Almas furtivas

Nordesía (Manuel Rivas, 28-10-2018)“Todas as almas son furtivas”, asegura Antón Santacruz, o protagonista dun dos tres relatos de Vivir sen permiso e outras historias de Oeste, o novo libro de Manuel Rivas publicado por Xerais.

E certamente. Na ánima de todos nós alenta un cazador solitario, un lobo estepario que procura, incesante, a liberdade dos seus pasos, o sentido da loita, un lugar no mundo.

Así o confirman estas tres narracións, ambientadas nese territorio mítico de Oeste, nación que Rivas leva frecuentando dende os inicios, velaí a súa Balada nas praias do Oeste, un poemario de hai máis de tres décadas que regresa aquí en espiral e fai boa a indagatoria radical que entón proclamaba o autor: “Son de aquí e non me é indiferente. Canto en Mohicania, no impaís, entre un Estado de guardas e outro de guardinhas. Sinto-me vello. Séculos e séculos. ¿Que será o que me leva, con novos foIgos, ás praias do Oeste?”.

A forza imparable do destino, a vida coma un pecio, un abismarse nos límites, desafiar as normas e xogar á ruleta rusa co futuro, destemidos e afoutos, nada que perder e todo por lograr. Así son as fatigas dos protagonistas desta terna de relatos, individuos que se rebelan contra o establecido, que se negan a acatar as normas e conformarse coas cartas que a deusa Fortuna lles repartiu. Contra a submisión, desobediencia. Ante a ameza de ruína do imperio erguido, memoria e firmeza. Fronte á lei do silencio e a violencia témera, o poder da lectura e o infindo das estrelas.

“O medo dos ourizos”, o conto co que se abre o libro, regálanos un personaxe de excepción, un mozo mariñeiro de audacia sen límites que decide bailar sobre o gume da navalla e desafiar o seu fado. Xunto a un seu camarada inseparable acabará por agochar un fardo de cocaína que atopa aboiando na costa, o que lle traerá problemas coa mafia colombiana. Arredor desta ousadía vai tecéndose unha arañeira de relacións interpersoais nas que as fías do amor, a amizade, a lealdade o anoan todo, coniventes coa transgresión liberadora da súa acción.

A segunda das historias, “Vivir sen permiso”, é a crónica do principio dunha fin, a de Nemo Bandeira, narcoemperador todopoderoso ao que diagnostican alzheimer e contempla como todo aquilo que soergueu lenta e dolorosamente durante tantos anos se ve agora ameazado de desaparición. A súa reacción será enérxica, as consecuencias inevitables e a brasa da memoria terminará por alagar esta narración, que tivo como xermolo a mesma “idea orixinal” coa que Rivas colaborou no guión da serie televisiva homónima.

Pecha o volume “Sagrado Mar”, relato carcerario onde o preso Nel, lector empedernido, desafía as leis non escritas da prisión enfrontándose ao Patrón, un convicto que goberna as celas impondo un réxime de terror e violencia extremos. A súa actitude non só é unha afirmación das escollas propias e unha defensa dos valores da beleza, a escrita e os soños que esta garda para o corazón, senón tamén un clamor ante as inxustizas e un poderoso canto a prol da liberdade.

Tensados co lirismo adoito en Rivas, os relatos de Vivir sen permiso e outras historias de Oeste figuran tradeados de fulgurantes imaxes, sentenzas faiscantes e metáforas evocadoras que nos brindan unha prosa dúctil, engastada en estruturas narrativas de engrenaxe perfecta e impecable resolución, unha escrita nas que importa tanto o que se suxire coma o que se di, esa sutil inconcreción que canta no oído do lector para que este recoñeza a melodía, a canción melancólica das almas furtivas.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 28-10-2018]

Letras escolleitas

Mosaico cos libros destacados do 2015Traspasada a soleira do aninovo, acáelle facermos reconto do que o ano vello nos deixou literariamente, separar o gran da palla e gardar no celeiro o mellor e mais madurecido froito.

