Novela matrioska

matrioskhaA escrita de Pura Salceda é sistemicamente irredutible, xenericamente múltiple e identitariamente mestiza. Soña en galego, pasea en catalán e toma o sol en castelán. Esperta narrando o amencer, teatraliza as horas de mantel e descóbrese poeta lunar. É chamaquita na lembranza, noia cosmopolita en mil xeiras e boborense cordial a tempo completo. Tan singular circunstancia defínea como unha creadora plural, de talento amalgamado e orixinalidade mestiza, o que a faculta para transitar territorios literarios para os que ben poucos teñen pasaporte, pois ela é transfronteiriza por definición.

Ese escribir entre dous mundos, o aquén dos días e o alén dos recordos, ten moito que ver co seu último libro: a novela O paxaro de nácara, publicada recentemente pola Editorial Galaxia. Teño dito nalgún outro lugar que esta é unha narración matrioska, un artefacto literario polimorfo que participa por igual da novela de investigación e descuberta, da novela amorosa, da novela social, da novela epocal e mesmo da novela saga. Precisamente na habelencia para coser todas estas fías reside, ao meu ver, un dos grandes acertos do libro, cabal retrato da Galicia da Terra e da Galicia Emigrante dende os ollos dunha muller que vive cun pé en ambas por mor da súa condición de filla de emigrantes que regresa aos eidos familiares de orixe.

O paxaro de nácara é a historia de Nélida, unha editora barcelonesa que recibe a nova do pasamento da súa avoa Delmira e viaxa ata a parroquia de Feás, no concello ourensán de Boborás, para asistir ao velorio e posterior soterramento. Unha vez chega ao lugar atópase con Elías, un amor de mocidade co que estivera a piques de casar, pero que acabou nunha historia de amor fanada porque el emigrou a México DF e ela decidiu non seguilo. Mais o reencontro fará renacer neles a paixón amorosa, que vivirán intensamente. Entrementres gozan desta apaixonada relación van descubrindo asuntos do pasado das súas familias e das da veciñanza que lles eran descoñecidos e que iluminan ángulos moi escuros na emigración mexicana dun tío da protagonista e da filla duns caciques da parroquia. Todo o anterior acontece ao tempo que se sucede un cadoiro de desvelamentos e sucesos que inclúen tanto traizóns e mortes coma amores delituosos e abusos, o mesmo falsidades que enfermizas relacións, todo trenzado nunha espiral de dor e de ocultamentos que se estenden ata o presente.

Narrada en primeira persoa mais salferida de abondosos diálogos, a novela regálanos parlamentos faiscantes, cheos de dobres intencións, moi áxiles e perfectamente trabados, que se complementan de xeito idóneo co fluír principal da historia e a súa trama investigadora, guiada por esa voz omnisciente culta que tesela a historia con alusións ao universo do literario, musical, cinematográfico e pictórico para enriquecer a caracterizacion de personaxes, lugares e tempos.

O paxaro de nácara é unha novela homenaxe, o tributo garimoso dunha escritora filla de emigrantes que espella na súa ficción ese choque de realidades que tantos dos nosos experimentaron ao marchar dos seus telúricos eidos e ter que gañar a vida nunha urbe estraña e vertixinosa, mais que aprenderon a tirar o mellor de cada lugar e comprenderon que o seu ser é xa, necesariamente, dúplice e de medrado caudal nas correntes converxentes das ambasmestas que flúen xenerosas.

[Tempos Novos, 273, febreiro do 2020]

Para bailar a vida

Nordesía (Nazaret López, 22-12-2019)A vida é un avanzar entre néboas na procura de loiras que aloumiñen o corazón. Queremos que nos queiran, necesitamos sentir que máis alá das dificultades diarias, das angustias transitorias, dos sen sabores e desacougos hai unha man amiga que ha de estar sempre para soerguernos das nosas caídas, para lembrarnos que a vida é fermosa e que a marabilla da existencia ten sentido porque nos amamos intensamente.

Mais acontece que por veces esa maxia chamada Amor esvaece. E veñen días escuros, xeiras nas que o sol se extingue e semella que endexamais volveremos ver a luz.

Así lle acontece á protagonista de Formigas nos pés de Nazaret López. Unha muller na fronteira dos cincuenta que ve como a relación coa que foi a súa parella de tantos anos esfarela. O desamor fai presa neles e o corvo da ruptura roe no imo. As renuncias, as feridas, os silencios habítano todo e nada nin ninguén parece poder calmar tanta dor. Onde atopar o bálsamo milagroso co que sandar as lañas dunha ruptura amorosa?

