Valleinclanesca

A primeira noticia que tiven de Beatriz Maceda Abeleira foi a través do álbum ilustrado Man. O alemán de Camelle, unha aproximación á figura do xenuíno Manfred Gnädinger que publicou Galebook hai un lustro. Tempo despois chegou o seu primeiro volume narrativo, O álbum de Garrincha, entrañable historia sobre a superación das barreiras sociais e a integración co ludismo do mundo futbolístico de fondo.

Coa publicación de Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán Maceda Abeleira dá un paso máis no seu camiñar literario. Esta novela xuvenil, publicada polo selo coruñés Trifolium que tan atinadamente dirixe Xan Arias, resulta un ameno relato no que o peso do metaliterario ten un papel decisivo, pois en moitos sentidos esta narración é un diálogo coa propia escrita valleinclanesca, particularmente coa súa memorable Luces de Bohemia.

Dacabalo entre o territorio do real e o ficcional, a novela preséntanos un adolescente que no seu derradeiro ano de bacharelato, a piques de examinarse de Selectividade, descobre un segredo familiar que ata entón lle fora vedado: o seu bisavó era, nada máis e nada menos, que Ramón María del Valle-Inclán. A partir dese momento sucédese unha intriga na que a procura da propia identidade, o herdo da escrita e o complexo mapa oculto de relacións de parentesco van gañando forza segundo avanza a historia.

Do exposto é doado deducir que este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán ten moito de bildungsroman, novela de iniciación na que o protagonista se enfronta ao difícil transo do paso da adolescencia á idade adulta, reto no que o axudarán a amizade e o amor e no que pesarán na súa contra certas inseguridades propias da mocidade e moito do seu pasado descoñecido que, dunha ou doutra maneira, o condiciona.

Escrita cunha prosa fluída na que o peso do diálogo é evidente, esta novela curta de Maceda Abeleira ten a virtude de introducir os menos versados no mundo de Valle dun xeito agradable, de tal modo que ao tempo que o rapaz protagonista vai iluminando as néboas dos devanceiros os lectores van tamén coñecendo moito dese universo xenial que conseguiu crear un dos mellores escritores das literaturas hispánicas do século XX.

A Arousa e Madrid ―en moita menor medida París― son os escenarios nos que se moven os personaxes desta narración, que esvara cun ritmo rápido e amosa unha estrutura na que tamén se homenaxea a Valle, pois varios dos capítulos levan por título as estacións do ano, á maneira das célebres sonatas do escritor.

Mais ese entretecido metaliterario vai alén e engade aínda outras voces, poño por caso a presenza como personaxe dun poeta galego facilmente recoñecible, que andaba entre Madrid e Galicia a fins do 1981 e que é presentado como “un home dunha delgadeza esquelética. Levaba posta unha zamarra, como a dos estibadores, na que cabían catro máis coma el (…) Fumaba moito (…) Non soltaba a copa da man”.

A vida estudantil, a forte presenza do mundo musical da movida madrileña e a centralidade na historia dun John Lennon que acababa de ser asasinado, o contraste entre a España que padeceu o desastre do 98 e a que se abría aos novos tempos da Transición e, sobre todo, o decisivo papel do tríade amor, amizade e familia son as fías coas que se cose este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán, un libro que mostra unha Beatriz Maceira Abeleira en plena progresión autorial e á que haberá que seguir os pasos.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 1-10-2017]

Verdades que doen

A andaina como narradora de Celia Díaz Núñez vai asemellándose cada vez máis aos bos caldos: canto máis pasa o tempo, mellor padal deixan.

No seu día lin con agrado Adeliña (2003) e Cataventos e cía (2004), pensadas para os máis novos. Logo mergulleime na xuvenil Rugando (2012), que comentei, e algo despois en Velaí vai o papaventos (2014), da que tamén dei positiva conta, como o fixen hai nada con A boca do monte (2016), atractiva narración histórica que era ata hoxe a súa última achega, pois xa anda polas librerías do país Unha verdade amarga, a primeira das súas obras que ve luz na colección Literaria de Galaxia.

Díaz Núñez explora nesta súa novela o complexo e decote sorprendente territorio das relacións familiares. Abonda unha variación no intricado trato coa parentela para que todo ese mundo se reconfigure e, como nun efecto dominó, acabe derrubándose por completo.