No eido da narrativa, o 2015 que se nos foi agasallounos con media ducia de títulos sobresalientes. É o caso desa homenaxe ao mundo dos libros, a liberdade e os soños que Manuel Rivas nos lega en O último día de Terranova. Tamén da historia de descubrimentos que mergullan nun pasado ilusionado e afinca nun presente rabudo que Antón Riveiro Coello debuxa en Os elefantes de Sokúrov. Evidentemente, o Eros e a Política que gobernan a revolución bolxevique de Inesa Armand e Lenin na Ostrácia de Teresa Moure, intensa alegoría de nós. De igual maneira, a memoria colectiva do Vigo que foi e que é e mais a peripecia familiar inzada de escuros segredos que Fran P. Lorenzo asina en Cabalos e lobos. Tamén si, a recreación do feraz universo trobadoresco que Manuel Portas deseña en Lourenço, xograr, avolto territorio de pugnas monárquicas, tiranías clasistas e amores non só corteses. Por remate, igual as Interferencias de Manuel Seixas, recuperado para a escrita pública tras un longo período de silencio que ve a luz ao final do túnel con este seu poderoso relato sobre a identidade e o destino.

O verso tamén brillou con forza o pasado ano. Fulgurou na (meta)poética dixital de Fran Alonso no seu vivificante Poetic@. Ardorou nesa cartografía hibridada entre o emotivo e o cognitivo que debroca na intuición pura en Zonas de tránsito de Ramón Neto. Espellou na estética disidente e subversiva de Elías Portela e o seu Bazar de traidores. Irisou en O que precede a caída é branco de Oriana Méndez, himno á esperanza silandeira, ao rumor rebelde do océano que agarda polo tsunami operario. E, xaora, eclosionou na epifanía cosmogónica, a revelación da raíz que tradea a poesía skáldica de Manuel Rivas en A boca da terra.

biblioteca america uscO teatro de noso vive horas difíciles, escasas. Emporiso, a calidade da súa escrita dramática está salva. Confírmao a metafísica sinfónica, o menos é máis contra o capitalismo cínico e hipócrita que berra Santiago Cortegoso en Smoke on the Water. Tamén as imaxes imantadoras, as personaxes agónicas e o fatum irremediable que todo o arrastra en Ela, piedade dos suicidas (Baía), do poliédrico Xavier Lama.

Houbo ceifa abondosa tamén na agra do infantoxuvenil. De entre o moito sementado, préstame espigar o onírico de imaxinación desbordante co que María Solar inzou O meu pesadelo favorito. Tamén o terror albo que arrepía en A neve interminable, de Agustín Fernández Paz, mestría na arquitectura do relato ao servizo de poderosas pulsións. Por descontado, a recuperación do noso acervo lendario na recreación versal e a refacta relatística de Antonio García Teijeiro e Antonio Reigosa en Lendo lendas, digo versos.

Ano de seca, ano de seda. Así foi para deixarnos páxinas farturentas coas que seguírmonos acompañando neste 2016 que agora escomezamos e ao que haberá que lle pedir, ao seu tempo, que renda non menor proveito.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-1-2016]

A poesía skáldica de Manuel Rivas

Manuel Rivas (foto de Santos-Díez)Vouno deixar por escrito, para que despois ninguén se chame a engano: Manuel Rivas é un excelente narrador, pero a hematina que lle bombea as arterias todas é a dun poeta admirable. Foino sempre, ata cando el non sabía que o era, envisando o universo mundo con aqueles primeiros xornais de El Ideal Gallego na agarda do coche do punto que viña coas novas correspondentes. Alí, na ollada diamantina de quen aínda andaba a aprender o canto ouriolo do alecrín solar, estaba xa o poeta Rivas, a voz que rebelaba as brañas antigas co tremor dun espectro ao carrelo.

A boca da terra, o seu máis recente poemario, é un novo géyser, un volcán líquido de palabras que zarrapican os sentidos e fan da víscera cardíaca un chafariz señardoso.

O poeta asexa, avanta, procura aquí e a acolá, domea a verba, aloitador da palabra que se fai dócil na súa segura cabalgadura. E o home faise poema. É o poema mesmo: “Son un poema./ Quero vivir ceibe un día máis./ Eu seino todo del,/ Do cazador. (…) Mellor será meterse na súa pel,/ No seu medo de home,/ Na súa fe de home,/ No seu cheiro de home./ E vivir clandestino,/ Nese tobo,/ Un día máis”.

Asiste o coruñés á epifanía cosmogónica, á revelación da raíz, sentido derradeiro da “orixe da literatura”: “toda a noite ouvearon os cans/ porque o lobo coxeaba/ adrede”. A espreita, desconfiada, a simulación, ficción de nós, espello do que figuramos ser e talvez nin iso.

