Voz nacente

Nordesía (Xosé Carlos Carracedo Porto, 26-8-2018)A incesante roda da sucesión xeracional xira e xira e trae novas voces ao panorama literario. Aos nomes de vedraios e consolidados súmanse os de prometedores noveis que comezan a dar mostras do seu talento, asegurando un porvir esperanzador para as nosas letras.

É este o caso de Xosé Carlos Carracedo Porto, de quen souben por colaboracións en prensa (Tempos Novos, O periódico Lalín e Comarca) e, sobre todo, polo seu labor á fronte do valioso fanzine Cicloxénese Expresiva, publicación alternativa, xenericamente mestiza, que resultou unha agradecida terra de acollida para a creación visotextual máis diversa.

Somos de Arxerís é o título do primeiro libro de Carracedo Porto, un conxunto de ducia e media de relatos nos que se descobren feitíos e intuicións que xustifican o interese da lectura.

Arxerís é un territorio imaxinario, un novo Macondo a medio camiño entre o real e ficcional no que o seu autor sitúa as historias duns seus personaxes ben dispares que se ven interrelacionados xustamente por esa pertenza a un espazo comun.

Polo demais, as tramas desta case vintena de contos é do máis variada, aínda que predomina nelas a apelación ao fantástico puro; isto é, á inserción no medio e medio dun contexto perfectamente plausible dun elemento inexplicable pola razón que reconfigura toda a interpretación do relato. Así acontece en “Baiuca”, taberna parroquiana que acaba por se converter, co pasar do tempo, nunha sorte de local habitado polos espectros de vellos literatos e artistas; ou en “A empresa do pasamáns”, no que unha varanda amosa estar ‘viva’ e consegue relacionarse cun empregado; incluso en “O fotógrafo”, onde a ilusión da posible eternidade dun ser vivo deixa en suspenso o final incerto. Noutros textos, pola contra, a inmersión nunha atmosfera de irrealidade ou pararrealidade domínao todo, como acontece en “A clínica libertaria”, na que é a natureza do narrador ―un demente que confunde un centro psiquiátrico co cárcere― a que explica a confusión; tamén en “A rapaza da camisa azul”, estraña historia ferroviaria de tinturas alegóricas; e en “Tic, tac”, crónica da obsesión dunha farmacéutica polo paso do Tempo. Finalmente, hai tamén outros contos que beirean o marabilloso, pois están participados de personaxes non empíricos, como sucede en “Queridos Reis Magos” ou na relación con Satanás reflectida en “Eterno retorno”.

Todas estas realidades inexplicables, mistéricas aparicións, teimas enfermizas e presenzas insólitas conforman un mosaico no que pula por riba de todo unha poderosa imaxinación, que Carracedo Porto acerta a embridar na lóxica interna dos relatos, ben executados estruturalmente.

Especialmente agradecida é a asunción do herdo de grandes referencias da narrativa galega e foránea que o autor sabe incorporar en homenaxes e celmosos diálogos intertextuais. Faise evidente cando un le “O vello canteiro” e lembra, ante o abraio deste polas “enormes dimensións dun mundo maxinado como un enorme e inexplorado océano de contos e aventuras”, no Dieste de “O grandor do mundo”. Ou cando compraba que aquel vello proxecto literario de Cunqueiro que ía chamarse “Cinza na manga dun vello” dá aquí título e motivo argumental para outro dos relatos. Parentescos literarios que poderían estenderse aínda a outros clásicos de noso, como Xosé Neira Vilas, e tamén de alén, como Miguel Torga ou Gabriel García Márquez, ambos os dous, por certo, amentados non poucas veces nestas páxinas.

Vai o cabo, mais non quero pechar sen recomendar outras dúas visitas no volume: o conciso e sabedoiro prólogo “A imaxinación vive en Arxerís”, que serve de lumieira a este volume e asina un fino lector, Luís Reimóndez, e mais as magníficas instantáneas que ilustran os relatos, obra de Fuco Reyes, autor tamén da fantástica ilustración lunar que asoma á cuberta deste libro publicado por Toxosoutos.

Somos de Arxerís é un ilusionante comezo que cómpre agradecerlle ao entusiasmo mozo de Xosé Carlos Carracedo Porto, unha outra voz nacente coa que a literatura galega se anova e se renova.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 26-8-2018]

Advertisements

Literatura mulata

Nordesía (Antonio Tizón, 24-6-2018)Antonio Tizón ten afirmado en máis dunha ocasión que o seu non é a novela negra, senón a literatura mulata. E non lle falta razón, pois se un repasa títulos como A antesala luminosa (2015) decátase rapidamente de que, a carón das claves propias do noir, nesta literatura mestiza comparecen outras que vinculan a súa narrativa con escritas de moi diverso xorne. Nesta mesma liña sitúase Un home estraño, a máis recente entrega novelística do escritor de Aranga, quen recupera para este relato o policía Xosé Sánchez Pereiro, protagonista tamén da súa anterior obra.