Neste caso é a demanda de paternidade que cursa un dos personaxes a que arrastra dúas familias ao enfrontamento, ao tempo que reabre vellas feridas, descobre segredos enterrados na noite dos anos e destapa desencontros, débedas por saldar e moito rancor acumulado.

Mais Unha verdade amarga é tamén unha novela de indagación psicolóxica, que non desbota algunhas pingas de thriller e mesmo de relato amoroso, nun cóctel ben mesturado que se serve en prosa de cristal fino, deixando que respiren os tempos, caracterizando con acerto as reaccións e condutas e tecendo con solidez unha arañeira relacional que cómpre percorrer para chegar ao corazón do labirinto, a razón última que move os personaxes: a procura da verdade, da identidade propia e a salvagarda da memoria.

Na trama ben urdida de Díaz Núñez nada é o que de primeiras parece e as reaccións dos distintos familiares esconden sempre máis do que pode sospeitarse. Mesmo a raíz dalgúns procederes actuais ten de ser buscar en feitos acaecidos durante a Guerra Civil, pois hai mancaduras que non estiñan e deixan un resaibo agre que escurece o presente dos personaxes.

O sentimentos máis primarios como a envexa, a cobiza ou a xenreira tinguen os días destas familias enfrontadas, mais hai tamén na novela espazo para a tenrura e os afectos, para a inocencia do amor que se abre paso malia a todo.

Porque este é un relato contado co pulso de quen sabe que no meco por cada frase, na palabra precisa que revela o pensamento decisivo dos personaxes está o pulso vital da narración, o fluír rítmico que precisan as boas historias para discorrer con firmeza ata o delta final, un estuario de emocións e epifanías que conseguen facernos comprender a sutileza e a tensión que cose as familias con fío de sangue.

A verdade aceda que anuncia o título é tan necesaria como inevitable e, segundo a posición que cada personaxe ocupa no taboleiro, vólvese unha beizón ou unha condena, mais nunca un feito indiferente.

Por iso mesmo, pola capacidade para transmitir o desacougo íntimo no que viven os diferentes personaxes, por ser quen de retratalos na súa particular loita contra o Destino e espellar a súa dolorosa humanidade esta historia de Celia Díaz Núñez constitúe unha achega de valía que paga a pena ler demoradamente.

Á vista da progresión desta narradora, estou certo de que Unha verdade amarga é froito madurecido nunha andaina que seguirá dándonos alegrías e desafiando novos retos literarios.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 13-8-2017]

Inquietante enigma

Lin con auténtica fruición A virxe das areas, a novela que o eumés Antonio Manuel Fraga publicou coas ferrolás Edicións Embora. Había tempo que seguía a pista deste narrador, quen xa deu a coñecer para o lectorado infantoxuvenil títulos tan interesantes como O castañeiro de abril (2013), Xildas (2013) ou Tártarus (2016), facéndose non hai moito co Premio Antón Risco de Literatura Fantástica mercé á novela Querido H. P. Lovecraft (2016).

Esta súa nova entrega convídanos a unha historia de intriga na que cómpre desvelar un inquietante enigma: á ficticia localidade de Vilar de Sembra regresa unha moza desaparecida que é atopada, medio desfalecida, nunha praia preto da ermida da Nosa Señora das Areas. A partir dese momento, un vello director da caixa de aforros local, desacougado por tan estraño feito, comeza a tirar do fío para pescudar que hai detrás do suceso.

O resultado é un thriller de moi fina factura, onde a forza brutal da intriga turra por un páxina tras páxina e fica patente a habelencia de Fraga para deseñar unha ben trabada sucesión de capítulos que rematan sempre nunha interrogación climática que obriga o lector a pasar a folla desexando saber que é o que ocorrerá despois.

Son virtudes deste relato a axeitada caracterización de ambientes e personaxes, tamén a viveza dos diálogos e a suxestiva recreación do noso mundo vilego de finais dos anos 70 e primeiros 80, coas ‘forzas vivas’ representadas polo cura, o alcalde e o boticario, tamén as ‘contraforzas’ do médico ou o propio exdirector bancario protagonista e, por suposto, a longa nómina de mariñeiros, comerciantes e operarios varios que pola obra cruzan.

Escrita cunha prosa ben coidada, a eficiencia como narrador de Fraga fai que os parágrafos resulten un tetris optimizado onde cada peza canxa no lugar que debe e todo nos vai conducindo cara á reconstrución integral do tamgram que debuxa ao final da historia.