Hai en A boca da terra poemas de alento vagaroso, como ríos calmos con esteiros xenerosos, mais tamén rápidos fluviais, vertixes da corrente que se dan en “haicais” de fluencia interna, estantíos móbiles, como fotogramas das paisaxes dos adentros que contemplamos proxectadas nos ciclos estacionais, na orquestración harmónica do reino vexetal, unha psicobiografía natural. Mesmo aluman os kenningar ao estilo noso, a skáldica de perifrástica versal abraiante: a desolación (“O rancor apóstata/ Dos tractores/ Nas granxas abandonadas”), a perplexidade (“O estupor animista/ Dos electrodomésticos/ Na avaría irreparábel”), a viaxe (“Un camiño fondo/ E un corpo escondido/ Nunha alma andareira”).

Son estes de Rivas versos entrañados, que agariman homenaxes da Penélope que pende pensativa do Cunqueiro máis rondeau (“A herba de namorar/ Moveu o vento que move/ A herba de namorar./ Onde a onda alongada/ Move o mar/ No embate mesmo da ollada/ Que morre no hadal do ollar/ E antes de morrer move/ A herba de namorar”), tamén da Rosalía e o Manuel Antonio saudosos e mareiros (“A negra sombra/ Fuxiu do poema/ Pola liña fósil do horizonte”) e aínda do Méndez Ferrín mantis (“Madama, Barbantesa, Loada-de-Deus,/ dime:/ Onde está o lobo?/ Ou est le loup?”).

A boca da terraPolo medio, a suíña devastación do relixioso (“Saberei calar diante do Supremo,/ desequilibralo co meu silencio?/ Pois xa dixo Levi:/ Que é o silencio de Deus/ Ante o silencio do Home?”) e a develadora ironía da historia sacra (“Mais Xudas era o único que facía rir a Xesús Cristo,/ como se ambos os dous partillasen/ un segredo”); tamén a denuncia xenérica (“A matrona ensina os testículos,/ o sexo/ da crianza./ Se fose nena, non mostraría nada./ Nin a orixe do mundo”); a defunción do Periodismo de altura (“Como Edipo destruíu de raíz/ a doncela de garras curvas,/ a cantora de enigmas,/ the news are dead”) e, xaora, a vindicación das vítimas (os mártires das foxas comúns de Aranga; os xitanos cesteiros caídos na Ponte da Pasaxe; as mestras coruñesas Marcela e Elisa, todo amor libre; o guerrilleiro Perfecto de Dios; a Singer literaria de María Montes e a Minerva nación de Ánxel Casal).

Todo está en A boca da terra coma na caixa negra dun aeroplano de nós, mesmo a autorrecursividade que emparenta as irmás Morte e Vida (“a puta da Vida” de O lapis do carpinteiro) coa vulxívaga portuense do poema “Saudade” (“Había unha puta chamada Saudade./ Traballaba pola beira do río,/ En Porto (…) Velaí tes a Saudade,/ A sagrada nostalxia,/ A fame do porvir”).

Manuel Rivas desatou en A boca da terra o animal incógnito que leva dentro, ese xilófago verbal que o habita, como un corpo aberto, sempre á caza, el, que anda “á procura dun poema,/ Un animal que aínda non existe,/ Un insecto neóptero coma a preguiza./ Algo que me meta fóra,/ Coma un medo español./ Un poema que se agoche/ Na necrose do castiñeiro santo./ Un poema que faga por min,/ A primeira vez,/ O nó dos zapatos”. Bieitos amallós.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 15-8-2015]

Efervescencias poéticas

Miriam ReyesDei gorentoso remate á lectura de Punto de ebullición, antoloxía de poetas galegos das últimas xeracións publicada no prestixioso selo hispanoamericano Fondo de Cultura Económica a través da súa filial madrileña.

Punto de ebullición é unha escolma bilingüe na que os orixinais galegos son vertidos ao castelán pola tamén poeta Miriam Reyes (Ourense, 1974), unha das voces máis recoñecidas da escrita peninsular do novo milenio.

Videopoeta e artista multimedia, Reyes deixou os eidos ourensáns con oito anos para marchar a Venezuela, onde estudou Letras na Universidade Central. Regresou logo a España e, tras residir en diferentes cidades, acabou instalándose en Zaragoza. Dende alí deu a coñecer algún dos poemarios máis suxestivos dos tres últimos lustros, como Espejo negro (2001), La bella durmiente (2004), Desalojos (2008), Yo, interior, cuerpo (2013) ou o moi recente Haz lo que te digo (2015), publicados en ben afamados selos: Hiperión, Bartleby, DVD Ediciones.

Responsable da elección, tradución e prólogo desta “Antología de la poesía contemporánea en callego”, Reyes achega ao lector en castelán quince poetas que escolma entre os creadores da Xeración dos 80, a Xeración dos 90 e aqueloutros que se revelaron a mediados da década pasada.