Un home estraño é a historia da pescuda dun crime, mais tamén a crónica dunha relación amorosa que acaba por confluír coa trama investigadora principal. O inspector Sánchez Pereiro é o encargado de desentrañar as razóns e os culpables do asasinato do arquitecto do Concello da Coruña Manuel Ferro Figueira. No curso das súas procuras terá que se enfrontar ás presións mafiosas de altos empresarios e padecer as corrupcións máis salvaxes, das que tentará evadirse regándose de whisky ás mancheas e sexo prostibulario, como cómpre en todo canalla que queira responder verosimilmente ao arquetipo de tipo duro deste tipo de textos.

A acción transcorre, amais, nun tempo decisivo para a sociedade española: o ano 1980, en plena Transición, coa ETA causando máis mortos que nunca, os militares ameazando cun inminente golpe de Estado e os prolegómenos do noso Estatuto de Autonomía a cociñarse. É nese escenario no que se desenvolve a novela, que é a un tempo a aventura da resolución dunha intriga e un retrato epocal dun momento transcendente da Historia de España.

A estas fías argumentais améceselles a historia de amor entre a xornalista Ledicia Muruzábal e unha sorte de vagabundo bohemio que exerce sobre dela un poder hipnótico, como se se tratase dunha sorte de novo mesías.

Entre os dous polos —o da investigación policial e o da trama amorosa— bascula Un home estraño, que ten nos seus diálogos e nas páxinas dedicadas á descrición dos ambientes amorais dunha España corrupta algúns dos seus mellores treitos.

antoniotizonPorque Tizón manexa os tempos narrativos con solvencia, sérvese dos anos de oficio na escrita para caracterizar personaxes e situacións e resulta de lectura amena na intriga que é quen de tecer arredor do desvelamento dos resortes ocultos do Poder. Isto, claro está, na primeira parte da obra, a que constitúe a novela propiamente, porque o libro engade un segundo bloque, moi amplo, que se presenta como un “Apéndice” e que recolle o labor poético dese enigmático personaxe bohemio e vagabundo.

Se a historia principal resulta plausible e atractiva, a cauda lírica é máis opinable, pois ao retrato deste músico de rúa abóndalle co que del se sabe na primeira parte e a compilación das letras das súas cancións e os seus textos poéticos pouco achegan á súa caracterización, alén da discutible calidade estética de tales letras.

Un home estraño confirma a Tizón como un asiduo cultivador da narrativa do social a través dos ollos dos sucesos criminais que sangran internamente as nosas cidades, as nosas comunidades, o noso día a día. Por iso, ler estas páxinas é tamén un convite para reflexionar sobre a sociedade que entre todos construímos, coas súas grandezas, si, mais tamén coas súas infindas miserias que fariamos ben en tentar corrixir.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 24-6-2018]

Na selva escura

suso de toro

¿Que é o real? ¿Existe o Destino? ¿Como nos configuran as circunstancias? ¿Que hai máis alá, fóra de nós? ¿U é a nosa identidade última?

Arredor destas e doutras preguntas xira a trama que Suso de Toro tece en Fóra de si, a súa máis recente novela, coa que segue a apontoar ese sólido macrotexto literario que leva anos construíndo.

Un cirurxián en crise profesional e persoal, un seu tío que morre, a ruptura coa súa muller e filla, a complexa relación con seu pai internado nun psiquiátrico ou a aparición dun novo amor son os convulsos acontecementos que se suceden na vida de Ricardo Marzoa, médico a punto de se xubilar que verá como todo aquilo que fora pedra de nadir da súa existencia esfarela dun día para outro poñéndoo, en todos os sentidos, fóra de si.

Conformada na súa cerna a partir dun longo monólogo hospitalario no que o fillo cirurxián lle fala a un pai que nunca responde e que, na súa demencia senil, parece non escoitalo, a novela incide unha e outra vez nos conceptos de realidade e identidade. A vida é un descenso aos infernos e todo se configura como un drama órfico do que regresamos transformados.

Por tanto, Fóra de si é, en non poucos sentidos, unha Divina comedia do século XXI, na que hai un Virxilio (o tío do protagonista) que guía o sobriño polos diversos círculos e hai tamén o amor salvífico dunha Beatriz, de Celeste Beatriz.

fóra de siMais Fóra de si é tamén unha odisea, unha nova Eneida, unha viaxe interior aos abismos, ao mouro reverso, á outra beira. Todo é fantasmal, a vida auténtica é unha procesión de espectros, de sombras e cómpre morrer para resucitar á nova vida, ser Lázaro. Daquela, é imprescindible espertar do soño irreal da vida especular da caverna e deixarse guiar pola Santa Compaña dos mortos en vida, polos resucitados, que son os que coñecen o camiño verdadeiro, como reza a cita de Miguel Torga coa que remata o libro: “Todos nos mentimos uns aos outros. Só os bichos e os mortos son verdadeiros”.

