Palabras tabelas para Manuel Rodríguez Alonso

lazo negro (II)O martes 22 de setembro fóisenos o amigo e colega Manuel Rodríguez Alonso. O seu reloxo deixouno apenas nos 63 e fíxoo en Madrid, onde vivía dende hai ben anos, lonxe da súa Groba natal, nas terras de Ribadavia. A que non fala roubóunolo tras semanas de hospitalización por mor dun mal que non quixo deixalo na nosa compaña e que nos virou orfo o ámago.

Os seus compañeiros da Tabela dos Libros, que o benqueriamos e admirabamos, desexamos ofrendarlle unhas palabras de garimosa lembranza en humilde e improvisada homenaxe.

Manuel: saudiña onde esteas e velaí vai o canto merlo dos teus amigos.

a

Despedida silenciosa. Inma Otero Varela

A identidade fascinada de Antonio Piñeiro é a obra da que se ocupa Manuel Rodríguez Alonso na derradeira entrada do seu blogue, Bouvard e Pécuchet, hai escasamente dous meses. Lido agora semella unha despedida silenciosa. Para alén do evocativo do título, todo o que alí se di retrata ben a quen o escribe. Discreto, lúcido, minucioso, afable poderían ser algúns dos adxectivos que cadran ben co crítico e a persoa, para min descuberta recente. Poucas ocasións temos as persoas que traballamos nisto da crítica de partillar experiencias colectivas que perduren no tempo, sen máis interese que a ilusión de facer comunidade do (co) que nos gusta. A Tabela dos Libros creou ese espazo onde os compañeiros andabamos en zapatillas sen perder a responsabilidade dos zocos do traballo. Vai ser difícil reestruturar a casa. Tampouco será doado substituír o obreiro. Os seus textos non se limitaban, como tendemos ben veces as que nos dedicamos a estes traballos, ao despece estritamente literario e académico das obras. Sempre ían máis alá para tentar escaravellar no seu tempo, nas semellanzas e diverxencias con outros produtos culturais e ideolóxicos coetáneos sen perder de vista o posicionamento no curso da historia. Interpretar non é só deconstruír mais tampouco é só describir. Ou iso debía pensar Manuel xa que sempre incluía nas súas críticas a valoración ponderada que move á reflexión, ao desexo de entender os porqués de quen escribe e de quen le. Fondura, na súa vida e no seu pensamento, para vencer un dos males que, nas súas palabras, caracteriza hoxe en día parte da nosa identidade fascinada: a “sensación de banalidade ou ata de baldeiro”.

a

Palabras insuficientes para lembrar un amigo. Francisco Martínez Bouzas

Unha voz amiga acaba de informarme do pasamento de Manuel Rodríguez Alonso, compañeiro nas tarefas da Tabela dos Libros. Entre a incredulidade e o abraio, saen da miña mente e do meu corazón estas palabras: non tiven a fortuna de coñecelo persoalmente, mais, ao longo destes últimos anos, antes xa de colaborarmos os dous nesta xeira de seleccionar e facer públicas as nosas preferencias como lectores e críticos, admirei o labor de Manuel Rodríguez Alonso como rigoroso, acertado e independente comentador e analista dos libros galegos, traballos que lía con pracer na súa bitácora de crítica literaria Bouvard e Pécuchet. Un traballo escrupuloso de lectura e relectura de novidades das nosas letras e de reflexión serena, á marxe de urxencias, de camarillas e amiguismos, dalgunhas obras esenciais das nosas letras.

Os seus xuízos independentes, as súas valoracións argumentadas ficarán para min como un seguro vieiro polo que camiñar. Esta é a homenaxe que as miñas modestas palabras lle tributan ao intelectual, ao profesor, ao crítico e, sobre todo, á persoa honesta e apaixonada coas letras de noso que nestas datas nos acaba de deixar, entre a incredulidade de todos, tamén daqueles que, sen coñecelo, nos consideramos os seus amigos e admiradores.

