Etnohistoria de Mazaira

Un pobo que non lembra a súa historia, as súas tradicións e os seus devanceiros é un pobo que deixou de existir. Para afianzar o presente, para viabilizar un futuro é imprescindible gardar memoria do que viñemos sendo. Os científicos chaman a ese exercicio preciso de análise do pasado etnohistoria. As obras que recuperan tan precioso herdo teñen un valor inestimable e dunha delas, exemplar, quero hoxe dicir: Quintela de Mazaira. Terra e xente.

Este libro é un demorado estudo levado a cabo polo ensaísta e narrador Olegario Sotelo Blanco, natural da localidade de Quintela de Mazaira, pequena entidade de poboación situada a doce quilómetros de Castro Caldelas en Ourense, estremeira xa coas terras da provincia de Lugo e que ten como gardián no horizonte a Cabeza de Manzaneda, da que dista vinte e cinco quilómetros.

Quintela foi de sempre unha aldea arredada, malia a súa proximidade á antiga vía romana e a situarse a non moitos quilómetros de San Clodio e Montefurado. Este feito fixo que nela se conservasen costumes e usos que a definen como un ben singular reservorio de moitos dos nosos sinais de identidade do que foi a Galicia agraria secular, de aí o interese certo de recoller e estudar todos os materiais etnográficos e antropolóxicos que, ollados dende o presente, explican a andaina que fixemos como comunidade.

Sotelo Blanco dedicou a recoller toda esta información e analizala moitos anos. Agora dáa a coñecer nun volume de case medio milleiro de páxinas, publicado polo selo editor que leva o seu nome e que ve luz co patrocinio do Concello de Castro Caldelas e a Deputación de Ourense.

Nada neste libro fica fóra da minuciosa atención de Sotelo Blanco, quen dá conta dos espazos sociais e de traballo na aldea; da vivencia das estacións e os días; das partes da casa e o ambiente doméstico; dos lugares das xuntanzas; dos hábitos de vestimenta; dos oficios e labores agrícolas; das celebracións comunais, feiras e xogos infantís; do medio natural circundante e a abondosa presenza dos muíños; da vizosa tradición literaria oral vencellada a todo tipo de crenzas, lendas e supersticións e, tamén si, da importancia do fenómeno migratorio nesta localidade.

A todo este vastísimo coñecemento chega Sotelo Blanco por diferentes vías. Primeiramente, a súa propia memoria, pois incorpora algún capítulo expresamente autobiográfico no que lembra a Quintela da súa infancia e mocidade e fai balance da súa particular relación con ela como emigrante a Cataluña que foi. Mais tamén accede a todo este rico universo mercé ás entrevistas que foi facendo a algúns dos seus habitantes, quen testemuñaron moitas das informacións e ofreceron xeitosos recordos cos que axudar a trazar este mapa etnográfico do lugar. Finalmente, para algunhas cuestións contextuais e metodolóxicas tamén se serviu o autor dunha bibliografía escolleita, coloratura precisa para salpementar aquí e acolá comentarios ou explicacións.

Denantes de rematar, non quero deixar de salientar outras dúas achegas de estimanza: a xenerosa galería fotográfica coa que se dá cabo á obra e a pulcritude técnica na edición do libro. As instantáneas teñen a virtude de facernos máis próxima o mundo retratado. A coidada edición, responsabilidade de Mari Carmen Romero e Xurxo Bértola, de ofrecernos un volume que presta ter nas mans, mimado ata o último detalle nas tipografías, papel e maqueta.

Oxalá cada unha das nosas heroicas aldeas tivese un Olegario Sotelo Blanco para historiala. Quen nos dera ver publicadas moitas Quintela de Mazaira. Terra e xente. Teño a esperanza de que o exemplo dea froito e este libro, modélico de todo punto, sirva de guieiro a futuros traballos que recuperen e estuden tanta vida das comunidades de noso.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 5-11-2017]

Na entrega do I Premio de Poesía Manuel Lueiro Rey

Este sábado 13 de abril, Fornelos de Montes, como París na célebre novela póstuma de Hemingway, era unha festa. Unha festa da poesía, da palabra entre amig@s, do pracer da lectura e do recordo polos que foron bos e xenerosos e sempre connosco van.

E velaí como dende ben cediño a banda de gaitas do concello percorreu as rúas da vila amenizando a xornada con seus acordes, música para os versos que logo resoarían nas lastras e casas grandes na celebración da entrega do I Premio de Poesía Manuel Lueiro Rey, organizado polo cámara municipal co seu alcalde Emiliano Lage Rodríguez á fronte e mais a benemérita Asociación Cultural O Cruceiro da Laxe, coa súa presidenta, a ubicua Carmen Carreiro, axudando a coordinalo todo para que nada fallase en tan sinalado día.