Dividida en capítulos breves, trinta e poucas secuencias narrativas de apenas un par ou tres de páxinas en cada caso, esta novela por entregas ten un moito de cinematográfico, pois visualiza escenarios e parlamentos cun aceno descritivo que lembra, en non poucas ocasións, o enfoque e movemento de cámara tan característicos da Sétima Arte.

De por parte, A virxe das areas é tamén unha reflexión sobre a violencia de xénero, a por veces xorda vida das vilas, a hipocrisía do aparente e o poder da verdade, que sempre aflora á superficie, aínda que queira soterrarse con mil capas de esquecemento.

Paga moito a pena esta obra, cun arranque cativador que instala a intriga no lector ao tempo que o introduce na particular atmosfera na que viven inmersos os personaxes que poboan Vilar de Sembra, espazo de complexo cosido social no que a aparición inesperada da moza que se perdera vén alterar, definitivamente, a letárxica paz do lugar.

A virxe das areas é novela que asegura momentos de agradecido lecer, con reviravoltas insospeitadas da trama que a fan vibrante e chea de emocións. Un texto que moi ben acompañará os que neste verán queiran debrocarse en páxinas gurgullantes de vida, de misterio e de lúcida reflexión sobre ese raro animal que é o ser humano.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 23-7-2017]

Outros sapos, outras sereas

Unha das sorpresas máis refrescantes desta fin de curso foi para min a lectura de Sapos e sereas, o volume de relatos co que se estrea Ana Cabaleiro, coñecida xornalista a quen debemos interesantes ensaios sobre contracultura e ciberactivismo artístico.

Catro contos e un epílogo constitúen a cerna deste libro que publica Galaxia, un mangado de narracións que entremesturan realismo e fantasía, reescribindo páxinas e historias que adquiren aquí novo e diverxente feitío.

“Crónica do poema estragado”, o primeiro dos relatos, é un conto de nadal a contracorrente. Tanto os escenarios coma os personaxes e, sobre todo, o propio fío da trama e a súa resolución reescriben o ideario tópico deste subxénero temático para virar a historia nun drama de tinturas kafkianas que arreda o lector da imaxe edulcorada da felicidade bouba desas festas.

“A noite que Lobo Feroz coñeceu a Groucho Marx” é unha ácida e moi divertida narración en contrafacta onde, servíndose dun imaxinario literario e mítico preestablecido, se argalla unha versión alternativa dos feitos que nos devolve unha historia da Caperuchiña nada inocente, que incorpora o icónico actor e comediante para ofrecer unha fusión creativa que reinventa diálogos, perspectivas e liñas de forza narrativas.

“Un mal paso” é talvez a historia de maior conflito social, pois achéganos a disolución dunha parella que remata nunha demanda por malos tratos que cursa o home protagonista contra a súa, ata entón, compañeira. Amais da reversión dos papeis nunha liña diferente á que confirman as estatísticas, a narración consegue transmitir a angustiosa perplexidade de quen se ve arrastrada por unha tan sutil como malévola presión psicolóxica, que acaba por empurrar polo cantil a serenidade da protagonista, xulgada policialmente nun xogo de aparencias que se presta para a reflexión sobre a complexidade deste tipo de circunstancias na nosa sociedade.

“Sapos e sereas” é o relato cunha estrutura novelesca máis ambiciosa, unha historia de amores e rancores, de idilios e vilanías que confronta o universo lendario das sereas co romanticismo fidalgo dos namoradeiros mozos nobres, creando un bucle de mundos que acaba por se converter nun espello das máis intensas paixóns humanas, nas que o rancor e, sobre todo, a vinganza devoran unha trama de feras traizóns.

O “Epílogo” que dá cabo ao libro non é propiamente tanto un conto coma unha sorte de manifesto ou invocación feminista, que reclama a estirpe das mulleres históricas que foron incomprendidas ou terxiversadas (Eva, Xudit, María Magdalena) para advertir ás mulleres actuais de que esa “herdanza” e o seu coñecemento ten de preparar a todas e cada unha para “saber que cando xa non teñas idade para os contos, cando xa teñas descuberto que os sapos non se bican, que os sapos só se tragan e que non é unha tarefa agradable, xa estarás preparada”.

