Valleinclanesca

A primeira noticia que tiven de Beatriz Maceda Abeleira foi a través do álbum ilustrado Man. O alemán de Camelle, unha aproximación á figura do xenuíno Manfred Gnädinger que publicou Galebook hai un lustro. Tempo despois chegou o seu primeiro volume narrativo, O álbum de Garrincha, entrañable historia sobre a superación das barreiras sociais e a integración co ludismo do mundo futbolístico de fondo.

Coa publicación de Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán Maceda Abeleira dá un paso máis no seu camiñar literario. Esta novela xuvenil, publicada polo selo coruñés Trifolium que tan atinadamente dirixe Xan Arias, resulta un ameno relato no que o peso do metaliterario ten un papel decisivo, pois en moitos sentidos esta narración é un diálogo coa propia escrita valleinclanesca, particularmente coa súa memorable Luces de Bohemia.

Dacabalo entre o territorio do real e o ficcional, a novela preséntanos un adolescente que no seu derradeiro ano de bacharelato, a piques de examinarse de Selectividade, descobre un segredo familiar que ata entón lle fora vedado: o seu bisavó era, nada máis e nada menos, que Ramón María del Valle-Inclán. A partir dese momento sucédese unha intriga na que a procura da propia identidade, o herdo da escrita e o complexo mapa oculto de relacións de parentesco van gañando forza segundo avanza a historia.

Do exposto é doado deducir que este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán ten moito de bildungsroman, novela de iniciación na que o protagonista se enfronta ao difícil transo do paso da adolescencia á idade adulta, reto no que o axudarán a amizade e o amor e no que pesarán na súa contra certas inseguridades propias da mocidade e moito do seu pasado descoñecido que, dunha ou doutra maneira, o condiciona.

Escrita cunha prosa fluída na que o peso do diálogo é evidente, esta novela curta de Maceda Abeleira ten a virtude de introducir os menos versados no mundo de Valle dun xeito agradable, de tal modo que ao tempo que o rapaz protagonista vai iluminando as néboas dos devanceiros os lectores van tamén coñecendo moito dese universo xenial que conseguiu crear un dos mellores escritores das literaturas hispánicas do século XX.

A Arousa e Madrid ―en moita menor medida París― son os escenarios nos que se moven os personaxes desta narración, que esvara cun ritmo rápido e amosa unha estrutura na que tamén se homenaxea a Valle, pois varios dos capítulos levan por título as estacións do ano, á maneira das célebres sonatas do escritor.

Mais ese entretecido metaliterario vai alén e engade aínda outras voces, poño por caso a presenza como personaxe dun poeta galego facilmente recoñecible, que andaba entre Madrid e Galicia a fins do 1981 e que é presentado como “un home dunha delgadeza esquelética. Levaba posta unha zamarra, como a dos estibadores, na que cabían catro máis coma el (…) Fumaba moito (…) Non soltaba a copa da man”.

A vida estudantil, a forte presenza do mundo musical da movida madrileña e a centralidade na historia dun John Lennon que acababa de ser asasinado, o contraste entre a España que padeceu o desastre do 98 e a que se abría aos novos tempos da Transición e, sobre todo, o decisivo papel do tríade amor, amizade e familia son as fías coas que se cose este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán, un libro que mostra unha Beatriz Maceira Abeleira en plena progresión autorial e á que haberá que seguir os pasos.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 1-10-2017]

Advertisements

Verdades que doen

Nordesía (Celia Díaz, 13-8-2017)A andaina como narradora de Celia Díaz Núñez vai asemellándose cada vez máis aos bos caldos: canto máis pasa o tempo, mellor padal deixan.

No seu día lin con agrado Adeliña (2003) e Cataventos e cía (2004), pensadas para os máis novos. Logo mergulleime na xuvenil Rugando (2012), que comentei, e algo despois en Velaí vai o papaventos (2014), da que tamén dei positiva conta, como o fixen hai nada con A boca do monte (2016), atractiva narración histórica que era ata hoxe a súa última achega, pois xa anda polas librerías do país Unha verdade amarga, a primeira das súas obras que ve luz na colección Literaria de Galaxia.

