Na selva escura

suso de toro

¿Que é o real? ¿Existe o Destino? ¿Como nos configuran as circunstancias? ¿Que hai máis alá, fóra de nós? ¿U é a nosa identidade última?

Arredor destas e doutras preguntas xira a trama que Suso de Toro tece en Fóra de si, a súa máis recente novela, coa que segue a apontoar ese sólido macrotexto literario que leva anos construíndo.

Un cirurxián en crise profesional e persoal, un seu tío que morre, a ruptura coa súa muller e filla, a complexa relación con seu pai internado nun psiquiátrico ou a aparición dun novo amor son os convulsos acontecementos que se suceden na vida de Ricardo Marzoa, médico a punto de se xubilar que verá como todo aquilo que fora pedra de nadir da súa existencia esfarela dun día para outro poñéndoo, en todos os sentidos, fóra de si.

Conformada na súa cerna a partir dun longo monólogo hospitalario no que o fillo cirurxián lle fala a un pai que nunca responde e que, na súa demencia senil, parece non escoitalo, a novela incide unha e outra vez nos conceptos de realidade e identidade. A vida é un descenso aos infernos e todo se configura como un drama órfico do que regresamos transformados.

Por tanto, Fóra de si é, en non poucos sentidos, unha Divina comedia do século XXI, na que hai un Virxilio (o tío do protagonista) que guía o sobriño polos diversos círculos e hai tamén o amor salvífico dunha Beatriz, de Celeste Beatriz.

fóra de siMais Fóra de si é tamén unha odisea, unha nova Eneida, unha viaxe interior aos abismos, ao mouro reverso, á outra beira. Todo é fantasmal, a vida auténtica é unha procesión de espectros, de sombras e cómpre morrer para resucitar á nova vida, ser Lázaro. Daquela, é imprescindible espertar do soño irreal da vida especular da caverna e deixarse guiar pola Santa Compaña dos mortos en vida, polos resucitados, que son os que coñecen o camiño verdadeiro, como reza a cita de Miguel Torga coa que remata o libro: “Todos nos mentimos uns aos outros. Só os bichos e os mortos son verdadeiros”.

Considerada desde esta óptica, a longa conversa monologada do protagonista con seu pai presente, no físico, e ausente, no mental, debe entenderse como unha ladaíña, coma un esconxuro, a expiación necesaria para renacer á vida auténtica tras a superación do complexo edípico nel mezzo del cammin: “Tamén eu che veño a ti aquí a botar a merda. Porque moita da miña merda tamén é túa, meu pai”.

Noutras palabras: ten de se estar “fóra de si”, experimentar que “foi como se perdese o control. Como se estivese fóra de min” para chegar logo á conclusión de que “estaba fóra de min. Agora, non; xa pasou. Volvo a min, doutra maneira”. O ser humano novo, a ave fénix.

Nesa encrucillada definitiva, nesa selva oscura, selva selvaggia e aspra e forte na que as circunstancias gassetianas nos defrontan coa gran pregunta de quen nos deixamos ir sendo e quen, realmente, desexamos ser prende a raiceira metafísica que alimenta Fóra de si, narración coa que Suso de Toro regresa ás cobizadas landas da mellor literatura.

[Tempos Novos, setembro 2018]

Advertisements

Madriña coraxe

Nordesía (Maica Caramés Gorgal, 11-3-2018)“Hai un vencello moi especial entre a madriña e mais eu, un vencello que transcende do físico, do terreal, unha auténtica comuñón que non precisa palabras (…) Ela sempre foi o niño, o fogar (…) Nunca nada nin ninguén me dá tanta paz como os ollos da madriña: limpos, azuis como un ceo de agosto, coa dozura fresca dos chuchameles. Nada me reconforta tanto como cando repite, dende os seus ollos azuis, sen mácula, sen a máis mínima sombra de dúbida, que «todo ten remedio menos a morte»”.

Quen así se expresa é Tareixa, unha das protagonistas de A madriña, a novela da xalleira afincada en Compostela Mª Carme Caramés Gorgal, obra que acaba de publicar Edicións Fervenza. A destinataria de tales palabras é Lola, a súa avoa e madriña, a outra personaxe principal desta historia que se erixe como unha homenaxe narrativa á muller rural galega.