Poderosa imaxinación, tempero narrativo, sensibilidade social e compromiso xenérico son algúns dos piares que sosteñen estes Sapos e sereas cos que Ana Cabaleiro desembarca con tan bo pé no eido da ficción en prosa. Que tras destas estimulantes historias veñan moitas outras e que nos deixen sempre tan feliz saibo.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 9-7-2017]

Blues para Miguel Anxo Fernández

“A memoria, ademais de teimuda, sempre retorna”. Velaí o sólido perpiaño no que asenta o edificio narrativo de Blues para Moraima, a máis recente novela de Miguel Anxo Fernández, inserida na colección Literaria da Editorial Galaxia

Blues para Moraima é unha novela de tinturas políticas por canto a escusa argumental que desenvolve ten como ancoradoiro último feitos acaecidos durante a Guerra Civil, aínda que logo o corazón da narración devale a tempos ben máis recentes. É tamén, por tanto, unha novela histórica, ben que dun tempo próximo, neste caso o do remate da Transición, e, polo mesmo, un momento complexo no que comezan a evidenciarse os moitos acertos pero tamén os non poucos fíos soltos que o tránsito á Democracia deixou nunha cosedura que arrastraba abondo tecido ruín herdado da (Pos)Guerra.

De por parte, esta é tamén unha ficción moi cinematográfica, pois tanto a súa estrutura en capítulos-secuencia coma a alusión explícita a recursos da sétima arte (fundidos, planos, flashbacks, flashforwards, tomas) fan evidente esta filiación, aínda máis notoria polo feito de ser o personaxe central de Alfonso o dun veterano e moi reputado cineasta galego de fama internacional que, tras medio século exiliado nos EE.UU., viaxa a Galicia para axustar contas co pasado, chamado, precisamente, por outro director da televisión pública do país que está a preparar un documental arredor da súa vida e obra.

Ben lonxe de calquera exercicio saudoso, Blues para Moraima confórmase como un trepidante thriller que, como tal, formula un enigma inicial que ten que desvelarse ao longo da novela, pois as interrogantes sobre lutuosos episodios represivos do falanxismo bélico deitan demasiadas sombras que cómpre disipar. Neste sentido, o arrinque da historia, co propio narrador contando o seu enterro (si, leron ben, a súa incineración) asolaga no desconcerto o lector ao tempo que o convida ao desafío de seguir lendo para tratar de comprender como un feito aparentemente imposible ten a súa razón de ser.

Por tanto, a proposta que nos traslada nesta ocasión Fernández participa dun hibridismo subxenérico notable, que integra sobre unha base de relato crónica páxinas memorialísticas, capítulos epistolares, fragmentos de guións e mesmo prosas líricas (poño por caso, o moi poético remate da obra, toda unha homenaxe fordiana de evocación heroica, que inclúe unha chiscadela de ollo celsoemiliana abondo erótico-telúrica e, tamén si, un cruzar tanxencial co Rivas Style de saxos nebulosos).

Toda esta amálgama de rexistros arquitecturiza circularmente, cun ir e vir de prolepses e analepses, de accións que avanzan en paralelo en tempos distintos e sempre cunha concreción en capítulos breves, que dosifican a intriga e logran un ritmo narrativo de extraordinaria fluencia, apostando sempre pola intensión e os diálogos de vertixe, realísimos de tan recoñecibles.

Certamente, o libro é tamén un circuíto de vasos comunicantes que se retroalimenta espellando trazos e aires que pertenceron a Carlos Velo, Eduardo Blanco-Amor, Celso Emilio Ferreiro, Xosé Suárez e outros emigrantes e exiliados galegos a América, aquí acrisolados literariamente no fascinante personaxe de Alfonso, en moitos sentidos un arquetipo no que emblematiza a dignidade ética dos que se viron obrigados ao desterro para permanecer a salvo das miserias do Réxime.

Blues para Moraima é un poderoso thriller de ambientación histórica e implicacións políticas, unha narración de estilo depurado e máxima eficiencia, inzada de páxinas afortunadas, vívidos diálogos e relanzos líricos aos que pon acaído contrapunto o logrado retrato de personaxes e a fina caracterización de ambientes.

Coido que non me equivoco se afirmo que, xunto a O espido de Gina e algúns dos relatos de Capitol, última sesión, está aquí o máis ambicioso Miguel Anxo Fernández visto ata o de agora, un narrador que con este libro abre novos horizontes á súa andaina creativa.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 11-6-2017]