Díaz Núñez explora nesta súa novela o complexo e decote sorprendente territorio das relacións familiares. Abonda unha variación no intricado trato coa parentela para que todo ese mundo se reconfigure e, como nun efecto dominó, acabe derrubándose por completo.

Neste caso é a demanda de paternidade que cursa un dos personaxes a que arrastra dúas familias ao enfrontamento, ao tempo que reabre vellas feridas, descobre segredos enterrados na noite dos anos e destapa desencontros, débedas por saldar e moito rancor acumulado.

Mais Unha verdade amarga é tamén unha novela de indagación psicolóxica, que non desbota algunhas pingas de thriller e mesmo de relato amoroso, nun cóctel ben mesturado que se serve en prosa de cristal fino, deixando que respiren os tempos, caracterizando con acerto a

s reaccións e condutas e tecendo con solidez unha arañeira relacional que cómpre percorrer para chegar ao corazón do labirinto, a razón última que move os personaxes: a procura da verdade, da identidade propia e a salvagarda da memoria.

Na trama ben urdida de Díaz Núñez nada é o que de primeiras parece e as reaccións dos distintos familiares esconden sempre máis do que pode sospeitarse. Mesmo a raíz dalgúns procederes actuais ten de ser buscar en feitos acaecidos durante a Guerra Civil, pois hai mancaduras que non estiñan e deixan un resaibo agre que escurece o presente dos personaxes.

O sentimentos máis primarios como a envexa, a cobiza ou a xenreira tinguen os días destas familias enfrontadas, mais hai tamén na novela espazo para a tenrura e os afectos, para a inocencia do amor que se abre paso malia a todo.

Porque este é un relato contado co pulso de quen sabe que no meco por cada frase, na palabra precisa que revela o pensamento decisivo dos personaxes está o pulso vital da narración, o fluír rítmico que precisan as boas historias para discorrer con firmeza ata o delta final, un estuario de emocións e epifanías que conseguen facernos comprender a sutileza e a tensión que cose as familias con fío de sangue.

A verdade aceda que anuncia o título é tan necesaria como inevitable e, segundo a posición que cada personaxe ocupa no taboleiro, vólvese unha beizón ou unha condena, mais nunca un feito indiferente.

Por iso mesmo, pola capacidade para transmitir o desacougo íntimo no que viven os diferentes personaxes, por ser quen de retratalos na súa particular loita contra o Destino e espellar a súa dolorosa humanidade esta historia de Celia Díaz Núñez constitúe unha achega de valía que paga a pena ler demoradamente.

Á vista da progresión desta narradora, estou certo de que Unha verdade amarga é froito madurecido nunha andaina que seguirá dándonos alegrías e desafiando novos retos literarios.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 13-8-2017]

Letras para lembrar

Nordesía (Balance do ano, 31-12-2017)Hoxe remata o ano. Acae facer balance do que este, literariamente falando, deu de si.

A prosa galega do 2017 foi celmosa e deixou títulos merecentes de salientarse. Velaí están as intrigas que tecen Miguel Anxo Fernández en Blues para Moraima, Lionel Rexes en A raíña das velutinas ou Antonio Manuel Fraga en A virxe das areas; as narrativas evocadoras de Marcos Calvos en O xardineiro dos ingleses ou Antón Riveiro Coello en A sombra dos bonsais; a escrita subversiva e reveladora de Teresa Moure en Um elefante no armário; a novela histórica de Santiago Lopo en A arte de trobar ou os refrescantes relatos de Ana Cabaleiro en Sapos e sereas.

O fardelo da poesía rebordou con versos afortunados, como os poemas elucidadores de O filósofo coxo de Eduard Velasco; os textos de palpitante memoria de Xulio L. Valcárcel en O outono nos espellos; as composicións sempre comprometidas de Daniel Salgado en O gran rexeitamento/ Flores para Albert Ayler; a melancolía destilada por Miriam Ferradáns en Nomes de fume; a realidade problemática e mutable de A cadencia da fractura de Isaac Xubín; as dolorosas despedidas de Luís Valle en Para que eu beba; as viaxes no Tempo e nos mundos de Tamara Andrés e o seu Corpo de Antiochia; en fin, os Lumes todos de Ismael Ramos ou o planisferio da pel que Lorena Conde trazou en Entullo.