Estruturada en dous grandes bloques nos que a voz narrativa se corresponde con cada unha das personaxes amentadas, A madriña é un relato dúplice no que se conxuga pasado e presente, tradición e modernidade, lembranzas e realidades palpitantes do hoxe. Dunha banda, Lola, a madriña, unha muller nacida nos tempos da Gran Gripe, que padeceu a Guerra Civil e a desaparición do seu home nela, que tivo que sobrevivir a unha durísima Posguerra e que, sen perder o ánimo, soa ante o mundo, aínda ten folgos para arroupar e aconsellar a neta. Doutra parte, Tareixa, a neta, muller medrada no rural, chegada logo á cidade, vítima dun casoiro fracasado que rematou derivando nun episodio de maltrato psicolóxico continuado que a obrigou ao divorcio, do que tenta recuperarse regresando á aldea, ao carón da avoa e madriña.

Xunta estas dúas admirables mulleres, exemplo de loitadoras senlleiras, emancipadas, que son quen de se sobrepoñer aos máis duros golpes da vida e proseguir o seu camiñar en solitario, con afouteza e decisión, comparecen outros moitos personaxes que serven de complemento ou contrapunto ás súas historias: veciñanza, vellos namorados, outros parentes.

Mais o que importa en A madriña é o que nela hai dos sinais de identidade da escrita xenuína de Caramés Gorgal, que leva anos construíndo un macrotexto con trabes mestras ben definidas: a importancia da memoria, o papel decisivo da familia, a escrita de sensibilidade social, a problemática da liberdade e, polo mesmo, da identidade, en fin, a complexa articulación do individual e o colectivo.

A madriñaTodo espella nesta novela, que tivo o seu xermolo en dous contos previos (“Días de namorar”, 2009 e “Lola”, 2011) que foran distinguidos no Concurso de Relatos de Muller Matilde Bares, historias que aquí se viron amalgamadas, amplificadas e diversificadas, ofrecendo unha obra de ambición maior, que soubo tamén recoller as augas doutros textos seus de motivos, temáticas, figuras e símbolos converxentes, como a escrita poética e narrativa previa na que o eido familiar foi central (velaí “No nome da nai”, 2007, Cuarto minguante, 2009 e “Ai, padriño”, 2011) ou a violencia de xénero constituíu o cerne (así en Dos días escuros, 2015).

A medio camiño entre a Mutter Courage brechtiana e o herdo de Te doy mis ojos de Bollaín, esta A madriña de Mª Carme Caramés Gorgal lémbranos a débeda impagable que a sociedade galega ten con tantas e tantas mulleres do noso rural, auténticas heroínas silandeiras, que foron a pedra angular das súas familias, resistindo contra vento e marea mil e unha penurias para sacar adiante a súa xente. De porparte, a novela é tamén un manifesto a prol da liberdade da muller, contra os abusos do machismo imperante, en xusta demanda dunha vida arredada de calquera imposición xenérica, digna e empoderada.

Quen se anime a A madriña descubrirá axiña a prosa de recendos líricos da autora, a súa habelencia para narrar seguido e ben, para afondar nas máis avesías espenucas psicolóxicas, retratar a Galicia do pasado século en diferentes épocas e recrear un fresco de personaxes, lugares e sucesos que se deixa ler con sumo agrado. Unha estrea novelística de mérito, que agardamos siga a cobrar forza en futuras entregas narrativas da autora.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 11-3-2018]

Letras austrais

nordesia alcalaBalaceras, sexo prostibulario, naipes e dados letais, espionaxe e contubernios, carto a correr de man en man manchado de sangue, nazis ao asexo e emigrantes galegos enzoufados na canalla máis xebre definen a avolta escenografía na que se desenvolve The Making of, novela de Xavier Alcalá acabada de saír do prelo de Galaxia.

Intriga ben trenzada, acción sen límite e bo traballo na definición caracterolóxica e epocal fan desta narración un título máis que atraente sobre a nosa epopea austral.

Porque en Alcalá temos un dos nosos máis destacados e, tamén, constantes cultivadores da escrita do heroico éxodo galego ao Novo Continente. O seu americanismo, arxentinismo e ata patagonismo vén de vello e aí os están para demostralo títulos como Nos pagos de Huincaa Loo (1982), Latitude austral (1991), Contos das Américas (1990), Viaxes no país de Elal (1992) ou Argentina (1993), obras coas que a presente novela garda unha indubidable relación de familia.

Teño escrito nalgunha ocasión que a prosa de Alcalá é ourivería fina no deseño de personaxes e na recreación de ambientes, que a súa é unha estética de período vizoso pero depurado, pleno de diálogos, pasaxes evocadoras e treitos reflexivos que conseguen atrapar o lector na esencia reveladora dos mundos creados. Confírmome nesa opinión e abundo nela tras a lectura deste The Making of, intenso relato que retrata coma poucos un mundo gobernado polos máis baixos instintos, a paixón desmedida, a ambición sen límite e os excesos amorais.