As moitas xentes que participaron das actividades tiveron tamén a oportunidade de adquirir novas lecturas, pois a pontevedresa Librería Paz desprazou un posto ata a localidade no que se ofertaron, amais do libro gañador do certame —o poemario As uñas crecen de Silvia Penas— todas as obras do escritor de Fornelos e moitas outras novidades editoriais de noso.

Os actos propiamente ditos deron comezo ás doce do mediodía, cando, no multiusos da vila, o alcalde, acompañado de parte da corporación, deu oficialmente a benvida aos asistentes e congratulouse publicamente pola ledicia que supuña poder presidir o acto de entrega da primeira convocatoria dun premio que, dende o seu propio nome, nacía coa vocación de lembrar e homenaxear a quen foi un dos máis senlleiros fillos do concello, que tiña na sala unha nutrida representación dos seus descendentes, entre a que se contaban varios dos seus fillos e netos.

A seguir, e logo da pertinente lectura da acta do xurado, tomou a palabra o profesor e ensaísta Luís Cochón, quen, en calidade de presidente do xurado do premio (que se completou cos nomes da crítica e investigadora Mercedes Queixas Zas e mais quen isto escribe, tamén presentes), fixo un completo retrato da figura de Lueiro Rey no que non faltaron as palabras que ao autor dedicaron outros compañeiros da escrita como, poño por caso, Uxío Novoneyra, facendo especial fincapé no que este representou para a sociedade a literatura galegas do seu tempo, memoria que se perpetúa con este premio que tan alta participación alcanzou xa nesta convocatoria primeira.

Inmediatamente despois, Olegario Sotelo Blanco, como editor responsable do volume gañador, quixo significar o mérito que para el supuña que un concello como o de Fornelos de Montes, no actual contexto, tivese feito o esforzo de botar a andar unha iniciativa coma esta, na que se honra un fillo querido do concello e un brillante escritor galego, á vez que amosou o seu incondicional apoio ao premio ao que desexou longa vida.

Acabada esta intervención, procedeuse á entrega do galardón a Silvia Penas Estévez, quen, amais do premio en metálico, recibiu tamén un diploma acreditativo e mais o primeiro exemplar de As uñas crecen, poemario acabado de saír do prelo de Sotelo Blanco Edicións co que a escritora se fixo acredora do premio. A viguesa pronunciou unhas palabras de agradecemento, nas que non esqueceu nin as entidades convocantes nin o xurado, pero que remansaron sobre todo no recordo do Lueiro Rey, a quen a poeta dixo admirar ata o punto de querer xunguir o seu nome ao deste co concurso no premio.

Tras a entrega, deuse paso á proxección dun valioso vídeo realizado polo alumnado do CEIP Doutor Suárez e coordinado polo profesorado deste centro, con Óscar Martínez Iglesias á cabeza. Nel, os escolares da zona recitaron versos da obra de Lueiro Rey, confirmando coas súas voces noviñas que a escrita do seu paisano segue viva entre as novas xeracións daquel lugar.

Logo desta proxección, que gañou o aplauso acendido do numeroso público e familiares concorrentes, a gañadora deleitou á concorrencia co recitado, de cor, de dous longos poemas do seu libro, que tamén mereceron a admirativa resposta dos alí presentes.

Finalizadas as alocucións, e tras asistir á interpretación do himno galego por parte da banda de gaitas do concello, o alcalde despediu o acto animando a todos a apoiar coa súa asistencia vindeiras convocatorias do premio e convidou á veciñanza a un pequeno refectorio no que se serviu un viño galego e a os presentes tiveron tempo para falar de literatura en particular e de cultura en xeral na lembranza de Manuel Lueiro Rey, ilustre paisano que o pasado día 9 de abril estivo de aniversario natalicio.

Vaian os meus parabéns tanto para Silvia Penas, flamante gañadora do premio co excelente As uñas crecen que ben pronto estará en todas as librerías do país, coma tamén ao Concello de Fornelos de Montes e Asociación Cultural O Cruceiro da Laxe quen, xunto a Sotelo Blanco Edicións, fan posible este pequeno gran milagre de dar á luz belidos versos en tempos tan sombríos.