a

O pan compartido. Montse Pena Presas

Non nos coñeciamos persoalmente mais eramos compañeiros. Compañeirxs, dxs que comparten o pan. O noso pan era algo especial, pois tamén daba boa mantenza e tiña a forma e a silueta dun libro. A nosa mesa eran estas páxinas, as do blog Criticalia, nas que o profesor e investigador Armando Requeixo nos convidara a sentar. E alí todos os meses, tranquilamente, cinco compañeirxs partillabamos lecturas e opinións case sen falar, cómplices e ocorrentes. Eles e ela quizais non o saiban, mais dende hai tres anos (estabamos agora a piques de cumprilos), miro curiosa –case como unha nena que quere saber máis e máis- e mesmo inqueda as súas escollas. “Coincidirán coas miñas? Descubriranme algo que eu non sei? Que me perdín este mes?” Se o fago, se corro lixeira a ver cales son non só as tres obras máis valoradas, senón tamén as escollas persoais de cada un deles, é sobre todo porque admiro e valoro o seu traballo, porque quero, sempre, seguir aprendendo. En realidade, porque é un luxo que me deixen tomar do seu pan.

Con Manuel (Manolo, noméabano os e as súas amigas) pasábame o mesmo. Lembro a primeira vez que coincidimos na mesa hai xa máis de dez anos: eu era unha moza que viña de rematar a carreira e que comezara a colaborar no Cartafol dos libros de Vieiros, que naquel entón levaba Moisés Barcia. El era xa un profesor consolidado, que por ignorancia descoñecera ata daquela, mais que cada vez que lía unha das súas críticas me sorprendía dobremente. Por unha banda, porque ás veces eran verdadeiras clases de galego, sempre atento aos usos correctos da lingua. Pola outra, polo destemido que era. Coido que nunca lera alguén que se expresara con aquela liberdade, con aquelas ás. A crítica en Galicia foi sempre, e aínda o é, un desexo que esvara entre o que se cre que se quere e o que de verdade se quere. No seu caso, ambos vértices foron sempre coincidentes. Coherencia, disque lle chaman.

Este mes, por primeira vez, fomos catro. Foi unha sorte de rara premonición (ás veces non só nas novelas hai sinais que marcan o que vai ocorrer) e sei que nos inquedou a todos e todas. En realidade, esquecemos que na vida, ao igual que na ficción, o tempo do discurso non adoita coincidir co tempo da historia. A historia, neste caso, hase encargar de superar o discurso. Ás túas compañeiras e compañeiros, quédanos un consolo: alí enriba, Manuel, seica o pan sabe mellor e tamén ten a forma dun libro.

a

O lector impenitente. Armando Requeixo

Hai veces en que a vida se empeña en demostrarche que a tristura non ten límites, que todo pode ser e non ser coa mesma facilidade coa que os primeiros ventiños de setembro cobran a presa da folla outoniza e velaíña.

Así me lañou a desaparición do compañeiro e amigo Manuel Rodríguez Alonso. E fiquei coa desacougante sensación de que deixamos sen dar cabo á costura de moitas fías, abondos proxectos, soños que compartiamos e que arelabamos poder concretar algún día, aventuras que xa non serán, ou si, pero serán diferentes porque non estará el para vivilas ao meu carón, ao noso carón.

Manuel era un dos lectores máis incansables que coñecín. Un portento de tenacidade e criterio, sempre disposto a deitar a ollada crítica sobre os máis diversos textos, sen refugar xénero ningún, interesado por igual nas novidades e nas recuperacións de obras doutrora.

Consagrou a vida á transmisión dun saber fondo do que se nutriu, con moito ben, o seu alumnado da UNED en Madrid, tamén aqueles que aprenderon as verbas de noso nos dicionarios que elaborou, nos estudos e monografías que asinou, na historia da literatura que nos legou. Pero, sobre todo, Manuel foi un colega de andainas críticas ao que lembraremos pola súa insubornable independencia, pola autenticidade das súas propostas lectoras, animadas decote polo mesmo devezo: ser unha estrela polar para a guía do mariñeiro lector nas súas intrépidas navegacións polo proceloso océano editorial.

A familia e os amigos sabemos, amais, que Manuel era un profesional xeneroso, sempre presto a axudar cando se requiría o seu concurso, desprendido para achegar a súa participación naqueles proxectos nos que era solicitado. Era, tamén, atento e cordial, bo conversador e moi observador, feliz na memoria e lúcido na reflexión.

Alí onde case ninguén se atrevía, Manuel era abandeirado. Nada nin ninguén coartaban o seu xuízo. Vivía entregue a unha única causa: a da lectura honesta, transparente, esencial.