O pensamento de noso tamén deixou duradoiro ronsel en biografías de grandes persoeiros da literatura galega como Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade (1837-1863) de María Xesús Lama ou Manuel Antonio. Unha vida en rebeldía de Xosé Luís Axeitos; en ensaios sobre ritos e balizas antropolóxicas como Humildar de Suso de Toro; recuperacións da memoria represaliada como Non des a esquecemento de Luís Bará ou profundares sobre o ser presente e histórico galego como Identidade e afectos patrios de Ramón Villares.

gomboTamén a nosa literatura infantoxuvenil brillou con forza, como demostran as imaxinativas andainas de Bruxa e familia de Paula Carballeira; o relato iniciático en fermosos álbums da serie Gombó e o medo á escuridade e mais Gombó e a viaxe á lagoa ideados por Ánxela Gracián e Christian Villamide; o teatro solidario de Carlos Labraña en O valo; o relato reivindicativo e xenericamente sensible de Eva Mejuto en 22 segundos ou a heroica aventura transoceánica narrada por María Solar en Os nenos da varíola.

Aínda habería que sumar ao anterior algunha peza teatral de incuestionable interese. Poño por caso: a magnífica Suite Artabria de Manuel Lourenzo, un profundar na épica anónima da veciñanza coruñesa que transparenta en diálogos fondos e lostregantes como só o autor do Valadouro é quen de escribir.

Hai variedade tanta coma calidade moita. E sempre ha de vir ben comezar o ano con boas lecturas.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 31-12-2017]

Inquietante enigma

Lin con auténtica fruición A virxe das areas, a novela que o eumés Antonio Manuel Fraga publicou coas ferrolás Edicións Embora. Había tempo que seguía a pista deste narrador, quen xa deu a coñecer para o lectorado infantoxuvenil títulos tan interesantes como O castañeiro de abril (2013), Xildas (2013) ou Tártarus (2016), facéndose non hai moito co Premio Antón Risco de Literatura Fantástica mercé á novela Querido H. P. Lovecraft (2016).

Esta súa nova entrega convídanos a unha historia de intriga na que cómpre desvelar un inquietante enigma: á ficticia localidade de Vilar de Sembra regresa unha moza desaparecida que é atopada, medio desfalecida, nunha praia preto da ermida da Nosa Señora das Areas. A partir dese momento, un vello director da caixa de aforros local, desacougado por tan estraño feito, comeza a tirar do fío para pescudar que hai detrás do suceso.

O resultado é un thriller de moi fina factura, onde a forza brutal da intriga turra por un páxina tras páxina e fica patente a habelencia de Fraga para deseñar unha ben trabada sucesión de capítulos que rematan sempre nunha interrogación climática que obriga o lector a pasar a folla desexando saber que é o que ocorrerá despois.

Son virtudes deste relato a axeitada caracterización de ambientes e personaxes, tamén a viveza dos diálogos e a suxestiva recreación do noso mundo vilego de finais dos anos 70 e primeiros 80, coas ‘forzas vivas’ representadas polo cura, o alcalde e o boticario, tamén as ‘contraforzas’ do médico ou o propio exdirector bancario protagonista e, por suposto, a longa nómina de mariñeiros, comerciantes e operarios varios que pola obra cruzan.

Escrita cunha prosa ben coidada, a eficiencia como narrador de Fraga fai que os parágrafos resulten un tetris optimizado onde cada peza canxa no lugar que debe e todo nos vai conducindo cara á reconstrución integral do tamgram que debuxa ao final da historia.

Dividida en capítulos breves, trinta e poucas secuencias narrativas de apenas un par ou tres de páxinas en cada caso, esta novela por entregas ten un moito de cinematográfico, pois visualiza escenarios e parlamentos cun aceno descritivo que lembra, en non poucas ocasións, o enfoque e movemento de cámara tan característicos da Sétima Arte.