Decididamente interxeracional, politemática e mulitestética, Punto de ebullición observa, exquisitamente, o equilibrio xenérico e incorpora propostas de oito escritoras e sete escritores, abondo diverxentes na súa aposta autorial e aos que, de querer verlles algún punto de contacto, talvez só podería sinalárselles a súa patente vontade de anovar e abrir novas landas para a poética de noso.

Punto de ebulliciónXosé María Álvarez Cáccamo, Chus Pato, Pilar Pallarés, Manuel Rivas, Lois Pereiro, Antón Lopo, Xela Arias, Ana Romaní, Manuel Outeriño, Xabier Cordal, Olga Novo, María do Cebreiro, Yolanda Castaño, Olalla Cociña e Daniel Salgado son, cronoloxicamente dispostos, os quince nomes dos que se espigan textos, todos eles tomados de libros xa coñecidos, agás un poema de María do Cebreiro que se publica por vez primeira aquí.

Reyes salva con oficio o difícil transo de verter a unha lingua outra a palabra poética. Neste sentido, máis alá de consideracións de matiz perfectamente discutibles (poño por caso, se é fiel ao noso “balbordo/ da escuma” o “murmullo de la espuma” e similares), cómpre subliñar o coidado labor de acomodación da responsable da escolma, quen ofrece ao público castelán unha lectura da escrita orixinal non só respectuosa, senón moi ben axeitada.

Canto ao prólogo, ha cumprir tamén coas expectativas de quen, dende outras coordenadas culturais, queira coñecer o curso da poesía galega de 1975 ata os nosos días, pois as principais liñas de forza deste camiñar son salientadas con acerto pola editora. Secasí, para min son de especial interese os breves pero moi ben perfilados parágrafos dedicados a caracterizar a poética dos diferentes autores antologados, onde Reyes amosa ser unha poeta de moi fino espírito crítico.

Unhas nótulas biobibliográficas mínimas pero moi informativas completan esta selecta que arredonda as trescentas páxinas, onde cada poeta achegou arredor dunha decena de textos, un libro editado con sumo gusto polo Fondo de Cultura Económica mercé ao deseño de (sobre)cuberta de Armando Hatzacorsián e as fotografías de (sobre)capa de Miguel Saavedra.

Punto de ebullición. Antología de la poesía contemporánea en gallego é un moi loable mosaico que cómpre agradecerlle a Miriam Reyes, ourensá de raíz, que non esquece a verba matricial e a regala, plural, a quen pola súa voz queira coñecernos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 5-7-2015]

25 anos de espírito PEN

[Para o amigo Miro Villar,
polo que el e eu sabemos]

anelida piñon, xose luis mendez ferrin, manuel rivas, luis gonzalez tosarA poesía é o gran milagre do mundo, dicía Luís Pimentel. O mundo é un gran poema milagroso, digo eu. A palabra, as palabras son a arxila esencial que une vontades e acompaña os espíritos no fragor dos traballos e dos días.

Foi esa singular comuñón pola verba a que experimentaron os asistentes á VI Bienal Literaria en Compostela o 2 e 3 de outubro na Cidade da Cultura. O Gaiás santiagués deixouse habitar por animais literarios que quixeron celebrar o XXV Aniversario do Centro PEN Galicia, a entidade que organizou o encontro no que participaron poetas, narradores e outros axentes culturais tanto galegos coma foráneos nunha concelebración interxeracional onde as pontes literarias se transitaron amablemente.

elena_zernovaE esa foi a unción pola palabra que fixo que tres astros do firmamento literario como son Nélida Piñón, Xosé Luís Méndez Ferrín e Manuel Rivas compartillasen unha mesa de clausura na que as complicidades revoaban arredor dos relatos orais e onde Piñón fixo boa a súa ascendencia cotobadense recoñecéndolle un papel decisivo na simbólica da súa escrita e Rivas pronunciou un máxico e entrañable discurso de recepción na academia dos afectos á súa amiga carioca. Da súa parte, Méndez Ferrín lembrou como o PEN internacional estivera ao seu carón cando en 1972 botou dous anos na cadea (Penal do Dueso) pola inquina franquista. Un triángulo de tanta altura literaria que, coma un imantador buraco negro da palabra, acabou por mergullarnos a todos os que vivimos o momento nun océano de luz e letras, unha reunión histórica que, quen sabe, talvez non sexa doado que se repita, pois ben poucas veces tres púlsares escintilan por xunto para iluminar a galaxia toda e espaventar tantas sombras da orfandade.