Os que o benqueriamos sentimos agora o peso da canga da orfandade. Non poderemos informarnos puntualmente do que paga a pena ler no seu Bouvard e Pecuchet, tampouco saberemos das súas escollas na Tabela dos Libros desta casa, onde o seu parecer era tan apreciado e admirado polos que camiñamos, de mans dadas, sempre á súa beira.

Manuel: lelles aos de por alá arriba libros dos nosos escritores. E lembra darlles o teu consello, que sexan guiadiños e que te escoiten atentamente, que han de aprender a ver na letra o que só os espíritos sagaces coma o teu saben descubrir.

Presentación de ‘Rosalía na cobiza do lonxe’

Na mañá de onte, ás doce do mediodía, presentouse na Biblioteca Ánxel Casal de Compostela o volume colectivo Rosalía na cobiza do lonxe, monográfico arredor da vida e obra da nosa poeta fundacional que veu luz nos Cadernos Ramón Piñeiro do centro homónimo.

Con tal motivo, tomaron a palabra dous dos coordinadores do libro (os ensaístas e profesores Luís Cochón Touriño e mais Luís Alonso Girgado, quen xunto con Lorena Domínguez Mallo foron os responsables da súa edición), Manuel González González, director do Centro Ramón Piñeiro que acolle a publicación, e mais o Secretario Xeral de Política Lingüística Valentín García Gómez, que presidiu a mesa.

Tiven a fortuna de acompañar estes vellos amigos en calidade de colaborador deste estupendo libro colectivo, no que, como explicaron con ben tanto Alonso Girgado coma Cochón Touriño, se reúnen unha ducia de traballos inéditos sobre Rosalía e o seu mundo, social e literario, o mesmo que evocou emotivamente González González e lembrou co gallo do seu sesquicentenario García Gómez.

Os que se animen co libro, atoparán nel, precedidos dun fermosísimo texto cunqueiriano sobre Rosalía, traballos de Ana Acuña poñendo en relación os versos da cantora cos de Pintos a propósito do tema da orfandade; unha visión de confluencias e lecturas paralelas entre José Ángel Valente, Edmond Jabès e mais a escritora da man de Carmen Blanco; a procura das pegadas rosalianas en Novoneyra analizada por Luís Cochón; as influencias de Rosalía detectables en Emilio Pita presentadas por José Ángel García López; unha revisión da “Negra sombra” e as súas implicacións realizada por Pilar García Negro e outra visión complementaria do mesmo tema asinada por Anxo González Fernández; un estudo verbo da pragmática do poema e o seu simbolismo aplicado a En las orillas del Sar por Arcadio López Casanova; unha completa panorámica do tempo vigués dos Murguía Castro servida por Xurxo Martínez González; un repaso á cuestión da imaxe física do home nos textos de Rosalía que achega Marina Mayoral; unha detallada análise dos paratextos dos Cantares gallegos, contribución de Manuel Rodríguez Alonso; unha nota sobre a consideración de Rosalía en Borges de Claudio Rodríguez Fer e dous apuntamentos sobre a universalidade e a categoría de clásica no tratamento da saudade encarnada obra de Andrés Torres Queiruga.

Da miña parte, convidóuseme a sumarme a este magnífico elenco de profesores, investigadores, poetas, narradores, filósofos e teólogos e quixen facelo vencellando as figuras de Rosalía e Díaz Castro nun traballo titulado, xustamente, “Presenza de Rosalía na obra de Xosé María Díaz Castro”, encargado, por certo, antes de que ninguén soubese que a RAG ía distinguilo no 2014, por máis que o volume vexa luz agora, meses máis tarde da redacción e entrega desta colaboración.

Neste ano —e nesta semana— tan simbolicamente marcados no recordo da figura da escritora, coido que merece salientarse este Rosalía na cobiza do lonxe e parabenizar tanto os coordinadores coma todos os participantes e  aqueles que, institucionalmente ou doutra maneira, fixeron posible que honrásemos a poeta.

De re lexicographica

Ano tras ano chegan ao mercado bibliográfico galego obras lexicográficas de interese diverso, que tentan dar resposta ás demandas dunha comunidade de falantes, en non poucas ocasións, problematicamente interferida.

Os volumes son, como ben se deducirá, moi variados tanto polo seu enfoque coma pola súa extensión e ambición e, así, a canda glosarios escolares e repertorios máis divulgativos ou iniciadores xorden tamén outros grandes dicionarios monolingües, bilingües e mesmo multilingües, glosarios especializados, catálogos léxicos profesionais e varia outra produción.