De por parte, A virxe das areas é tamén unha reflexión sobre a violencia de xénero, a por veces xorda vida das vilas, a hipocrisía do aparente e o poder da verdade, que sempre aflora á superficie, aínda que queira soterrarse con mil capas de esquecemento.

Paga moito a pena esta obra, cun arranque cativador que instala a intriga no lector ao tempo que o introduce na particular atmosfera na que viven inmersos os personaxes que poboan Vilar de Sembra, espazo de complexo cosido social no que a aparición inesperada da moza que se perdera vén alterar, definitivamente, a letárxica paz do lugar.

A virxe das areas é novela que asegura momentos de agradecido lecer, con reviravoltas insospeitadas da trama que a fan vibrante e chea de emocións. Un texto que moi ben acompañará os que neste verán queiran debrocarse en páxinas gurgullantes de vida, de misterio e de lúcida reflexión sobre ese raro animal que é o ser humano.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 23-7-2017]

Outros sapos, outras sereas

Unha das sorpresas máis refrescantes desta fin de curso foi para min a lectura de Sapos e sereas, o volume de relatos co que se estrea Ana Cabaleiro, coñecida xornalista a quen debemos interesantes ensaios sobre contracultura e ciberactivismo artístico.

Catro contos e un epílogo constitúen a cerna deste libro que publica Galaxia, un mangado de narracións que entremesturan realismo e fantasía, reescribindo páxinas e historias que adquiren aquí novo e diverxente feitío.

“Crónica do poema estragado”, o primeiro dos relatos, é un conto de nadal a contracorrente. Tanto os escenarios coma os personaxes e, sobre todo, o propio fío da trama e a súa resolución reescriben o ideario tópico deste subxénero temático para virar a historia nun drama de tinturas kafkianas que arreda o lector da imaxe edulcorada da felicidade bouba desas festas.

“A noite que Lobo Feroz coñeceu a Groucho Marx” é unha ácida e moi divertida narración en contrafacta onde, servíndose dun imaxinario literario e mítico preestablecido, se argalla unha versión alternativa dos feitos que nos devolve unha historia da Caperuchiña nada inocente, que incorpora o icónico actor e comediante para ofrecer unha fusión creativa que reinventa diálogos, perspectivas e liñas de forza narrativas.

“Un mal paso” é talvez a historia de maior conflito social, pois achéganos a disolución dunha parella que remata nunha demanda por malos tratos que cursa o home protagonista contra a súa, ata entón, compañeira. Amais da reversión dos papeis nunha liña diferente á que confirman as estatísticas, a narración consegue transmitir a angustiosa perplexidade de quen se ve arrastrada por unha tan sutil como malévola presión psicolóxica, que acaba por empurrar polo cantil a serenidade da protagonista, xulgada policialmente nun xogo de aparencias que se presta para a reflexión sobre a complexidade deste tipo de circunstancias na nosa sociedade.

“Sapos e sereas” é o relato cunha estrutura novelesca máis ambiciosa, unha historia de amores e rancores, de idilios e vilanías que confronta o universo lendario das sereas co romanticismo fidalgo dos namoradeiros mozos nobres, creando un bucle de mundos que acaba por se converter nun espello das máis intensas paixóns humanas, nas que o rancor e, sobre todo, a vinganza devoran unha trama de feras traizóns.

O “Epílogo” que dá cabo ao libro non é propiamente tanto un conto coma unha sorte de manifesto ou invocación feminista, que reclama a estirpe das mulleres históricas que foron incomprendidas ou terxiversadas (Eva, Xudit, María Magdalena) para advertir ás mulleres actuais de que esa “herdanza” e o seu coñecemento ten de preparar a todas e cada unha para “saber que cando xa non teñas idade para os contos, cando xa teñas descuberto que os sapos non se bican, que os sapos só se tragan e que non é unha tarefa agradable, xa estarás preparada”.

Poderosa imaxinación, tempero narrativo, sensibilidade social e compromiso xenérico son algúns dos piares que sosteñen estes Sapos e sereas cos que Ana Cabaleiro desembarca con tan bo pé no eido da ficción en prosa. Que tras destas estimulantes historias veñan moitas outras e que nos deixen sempre tan feliz saibo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 9-7-2017]