Pero cando todo semella non ter remedio, cando a mudanza obrigada para se afastar do vello fogar antes compartido se volve unha condena inmisericorde, cando as comidas deixan de ter sabor, os paseos son roteiros cara a ningures e nin sequera o falar das amizades é consolo, cando todo parece perdido, un vagalume no fondo de nós tira cara á superficie e fainos recordar que a vida é un don e que cómpre non desperdicialo, que tras da treboada aparecen decote as lanceiras, que as persoas que nos rodean nos benqueren e que Cupido non o pode todo, pois a Ave Fénix é máis forte.

Os tres centos de páxinas que compoñen Formigas nos pés son unha crónica da vitoria da vida fronte ao desamor, o relato extenso e intenso das cicatrices que se abren para os ex. Porque nada importa que de primeiras unha se vexa como a muller máis triste do supermercado, xantando soa, que perciba a magnitude insondable do desamparo, que se sinta mesmo inxustamente culpable por ter deixado que quebrase o afecto ou que se descubra recaendo na dependencia dun cariño que xa non se lle profesa. Por riba de todo iso, alén das penurias ás que arrastra a perda da parella á que tanto se quixo, a enerxía imparable da vida irradia a súa forza para continuar. E somos quen de superar as desilusións de ver o ex xa con outra. E nada poden contra nós os avogados, os libros de familia e o dereito matrimonial. E arrepoñémonos contra a melancolía dos bancos solitarios nos parques, as cuncas de té en soidade e os fríos cuartos de hotel de pequena cama única. As formigas nos pés seguen aí, pero as sombras fican atrás e nós ollámolas dende o retrovisor e non hai xa nin nostalxia, nin mágoa nin carraxe, só unha muller nova, unha muller renacida, unha muller con un mundo por explorar.

Nazaret López escribe desa morte e desa resurrección. Faino labrando nas imaxes como un canteiro vello púe o granito, con amor á pedra das palabras, desbastando os períodos ata facer escintilar os substantivos na pátina sutil dos adxectivos. Nestas páxinas a música dos períodos goberna o pulso e a epifanía das pequenas cousas, dos detalles máis nimios é unha relixión que nos convida a ollarnos dende dentro, aprehendendo, aprehendéndonos, sentindo cada átomo do universo baixo os pés formigueantes.

É fermoso ver plasmada esa íntima vibración na cuberta de Celia Pía que adorna a capa do libro: unha muller poderosa, a música das esferas, a escrita que nos dá sentido. Todo está aí. Todo o necesario para que non esquezamos que a vida é unha celebración e que mentres non nos vaiamos de aquí non pararemos de bailar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 22-12-2019]

Letras para o pracer

Nordesía (Ursula Heinze de Lorenzo, 15-9-2019)En Ursula Heinze de Lorenzo temos unha das escritoras máis versátiles e anovadoras da literatura galega das últimas décadas. Nunca se lle agradecerá suficientemente todo canto leva feito polas nosas letras esta galegoxermana: o seu labor pioneiro no ensaísmo en xeral e no de signo feminista en particular, a súa entrega como fundadora e presidenta histórica do PEN Galicia, as súas traducións de clásicos alemáns como Heinrich Böll, Uwe Johnson, Günter Grass, Mira Lobe, Elisabeth Heck ou Michael Ende e a súa escrita infantoxuvenil e non só, pola que ten recibido numerosas distincións como o Premio Merlín, o Blanco-Amor, o Losada Diéguez ou a Medalla Castelao.

Tras case corenta anos publicando novelas, monografías e poemarios, Heinze ten alcanzado unha plenitude creadora que deixa tras de si un ronsel de títulos referenciais que seguen acrecentándose a cada pouco. A máis recente das súas achegas é a novela Delirios de pracer, unha narración que ve luz da man de Aira Edicións.

Tal como é adoito na escrita da autora, tamén nesta novela curta explora territorios pouco frecuentados na nosa literatura por seren considerados marxinais ou mesmo tabú, abrindo así espazos para a súa renovación. Nesta ocasión o relato xira arredor dos afectos e o sexo entre as persoas de idade avanzada, unha temática da que en ben poucas ocasións se teñen ocupado as creadoras e creadores galegos.

Sara, unha muller moi vital, dona dunha admirable fortaleza interior e capacidade de resolución, vive atrapada nun matrimonio no que se sente incompleta. O seu marido, Xabier, hai anos que non ten ningún contacto físico con ela por mor dun trauma froito da témera experiencia vivida como soldado na guerra da antiga Iugoslavia. Así as cousas, Sara, andada a sesentena e coas máis excitantes pulsións perfectamente vívidas, toma unha decisión que variará o rumbo da súa vida: contratar os servizos dun masaxista erótico que aloumiñe a súa pel tanto tempo desatendida. Ao final, o que comeza como unha relación profesional cun fisioterapeuta sensual acaba derivando nunha relación amigable na que os afectos tamén se fan presentes e onde Sara descobre rexións do pracer sexual ata entón insospeitadas.