Un escritor dedicado á enxeñería ―concorrencia ben deliberada― vese obrigado a compracer un amigo que desexa saber que foi dun seu avó emigrado á Patagonia. Tirando deste fío, o protagonista aproveita ter que viaxar á Arxentina para indagar no suceso e chega a saber que o avó do seu amigo morreu en estrañas circunstancias a principios dos anos 40. A partir dese momento iniciará unha investigación axudado por outro bo amigo, un xornalista galego residente naquel país, para acabar descubrindo toda unha trama na que teñen o seu papel os círculos de apoio ao Terceiro Reich, as camadas máis sórdidas e violentas do Comodoro Rivadavia daqueles anos e o amor tóxico entre Alfredo Mosquera alias Coghomelo, alias Gallego Cojo, alias Gallego Mosca e a resoltísima chilota Balbina Enríquez.

The Making ofO retrato deste Sur arredado, deste salvaxe oeste suramericano que tantos emigrantes galegos axudaron a poboar, mergúllanos nun mundo no que os códigos de comportamento responden tan só á supervivencia máis instintiva, onde non hai lugar nin para a saudade nin para a melancolía meliflua e onde o diñeiro ás mancheas, a abusiva posición de forza e a satisfacción dos máis viles e inmediatos desexos son a única lei.

Xavier Alcalá achega en The Making of unha brutal recreación do lado menos admirable da nosa emigración, rabioso compendio de delincuentes e renartes, contrabandistas e matóns que viviron outras américas, moi afastadas da estampa feliz do indiano triunfador.

O protagonista desta novela confesa nun determinado momento vivir fascinado polos feitos que anda a descubrir, ata o punto de que cede á “teima literaria” que asolaga a súa cabeza: a de escribir, inspirado por estes, unha novela á que chamará O boliche da lobería, narración “de misterios, intrigas e mesmo mortes: unha infinita estrada de pedregullo no deserto, un lugar afastado, unha construción de lata xunto ás instalacións camufladas dun centro de apoio á Mariña do Reich no Atlántico Sur. Nunha atmosfera espesa, homes de todas as laias e nacións divertíndose ou aparentando facelo”. Síntese óptima, persuasivo convite á lectura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-7-2018]

O toque Casal

Nordesía (Uxía Casal, 11-2-2018)O tempo é un xuíz literario implacable. Por veces acontece que un libro que xorde na escena cultural nun determinado momento é valorado nun sentido que non se corresponde cos seus méritos e só co pasar dos anos esa percepción muda e se recalibra. Noutras ocasións ese primeiro xuízo confírmase tempo despois, o que valida a intuición certa desa valoración inicial. Isto último é o que experimentei coa relectura de Saturno tamén é deus, o volume de contos de Uxía Casal que saudei positivamente hai agora vinte anos e que volve publicarse revisado e aumentado.

Cando en 1998 apareceran publicados os relatos de Casal salientara xa algúns elementos significativos tanto no temático coma no estilístico que coido seguen a ter plena validez para a comprensión do seu territorio narrativo: a omnipresenza do reino de Hades e da morte como fin presentida ou sino irrenunciable que asexa tras cada pequeno suceso; a estrutura circular do libro, onde o primeiro relato (“Accidente”) enlaza a súa trama co derradeiro (“¿Por que non queren escoitarme?”) a modo de continuum narrativo, ciclo ou espiral de eterno retorno diexético; a crueza do azar tráxico no que se ven inmersos non poucos dos personaxes destas historias; e, sobre todo o extremo neboento, o territorio inexplorado do Alén que agarda por nós en cada relanzo destas páxinas, por veces de gore insinuado e flashes tremendistas e sempre espello dun fluír vital que non se explica sen a morte, fronteira derradeira que pode chegar a nós en circunstancias perfectamente absurdas, absolutamente truculentas e rematadamente imprevisibles.

00106523321286____1__640x640

Recunco hoxe, dúas décadas despois, nesa favorable consideración de Saturno tamén é deus como obra de intrigas ben labradas e relatos que incorporan e reversionan moito da mellor tradición contística de supense galega e internacional, dende Dieste a Poe, de Fole a Lovecraft, con acenos tamén ben visibles ao cinema deste xénero (velaí un relato tan hitchcokiano como “Gaivotas no interior”).

