definitoria das coordenadas nas que se moveu o guitiricense, que caracterizou como: 1) un poeta multilingüe, non só autor en galego, senón tamén creador noutras linguas como o castelán, o francés, o alemán ou o latín; 2) un poeta transcendente, non só relixioso, senón unha voz que irisa dende o panteísmo ao misticismo nun abano religacional moi amplo e vizoso; 3) un escritor universal, chairego de radicación e telúrico polo mesmo, pero cosmopolita no seu alcance e intención.

Pérez López achegou a vivencia máis próxima do autor, a súa relación con el mercé a ter sido veciño seu, pois o Buriz natal do teólogo e deán da Catedral de Santiago e mais o Vilariño de Díaz Castro son territorios limítrofes e as casas de ambos apenas se distan uns cantos centros de metros, tendo trato familiar as súas xentes.

García quixo tamén significar o destacado do acto parabenizando a todos os que fixeron posible a presentación do Cartafol nun día tan sinalado, facendo votos para que as iniciativas diazcastrianas continúen a espallarse ao longo deste ano e alén.

Cartafol de traducións e outros poemas recolle as versións que Díaz Castro fixo de autores galegos e foráneos como Rainer María Rilke, G. K. Chesterton, Rosalía de Castro, Aquilino Iglesia Alvariño, Ramón de Campoamor, Paul Valèry, Victor Hugo, Fermín Bouza-Brey ou Francisco Fanego Losada. Tamén integra as creacións alófonas do de Guitiriz en francés, alemán e latín. Preséntase, como é adoito nestas publicacións do CCG, nun estoxo que inclúe dous volumes: un cos textos facsimilados e outro co estudo introdutorio, transcricións e notas explicativas a cada poema do que me encarguei.

Obra particularmente diazcastriana, Cartafol de traducións e outros poemas xongue as dúas facetas que foron máis propias do autor: a paixón poética e o labor tradutor.