Considerada desde esta óptica, a longa conversa monologada do protagonista con seu pai presente, no físico, e ausente, no mental, debe entenderse como unha ladaíña, coma un esconxuro, a expiación necesaria para renacer á vida auténtica tras a superación do complexo edípico nel mezzo del cammin: “Tamén eu che veño a ti aquí a botar a merda. Porque moita da miña merda tamén é túa, meu pai”.

Noutras palabras: ten de se estar “fóra de si”, experimentar que “foi como se perdese o control. Como se estivese fóra de min” para chegar logo á conclusión de que “estaba fóra de min. Agora, non; xa pasou. Volvo a min, doutra maneira”. O ser humano novo, a ave fénix.

Nesa encrucillada definitiva, nesa selva oscura, selva selvaggia e aspra e forte na que as circunstancias gassetianas nos defrontan coa gran pregunta de quen nos deixamos ir sendo e quen, realmente, desexamos ser prende a raiceira metafísica que alimenta Fóra de si, narración coa que Suso de Toro regresa ás cobizadas landas da mellor literatura.

[Tempos Novos, setembro 2018]

Madriña coraxe

Nordesía (Maica Caramés Gorgal, 11-3-2018)“Hai un vencello moi especial entre a madriña e mais eu, un vencello que transcende do físico, do terreal, unha auténtica comuñón que non precisa palabras (…) Ela sempre foi o niño, o fogar (…) Nunca nada nin ninguén me dá tanta paz como os ollos da madriña: limpos, azuis como un ceo de agosto, coa dozura fresca dos chuchameles. Nada me reconforta tanto como cando repite, dende os seus ollos azuis, sen mácula, sen a máis mínima sombra de dúbida, que «todo ten remedio menos a morte»”.

Quen así se expresa é Tareixa, unha das protagonistas de A madriña, a novela da xalleira afincada en Compostela Mª Carme Caramés Gorgal, obra que acaba de publicar Edicións Fervenza. A destinataria de tales palabras é Lola, a súa avoa e madriña, a outra personaxe principal desta historia que se erixe como unha homenaxe narrativa á muller rural galega.

Estruturada en dous grandes bloques nos que a voz narrativa se corresponde con cada unha das personaxes amentadas, A madriña é un relato dúplice no que se conxuga pasado e presente, tradición e modernidade, lembranzas e realidades palpitantes do hoxe. Dunha banda, Lola, a madriña, unha muller nacida nos tempos da Gran Gripe, que padeceu a Guerra Civil e a desaparición do seu home nela, que tivo que sobrevivir a unha durísima Posguerra e que, sen perder o ánimo, soa ante o mundo, aínda ten folgos para arroupar e aconsellar a neta. Doutra parte, Tareixa, a neta, muller medrada no rural, chegada logo á cidade, vítima dun casoiro fracasado que rematou derivando nun episodio de maltrato psicolóxico continuado que a obrigou ao divorcio, do que tenta recuperarse regresando á aldea, ao carón da avoa e madriña.

Xunta estas dúas admirables mulleres, exemplo de loitadoras senlleiras, emancipadas, que son quen de se sobrepoñer aos máis duros golpes da vida e proseguir o seu camiñar en solitario, con afouteza e decisión, comparecen outros moitos personaxes que serven de complemento ou contrapunto ás súas historias: veciñanza, vellos namorados, outros parentes.

Mais o que importa en A madriña é o que nela hai dos sinais de identidade da escrita xenuína de Caramés Gorgal, que leva anos construíndo un macrotexto con trabes mestras ben definidas: a importancia da memoria, o papel decisivo da familia, a escrita de sensibilidade social, a problemática da liberdade e, polo mesmo, da identidade, en fin, a complexa articulación do individual e o colectivo.

A madriñaTodo espella nesta novela, que tivo o seu xermolo en dous contos previos (“Días de namorar”, 2009 e “Lola”, 2011) que foran distinguidos no Concurso de Relatos de Muller Matilde Bares, historias que aquí se viron amalgamadas, amplificadas e diversificadas, ofrecendo unha obra de ambición maior, que soubo tamén recoller as augas doutros textos seus de motivos, temáticas, figuras e símbolos converxentes, como a escrita poética e narrativa previa na que o eido familiar foi central (velaí “No nome da nai”, 2007, Cuarto minguante, 2009 e “Ai, padriño”, 2011) ou a violencia de xénero constituíu o cerne (así en Dos días escuros, 2015).