O terror psicolóxico e o pavor monstruoso e letal que nimba as historias deste libro comparece igualmente en “O pequeno Mario”, o conto que engade como novidade esta nova edición do libro de Casal, no seu día editado por Galaxia e agora impreso baixo o selo da división Alcaián de Urco Editora.

Formulei hai dúas décadas un desexo para este Saturno tamén é deus: que os ventos do cosmos literario lle fosen favorables como manual de apocalipses e desconcertos varios, viaxeiro cometa ao que cumpriría vixiar en futuras rotacións. Idéntico favorable augurio quero expresar nesta ocasión, convencido de que a escrita de Uxía Casal resiste e mesmo mellora co pasar dos anos e que hai nela unha voz de interese merecente de coñecerse e recoñecerse. Oxalá os auspicios nos traian esa alegría, pois o ‘touch’ da demiurga Casal tamén ten o seu aquel divino.

[‘El Ideal Gallego’ e ‘Diario de Ferrol’, 11-2-2018]

Narrativa transxénica

Nordesía (Manuel Darriba, 4-2-2018)Ler a Manuel Darriba é como botar a correr por unha autoestrada na que tras túa arden montes de laparadas e o chan vai derrubándose a medida que avanzas. Nada é seguro. Todo é múltiple, cambiante, borroso e onírico, como nunha sorte de pesadelo de eterno retorno ao que un Morfeo perverso nos tivese condenado.

O escritor sarriao leva anos depurando a súa obra, esencializando os procesos de construción, codificación e transcategorización, esfarelando as barreiras xenéricas, amalgamando fórmulas e adelgazando o discurso para tirar toda a polpa do esquelete e ver brillar o fósforo da medula en puro.

Con Branco (2009) fíxonos abanear con estordegadas de prosa cortante, profundando nunha vía creativa que en O bosque é grande e profundo (2013) se afianzou nun dicir apositivo e paratáctico para espellar a agonía dun mundo que se esboroa e onde a violencia é unha lei da selva inexorable.

Esa mesma pulsión da inminencia do desastre, da latencia xorda do caos que nos rodea vaporiza todo Elefante (2018), o seu novo libro de relatos, un leito de faquir para intelixencias acomodaticias, desafío lector de intensidade tal que extenuará a máis dun.

Seis historias. Dous relatos longos, case que novelas curtas, e catro minirrelatos. Todos converxentes na súa textura simbólica, no seu alentar filosófico, na súa apertura significante que se presta a interpretacións diversas e complementarias.

“Elefante”, a historia coa que se abre o libro e que serve para o titular no seu conxunto, é un relato alegórico, unha revisión das estratexias do poder, da perfidia na creación de imagos que consigan imantar e conmover as masas para as domear e, tamén si, dos resortes da resistencia, das fírgoas da disidencia e o contrapoder. Unha narración na que as reflexións sobre o Tempo, o real, o icónico e a(s) linguaxe(s) se entremesturan tecendo un mesto tapiz ontolóxico e epistemolóxico.

ElefanteNon menor ambición parabólica amosa “Os urot’oki”, debuxo dunha sociedade imaxinaria que vive na tensión dialéctica das esencias da tradición e a mestizaxe co foráneo, na loita entre o habitus herdado e a anulación das vellas formas no imparable hibridar social, pero, sobre todo, unha trama que sostén unha alegoría política en clave identitaria, na que o papel decisivo da oralidade, do idioma e do capital poético serven para deslizar fondas interrogantes sobre o noso país.

Máis breves, pero non por iso menos intensas, “Pel de serpe”, “O viaxeiro”, “A selva” e mais “Autovía” compoñen un mosaico de historias nas que os personaxes defrontan os seus temores, as súas inseguridades e incertezas, as súas batallas interiores e mesmo o desconcerto máis absoluto para (re)construírse e tentar atopar o sentido ás súas vidas.

Por xunto, esta media ducia de narracións constitúe un acabado exemplo de escrita transxenérica, prosas tramadas de fluído poético, relatos de ollar fílmico e textura oracular nas que as fronteiras entre o real e o soñado, o imaxinario e o lembrado se desdebuxan e confunden e todo resulta infinitamente máis complexo do que parece e, xusto por iso, ben máis diáfano do que aparenta.

No ronsel do mellor Borges ideador de mundos intelectuais, nos ecos do Carver máis inquedante e revelador, coas airexas do máis brutal Faulkner e aínda coa tensión épica dun Conrad ou a lucidez paródica e deconstrutora da escola Joyce, Manuel Darriba en Elefante confirma que a narrativa galega é filla do seu tempo e que hai quen entre nós avanza con paso firme polo novo milenio literario.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-2-2018]