A trama da novela resulta particularmente interesante por canto convida a unha fonda reflexión arredor de realidades da nosa sociedade das que moitas propostas literarias semellan esquecerse: a sexualidade das persoas maiores, o complexo e alternante mundo dos afectos dentro e fóra da parella, a prostitución masculina e mesmo as tiránicas convencións do canon de beleza.

Escrita cunha prosa elástica, de admirable precisión, Delirios de pracer constrúese nunha secuencia de linearidade da historia que progresa sen obstáculos e convida a pasar a páxina para continuar a gozar da sensualidade zumarenta dos seus parágrafos. A visión omnímoda do narrador en terceira persoa consegue transmitirnos non só a vibración dos encontros, senón tamén todo un horizonte de referencialidades co que van tecéndose as implicaturas dun relato que vai alén da relación sexual episódica para abrirse a consideracións existenciais e éticas de máis fondo calado.

Ben feliz nova a da aparición desta novela de Ursula Heinze de Lorenzo, escritora e intelectual de extraordinaria andaina e voz da que moito aleda seguir alimentándonos literariamente. Sexan parabéns e que continúe o pracer.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 15-9-2019]

Entre dous mundos

Nordesía (Pura Salceda, 8-12-2019)Hai artistas que son unha ponte entre mundos, unha porta a unha nova dimensión que nos leva a espazos creativos, idiomáticos e identitarios definitivamente singulares. É o caso de Pura Salceda, nacida na emigración mexicana, medrada e asentada en Catalunya, mais de ascendencia e adhesión galega. Ela é, en por si, un corazón hibridado no sentir e no vivir, que espella nunha escrita necesariamente múltiple, mestiza e plural.

Así acontece tamén na súa máis recente novela, O paxaro de nácara (Galaxia), que vén unirse a outros títulos publicados na nosa lingua pola autora, como os poemarios A ollada de Astarté (2016) e Dous corpos nus, espíndose (2016), este último en parcería co portugués Casimiro de Brito.

O paxaro de nácara é unha novela matrioska, un artefacto literario polimorfo que participa por igual da novela de investigación e descuberta, da novela amorosa, da novela social, da novela epocal e mesmo da novela saga. Todas estas fías trénzanse nunha única tanza para compoñer un retrato da Galicia da Terra e da Galicia Emigrante dende os ollos dunha muller que vive os dous mundos na súa condición de filla de emigrantes que regresa aos eidos familiares de orixe.

En esencia, O paxaro de nácara é a historia de Nélida (en moitos sentidos un álter ego da propia Pura), editorialista barcelonesa que se ve impelida a volver á parroquia de Féas, no Concello de Boborás, para asistir ao funeral da avoa Delmira. No seu regreso atópase con Elías, un amor de mocidade que non puido ser cando el emigrou a México DF. Esa fortuíta coincidencia fará renacer neles a paixón amorosa que vivirán intensamente. No curso desta relación irán investigando nos seus pasados familiares ata descubrir escuros sucesos que as súas xentes viviron na emigración mexicana e que teñen que ver coa morte de Gonzalo (un tío de Nélida) e de Nora (unha moza filla duns caciques locais). Mais no curso das súas pescudas Nélida e Elías traerán á luz moito máis: unha fervenza de traizóns, mortes, amores delituosos, abusos, falsidades e enfermizas relacións que desatarán unha espiral de dor e ocultamentos que se estenden ata o presente.

Todo este relato chega a nós a través dunha poderosa narración en primeira persoa que ten nos abundantes diálogos da obra o seu mellor aliado: parlamentos faiscantes, cheos de dobres intencións, moi áxiles e perfectamente trabados, que se complementan de xeito idóneo co fluír principal da historia e a súa trama investigadora, guiada por esa voz omnisciente culta que incorpora ao seu dicir numerosas alusións ao universo do literario, o musical, o cinematográfico ou o pictórico que axudan a caracterizar con moito ben personaxes, lugares e tempos.