Fornelos de Montes homenaxea a Manuel Lueiro Rey

[O profesor Manuel Quintáns Suárez no uso da palabra]

Onte estiven por Terras de Fornelos de Montes, o concello no que nacera o 9 de abril de 1916 o narrador e poeta Manuel Lueiro Rey, a quen se homenaxeaba co gallo da Convocatoria do I Premio de Poesía que levará o seu nome e que será fallado alá polo abril próximo. Con tal motivo, tivo lugar un acto literario no salón Multiusos do concello no que participaron diversos oradores amenizados pola Coral San Lourenzo do propio Fornelos, sesión que se viu complementada por un Outlet do Libro Galego que levou adiante naquela vila o grupo de Editores de Compostela e que gozou de grande acollida entre a veciñanza.

Para honrar a memoria de Lueiro Rey interveu primeiramente Xesús Alonso Montero, quen estaba previsto que tracexara un breve perfil biobibliográfico do escritor en pouco máis dun cuarto de hora, pero que ao final rematou por facer as delicias do público asistente abraiándoo co seu saber sobre a vida e obra do homenaxeado durante máis dunha hora e cuarto de intervención.

Tras tan sabedeira alocución, tomaron a palabra, por esta orde, Manuel Quintáns Suárez, Modesto Hermida García, Francisco Lores Mascato e Francisco López Franco ‘Chesqui’, aos que tamén me sumei.

O profesor Quintáns, logo de congratularse pola celebración do acto e salientar o vencello que uniu sempre a Lueiro coa súa terra de nacenza, deu lectura a unha fermosa prosa lírica do escritor titulada “Barcos varados”.

Na súa quenda de intervención, o estudoso e profesor Modesto Hermida felicitou os organizadores da xornada e quixo unirse á rememoración lueiriana co recitado do poema cabezaleiro de Escolma ferida, que declamou con grande agrado de todo o público asistente.

Da súa banda, o Presidente das Sociedades Galegas na Arxentina, Francisco Lores Mascato, primo do homenaxeado, lembrou a estreita amizade que uniu a este con diversas personalidades da emigración e o exilio bonaerense, principalmente Seoane, Lorenzo Varela e, sobre todo, Arturo Cuadrado, vello camarada polo que sentiu sempre grande afecto.

Francisco López Franco ‘Chesqui’, coordinador xeral do Consorcio Editorial Galego, tras lembrar os lazos amigables que o ataban ao autor, con quen chegou a ter un trato de familiar, quixo tamén recordalo nas súas palabras, polo que leu ao auditorio o artigo “Unha vila de mar: o Grove”, texto onde, amais de evidentes referencias á que foi a súa localidade de adopción, poden descubrirse  alusións ao seu Fornelos natal.

Estaba prevista igualmente a participación do crítico literario Francisco Martínez Bouzas, quen non puido asistir por motivos de saúde, así como do editor Olegario Sotelo Blanco, a quen tampouco lle foi posible achegarse ata Fornelos por motivos de axenda.

Cómpre salientar que o acto literario foi todo un éxito, tanto pola centenar asistencia ao mesmo coma, sobre todo, polo feito de ter sido arroupado por numerosos familiares do homenaxeado (algúns dos seus fillos, xenros e noras, amais de netos e sobriños políticos) e, tamén si, por contarse entre o público diversos persoeiros e autoridades que sería longo enumerar, mais que resumirei na persoa de Mariví Villaverde, a heroica escritora galega compañeira de fatigas do chorado Ramón de Valenzuela, unha das voces senlleiras da nosa escrita do pasado século.

Non quero rematar estas liñas sen felicitar vivamente tanto ao propio Concello de Fornelos de Montes —representado no acto polo seu alcalde Emiliano Lage—, soporte e anfitrión de tan amena xuntanza, coma ás xentes da Asociación Cultural O Cruceiro da Laxe, que, capitaneadas pola entusiasta Carmen Carreiro, facilitaron todos os medios e souberon sumar vontades para que a xornada fose unha realidade.

Do mesmo xeito, non debe deixarse de aplaudir a inestimable colaboración de Sotelo Blanco Edicións, quen fará realidade a publicación das futuras obras distinguidas no Premio Lueiro Rey de Poesía e quen, na persoa de López Franco ‘Chesqui’, colaborou decididamente para que esta festa das letras fose posible.

Por último, debe destacarse tamén que este acto literario serviu así mesmo para materializar unha irmandade entre os concellos de Fornelos de Montes e mais O Grove, no caso deste último representado pola súa Tenente Alcalde Aida Filgueira, quen manifestou a intención de que ambas as dúas corporacións continuasen colaborando na promoción e difusión da figura de Manuel Lueiro Rey.

[Marieta Lueiro honrando a memoria de seu pai]