A medio camiño entre a Mutter Courage brechtiana e o herdo de Te doy mis ojos de Bollaín, esta A madriña de Mª Carme Caramés Gorgal lémbranos a débeda impagable que a sociedade galega ten con tantas e tantas mulleres do noso rural, auténticas heroínas silandeiras, que foron a pedra angular das súas familias, resistindo contra vento e marea mil e unha penurias para sacar adiante a súa xente. De porparte, a novela é tamén un manifesto a prol da liberdade da muller, contra os abusos do machismo imperante, en xusta demanda dunha vida arredada de calquera imposición xenérica, digna e empoderada.

Quen se anime a A madriña descubrirá axiña a prosa de recendos líricos da autora, a súa habelencia para narrar seguido e ben, para afondar nas máis avesías espenucas psicolóxicas, retratar a Galicia do pasado século en diferentes épocas e recrear un fresco de personaxes, lugares e sucesos que se deixa ler con sumo agrado. Unha estrea novelística de mérito, que agardamos siga a cobrar forza en futuras entregas narrativas da autora.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 11-3-2018]

Letras austrais

nordesia alcalaBalaceras, sexo prostibulario, naipes e dados letais, espionaxe e contubernios, carto a correr de man en man manchado de sangue, nazis ao asexo e emigrantes galegos enzoufados na canalla máis xebre definen a avolta escenografía na que se desenvolve The Making of, novela de Xavier Alcalá acabada de saír do prelo de Galaxia.

Intriga ben trenzada, acción sen límite e bo traballo na definición caracterolóxica e epocal fan desta narración un título máis que atraente sobre a nosa epopea austral.

Porque en Alcalá temos un dos nosos máis destacados e, tamén, constantes cultivadores da escrita do heroico éxodo galego ao Novo Continente. O seu americanismo, arxentinismo e ata patagonismo vén de vello e aí os están para demostralo títulos como Nos pagos de Huincaa Loo (1982), Latitude austral (1991), Contos das Américas (1990), Viaxes no país de Elal (1992) ou Argentina (1993), obras coas que a presente novela garda unha indubidable relación de familia.

Teño escrito nalgunha ocasión que a prosa de Alcalá é ourivería fina no deseño de personaxes e na recreación de ambientes, que a súa é unha estética de período vizoso pero depurado, pleno de diálogos, pasaxes evocadoras e treitos reflexivos que conseguen atrapar o lector na esencia reveladora dos mundos creados. Confírmome nesa opinión e abundo nela tras a lectura deste The Making of, intenso relato que retrata coma poucos un mundo gobernado polos máis baixos instintos, a paixón desmedida, a ambición sen límite e os excesos amorais.

Un escritor dedicado á enxeñería ―concorrencia ben deliberada― vese obrigado a compracer un amigo que desexa saber que foi dun seu avó emigrado á Patagonia. Tirando deste fío, o protagonista aproveita ter que viaxar á Arxentina para indagar no suceso e chega a saber que o avó do seu amigo morreu en estrañas circunstancias a principios dos anos 40. A partir dese momento iniciará unha investigación axudado por outro bo amigo, un xornalista galego residente naquel país, para acabar descubrindo toda unha trama na que teñen o seu papel os círculos de apoio ao Terceiro Reich, as camadas máis sórdidas e violentas do Comodoro Rivadavia daqueles anos e o amor tóxico entre Alfredo Mosquera alias Coghomelo, alias Gallego Cojo, alias Gallego Mosca e a resoltísima chilota Balbina Enríquez.

The Making ofO retrato deste Sur arredado, deste salvaxe oeste suramericano que tantos emigrantes galegos axudaron a poboar, mergúllanos nun mundo no que os códigos de comportamento responden tan só á supervivencia máis instintiva, onde non hai lugar nin para a saudade nin para a melancolía meliflua e onde o diñeiro ás mancheas, a abusiva posición de forza e a satisfacción dos máis viles e inmediatos desexos son a única lei.

Xavier Alcalá achega en The Making of unha brutal recreación do lado menos admirable da nosa emigración, rabioso compendio de delincuentes e renartes, contrabandistas e matóns que viviron outras américas, moi afastadas da estampa feliz do indiano triunfador.

O protagonista desta novela confesa nun determinado momento vivir fascinado polos feitos que anda a descubrir, ata o punto de que cede á “teima literaria” que asolaga a súa cabeza: a de escribir, inspirado por estes, unha novela á que chamará O boliche da lobería, narración “de misterios, intrigas e mesmo mortes: unha infinita estrada de pedregullo no deserto, un lugar afastado, unha construción de lata xunto ás instalacións camufladas dun centro de apoio á Mariña do Reich no Atlántico Sur. Nunha atmosfera espesa, homes de todas as laias e nacións divertíndose ou aparentando facelo”. Síntese óptima, persuasivo convite á lectura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-7-2018]