Velaí foi a inesquecible coda. Mais as xornadas comezaran xa o día anterior coa sesión de apertura e os discursos de benvida de Beatriz González Loroño, Directora-Xerente da Fundación Cidade da Cultura, María Ángeles Antón Vilasánchez, Concelleira de Cultura e Patrimonio en Compostela, Luís González Tosar, Presidente do Centro PEN Galicia e mais Xesús Vázquez Abad, Conselleiro de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria. Eles foron os primeiros en poder ver o magnífico traballo videográfico que, para ocasión, creou Xabier Castro Martínez, Director do PEN galego, unha peza na que se leva a cabo unha sintética historia en imaxes do que foi a andaina do noso PEN neste último cuarto de século e que podedes ver ao final deste post.

narradores xornalistasAs sesións propiamente literarias comezaron a última hora da mañá do xoves 2 coa mesa redonda “Narradores xornalistas hoxe”, xuntanza que moderou Xesús Fraga na que interviñeron Camilo Franco, Santiago Jaureguizar, Luís Pousa e Juan Tallón, todos eles, en efecto, xornalistas e narradores, que, con posturas complementarias que abriron un fértil diálogo en contrapunto, debateron sobre a difícil e complexa maridaxe de periodismo e ficción, un matrimonio para algúns imposible e para outros inelutable.

Á tarde dese mesmo día un recital poético-musical deunos a oportunidade de oír na voz dos Xardín Desordenado (Marlene Rodrigues, Santiago Ferraguz e Isaac Garabatos) os versos de Díaz Castro, Novoneyra, Álvarez Blázquez, Blanco-Amor, Manuel María e Rosalía de Castro e tamén de escoitar os recitados dos novos valores da nosa lírica representados por Alba Cid, Berta Dávila, Gonzalo Hermo, Mario Regueira e Dores Tembras, entre os que oficiou como experimentado guieiro Román Raña, unha asemblea poética que arrequeceu coas palabras da profesora da Universidade de San Petersburgo Elena Zernova, quen non quixo faltar á cita e deixou para os que alí estaban a regalía de escoitar en ruso “Penélope” dando conta da tradución a este idioma de Nimbos. Do saber facer de todos puiden gozar en primeira liña, pois honreime presentándoos.

recital poetasA primeira xornada da Bienal rematou coa intervención do poeta e ensaísta arxentino Roberto Alifano, quen nos convidou a revistar a “Borges e o xardín de conversas que se bifurcan” nunha animada conversa co seu presentador, Luís Alonso Girgado, na que repasaron os principais episodios da literatura non só de Borges, senón tamén Julio Cortázar, Adolfo Bioy Casares, Francisco Luís Bernárdez e moitos outros.

O segundo día comezou na sesión matutina coa mesa “25 Anos do PEN Galicia: Novelistas”, na que, moderados por Inma López Silva (tamén ela narradora), participaron Marilar Aleixandre, Alfredo Conde, Víctor F. Freixanes e Bieito Iglesias, que fixeron un balance dos pros e contras que viviu a prosa galega nos últimos tempos e onde se cuestionou a vitalidade da novela, os camiños do seu futuro e os pasos que nos trouxeron ata aquí.

mesa poetasPola tarde, unha última mesa de “25 Anos do PEN Galicia: Poetas” proporcionounos a ocasión de escoitar a radiografía lírica destes lustros que realizaron o poeta e editor Miguel Anxo Fernán-Vello, a poeta e ensaísta María do Cebreiro e mais o poeta e libreiro Modesto Fraga. O tríade, magnificamente conducido polo profesor e crítico Luciano Rodríguez, abordou os avances e desacertos da nosa poesía recente dende ancos ben diversos: a taxonomía xeracional de discurso (meta)teórico de María do Cebreiro, a conxunción da visión do editor de Espiral Maior e creador que achegou Fernán-Vello e a praxe e vivencia como poeta deste tempo de Fraga.

O remate regalounos o amentado encontro con Piñón, Méndez Ferrín e Rivas, broche de ouro desta VI Bienal Literaria en Compostela na que conviviron poetas e narradores, xornalistas e estudosos, galegos por nacenza e por querenza, confrades de letras todos que durante dous días irmandaron o seu camiñar, enchoupándose do espírito PEN para lembrarnos, máis unha vez, que o milagre da vida é a poesía e existir sen a palabra é un vivir demediado. Por iso xuntanzas coma esta son tan necesarias en tempos prosaicos.

a