Agora ben, O paxaro de nácara é todo iso e é moito máis. Hai nesta novela unha lectura que nos leva a defrontarnos con preguntas abondo transcendentes; poño por caso: cal é a identidade última deses seres de fronteira que son os emigrantes?; como se fixeron as vidas e fortunas dalgúns dos nosos que marcharon para alleas terras?; cal é a integración da realidade emigrante na sociedade galega en xeral e na rural en particular?; ata que punto os nosos emigrantes conservan os sinais inequívocos da súa cultura orixinaria, incluído o idioma?; produciuse unha axeitada transmisión do herdo galego de pais a fillos no mundo da emigración?; e xa noutra orde de cousas: os amores que a emigración esfarela, fenecen para sempre?; cal é a vida dos amores crepusculares, por definición, e dos amores outonizos que teñen a súa raiceira na mocidade, en concreto?

Novela homenaxe á heroica xeración emigrante de Posguerra que, como a dos pais da propia autora, marchou de Galicia pero seguiu sempre a vivir nela no seu imo, O paxaro de nácara é un canto a esa posible ponte entre xentes e pobos, entre modos de entender a existencia que son, á fin, maneiras complementarias e igualmente valiosas de ollar a fascinante, multiforme e irredutible marabilla que é a realidade humana.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-12-2019]

 

Fronte ao abismo

Nordesía (Lois Alcayde, 1-12-2019)As últimas promocións literarias galegas non deixan de darnos motivos de alegría. Novas voces incorpóranse cadora, achegando perspectivas estéticas e mensaxes renovadas que modernizan e universalizan a nosa escrita. Unha desas voces que con máis forza e talento deixa oír a súa chamada é a do coruñés Lois Alcayde Dans, xornalista, narrador e poeta que se deu a coñecer con apenas dezanove anos ao gañar o I Premio Balbino co volume de narracións Camiños na sombra (Fervenza, 2016) e que agora publica o libro de relatos Os jeans de María na Colección Literaria da Editorial Galaxia, que con este volume alcanza, xustamente, os catrocentos títulos.

Os jeans de María reúne dezasete historias de ambientación urbana, nas que a Coruña, sobre todo, pero tamén Madrid son escenarios principais. Son narracións que temática e esteticamente resultan ben plurais, mais se houbese que sinalar un fío condutor que dalgunha maneira as trenzase eu anotaría a coincidencia de todas elas en presentar seres que ven alterada a súa cotidianeidade polo inesperado, xentes no abismo, no gume da navalla, debrocados fronte a un cantil ao que a vida os empurra, na beira mesma dun abismo que cómpre salvar.

Doutra parte, estes relatos teñen a virtude de espellar o noso presente recuperando a memoria do que fomos. E fano, amais, coa esfericidade protagónica das idades todas, o que na lectura se traduce no descubrimento de personaxes que guían o relato tanto dende a súa infancia coma dende a súa vellez, igual na mocidade ca na época adulta.

Do mesmo xeito, os tempos e asuntos tratados tamén amosan a súa multiplicidade calidoscópica, pois na obra comparecen textos sobre a Guerra Civil e os seus represaliados; sobre a vida mareira; o tempo da Transición; os padecementos do Alzheimer; o ronsel do furacán Hortensia; a vida xornalística; historias familiares; traxedias xuvenís e outras que acaban por perfilar un panóptico da alma humana.

Papel principal en moitas destas narracións é o que se reserva para o amor. Nas páxinas de Os jeans de María hai historias de amores cruzados, episodios de erotismo icónico, afectos neorrománticos, complicidades e agarimos senís e incluso acendidas paixóns mozas.

Esta viraxe intimista non empece para que nalgunhas outras narracións abrolle unha crítica aceda aos abusos da especulación, á cultura do pelotazo e ata ás lacras do tráfico de drogas, ancorando tramas e personaxes nunha realidade palpitante que fala da modernidade de quen é un narrador fillo do seu tempo.

Entre os valores para o meu gusto máis sobresalientes da proposta de Alcayde Dans figura o esmaltado da súa finísima prosa, con historias que se condensan na limpidez da brevidade, períodos de recendos líricos, coruscantes imaxes e reveladores símbolos, mais sempre transparentes na súa capacidade de suxestión e na eficiencia da dicción. Neste sentido, descóbrese en Alcayde Dans a elegancia no dicir breve e preciso dun Casares e a vaporización poética de arborado cristalino dun Rivas, unha combinación gañadora que nel gaña nova fórmula e resulta hipnótica.

Porque o inesperado de Dahl habita en Os jeans de María e tamén a pulsión de Tamara Andrés e Alicia Fernández, a enerxía de Celso Emilio e a melancolía infinda de Kavafis, ler a Lois Alcayde Dans é unha experiencia máis que recomendable imprescindible para quen queira saber, de primeira man, do mellor que hoxe están a alumar os novísimos do noso tempo.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 1-12-2019]