Mais, malia esa certa vitalidade publicista, o certo é que aínda seguimos —tras case tres décadas da promulgación da LNL— moi necesitados nalgúns eidos lexicográficos particulares e, entre eles, o dos dicionarios bilingües verdadeiramente actualizados e funcionais non é o terreo no que máis sobre os traballos.

Daquela, que a Editorial Morgante poña en circulación un novo texto co sonoro título de Superdicionario castelán-galego (SDCG) a algúns talvez lles esperte un espontáneo comentario un moito inxusto na inapelable condena prexuicística do “outro máis”: Porén, quen se deixe arrastrar por esa simplificación deixará de lado a posibilidade de facerse co, hoxe por hoxe, quizabes mellor diccionario bilingüe castelán-galego existente.

¿Razóns que sosteñen esta miña última afirmación? Velaí van, nas liñas que seguen, algúns argumentos que quen queira poderá contrastar doadamente coa consulta deste excelente volume, redactado nas entradas base por un equipo formado por Rebeca Lemat Freire, Raquel Rodríguez Salgueiro, Susana Collazo Rodríguez, Santiago Freire Cordeiro, Carmen Pereiro, Natalia Cora e Iolanda Mato Creo e a axuda decisiva no ámbito fraseolóxico de Manuel Rodríguez Alonso, Héitor Mera Herbello e Moisés Barcia.

O primeiro que salienta no SDCG é a súa considerable amplitude, máis de 27.000 entradas, ben por riba das que ofrecía o texto ata hoxe de referencia neste punto, o Dicionario castelán-galego (DCG) da RAG, quen apenas se alcanzaba os 25.000 rexistros e, amais, non incorporaba nin as 17.000 frases feitas nin os 2.500 topónimos con que si conta o SDCG.

Doutra parte, o SDCG corrixe numerosas incoherencias e erros detectados no DCG e suma ao seu caudal léxicos as achegas do VOLGA, CORGA, Termigal e outros imprescindibles corpora de consulta.

O resultado é un dicionario onde, ben a través dunha equivalencia léxica directa ben por medio dalgunha locución próxima, @s usari@s han poder dar cumprida resposta á tan común cuestión nunha poboación salvaxemente diglósica como a nosa de “¿como se di isto en galego?”.

Alén doutras consideracións moito máis puntuais e hiperespecializadas que aquí evitarei, quero subliñar o valioso feito de que este SDCG forneza dun moi completo apéndice toponímico de máis de dous milleiros e medio de entradas que foron fixadas, por colación, dende os atlas, vocabularios e nomenclátores máis importantes para o caso, apostando en non poucas ocasións por formas para as que ninguén antes ofrecera sequera unha posibilidade. O mesmo que aconteceu, por certo, con moito léxico común, que se nutriu da intensa experiencia tradutora acumulada por parte do equipo desta editora durante o último lustro, o que posibilitou integrar no SDCG voces contrastadas no exercicio de transvase idiomático que foron, deste xeito, calibradas no seu uso contextual.

Mais de entre todos os acertos —que non son poucos— desta magnífica ferramenta, quero salientar o xenuíno corpus fraseolóxico co que se complementan tantas e tantas entradas, pois, lonxe dese mimetismo castelanizador que inza aquí e acolá en mil e un dicionarios, o SDCG evidencia un esforzo denodado por achegar expresións inequivocamente de noso, paralelizando xiros e modismos, pero dende a raiceira sociocultural propia, afastando sempre a lacra adoita do calco.

As máis de catrocentas páxinas de ben apertada letra dobrecolumnada dan fe da moi traballada redacción deste Superdicionario castelán-galego que, se algunha crítica negativa merece, non responde á súa textualidade tanto como á súa máis que opinable maqueta, compracida nun rotulado colorista propio de fanzine de superheroe máis que doutra cousa, ao que se lle suma un título un moito pretensioso e nada formal, probablemente atractivo para discentes e algúns docentes, mais de aspecto pouco serio e abondo disuasorio para profesionais da escrita e a lingua, detalle este que ao mellor convén que reconsideren os editores para futuras, e agardamos que prontas, reimpresións deste máis que plausible volume.

[Publicado no xornal dixital Galicia Confidencial, 22-10-2012]