Na mellor tradición

Nordesía (Manuel Núñez Singala, 1-3-2020)A literatura galega tivo, de sempre, humoristas de grande altura. Esa tradición, que arrinca coa propia historia do país, pois non cómpre máis que lembrar as moi célebres cantigas de escarnio e maldicir medievais, continúa ben viva nos nosos días. Entre os autores actuais nos que tan celmosa vea creativa deitou a mellor semente atópase Manuel Núñez Singala, creador de ampla andaina que nas últimas tres décadas ten asinado títulos de mérito tanto no eido narrativo (Mar de fondo, 1997; Menú de enganos, 2010; Instrucións para tomar café, 2014; Camiños na auga, 2016; Noite de temporal, 2017) coma no ensaístico (En galego por que non?, 2009; Sacar a lingua é de mala educación, 2017) e tamén si no teatral (O achado do castro, 1991; Comedia bífida, 2007; Planificación estratéxica, 2009).

Precisamente a este último xénero, e máis en concreto ao subxénero da comedia, pertence a súa máis recente obra: Atranco no banco, un divertidísimo enredo que publica a Editorial Galaxia na súa colección Costa Oeste.

Atranco no banco é unha peza moi alixeirada na arquitectura: apenas catro personaxes, sempre na mesma localización e, amais, nunha escena única. Por tanto, a complexidade non procede tanto da estrutura formal coma do tecido significante, das redes de pensamento crítico ás que se abre dende o evidente ludismo.

En esencia, os catro protagonistas da peza son dúas parellas de estafadores que pretenden atracar un banco e, no intento, rematan por lealo todo e poñerse a mercé da policía. Xa que logo, a hilaridade prodúcese pola activación dos arquetipos, pois ambas as parellas acoden ao dueto clásico do parvo e o espelido (abondo coñecida dende o teatro latino de Plauto ata a astracanada moderna, pasando pola Commedia dell’Arte), inclusive a súa sorpresa final, que didactiza para nos ensinar que as aparencias enganan e que os parvos, por veces, non son tan parvos e os listos, en moitas ocasións, tampouco resultan tan lúcidos.

Nestas coordenadas é onde se desenvolve a acción, inzada de equívocos e xogos lingüísticos, marca da casa, pois non en van Núñez Singala é un dos nosos máis reputados lingüistas. Avanza así a trama xogando ás confusións, enguedellando situacións propias do camarote dos irmáns Marx ou do Valle-Inclán máis retranqueiro, sempre a medio camiño entre a inxenuidade rotunda e a picaresca ousada.

Este delicioso disparate ten a virtude dos seus vividísimos diálogos, que non só caracterizan con eficiencia os personaxes, senón que ao tempo engaden plasticidade e forza escénica a todo o enredo, abismando o lector á imparable gargallada.

Como nun sutil segundo plano, mais non por iso con menor interese, deslízase pola obra a crítica ao sistema capitalista, tamén aos que pretenden o éxito con atallos, convidándonos á reflexión sobre a sociedade selvática e insolidaria que fomos construíndo, aquí esperpentizada nunha Calella dos Espellos de selo propio que achega á obra á farsa.

Ocorrente, áxil e amena coma poucas, Atranco no banco é a constatación de que a comedia galega goza de saúde. Oxalá algún dos nosos grupos teatrais poña o ollo nela e a vexamos pronto nos escenarios. O riso e o mellor humor están asegurados e iso, nos tempos que corren, non é pouco.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 1-3-2020]

Parlamento das Letras: Manuel Núñez Singala

singala

Hai en Manuel Núñez Singala unha aliaxe telúrica entre a pertenza irrenunciable a un humor xenuíno, unha cosmovisión retranqueira de seu, e a adhesión inquebrantable ao sangue do idioma. Entre unha e outra febra úrdese todo o tecido literario dun mundo propio no que teñen moito que dicir as teselas do solidario, o empático e o complementario. A aventura da vida está en nós e en nós-outros, naquilo que temos por descubrir no imo de noso e naqueloutro que cómpre iluminar no que nos rodean.

Afeito tanto á prosa vagarosa e de longo alento como á textualidade hipercondesada, a versatilidade da súa escrita incorporou con éxito, e dende a primeira hora, o escénico e o ensaio narrativo. Na plenitude do seu curso autorial, fai balance aquí do camiño andado e bota a vista ao futuro para endergar novos horizontes.

Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

achadodocastroOs meus primeiros textos foron aparecendo en revistas e publicacións colectivas. Tratábase de contos breves e mesmo dalgún poema. Lembro a revista O Libelo, editada no ano 1984 no Colexio Universitario de Lugo, coa que colaborei en varios números. Tamén un relato, “O soño de M”, publicado en 1992, no volume do XVIII Certame Modesto R. Figueiredo.

Pero eu comecei a escribir moito antes, textos que nunca chegaron a publicarse, narracións breves da adolescencia, algunhas delas galardoadas nos certames literarios do instituto de bacharelato ou en asociacións culturais da vila na que estudaba.

Débolle moito aos certames literarios do instituto, porque para min supuxeron un grande impulso: o recoñecemento necesario para convencerme que aquilo que eu escribía para pasar o tempo podía ter algún valor, interesarlle a alguén que non fose eu mesmo.

Desa época son tamén as miñas primeiras obras de teatro. De feito, o meu primeiro libro, O achado do castro, que acabaría publicando Sotelo Blanco, tras gañar o Premio Xiria de Creación Teatral no ano 1987, é unha versión actualizada dunha desas obras de teatro adolescentes. Houbo outras anteriores que nin sequera conservo.

Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? Por que cres que recibiron ese trato desigual?

planificacionestratexicaSeguramente a miña obra máis coñecida, non sei ben se a mellor tratada, é O achado do castro, unha comedia teatral da que van editados máis de vinte e cinco mil exemplares e feitas moitas representacións, quizais centos. Se cadra a máis desapercibida sexa tamén unha obra de teatro, Planificación estratéxica, aparecida nos Cadernos de Teatro da Editorial Laiovento que, ata onde eu sei, nunca se levou a escena.

Non teño moita idea das razóns dese trato desigual, e a verdade é que se trata dunha cuestión que non me preocupa demasiado. Creo que un libro debe defenderse por si mesmo, e que o labor do escritor debería rematar case por completo cando o libro se publica. Tendo a despreocuparme moito dos libros xa editados, o meu traballo xa está feito, o público decidirá a atención que lle merece. Pola miña parte; considero máis importante dedicarlle tempo e interese aos que poidan vir despois.

mardefondoTes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

A verdade é que non. E se os teño van cambiando ao longo do tempo. Por exemplo: hai moitos anos escribía a lapis, para poder corrixir con maior facilidade, hai xa moito tempo que uso directamente o ordenador o que me permite ter sempre un texto limpo. Normalmente escribo na casa, pero tamén aproveito o tempo en viaxes, vacacións e en lugares diversos. Podo escribir case en calquera sitio, cun mínimo de tempo e comodidade.

Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Non sei, trátase dunha cuestión que non me preocupa en absoluto, quen faga a antoloxía que decida se paga a pena que estea e con quen.

menudeenganosSe tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, que trazos salientarías?

Se cadra o humor. Creo que os galegos temos un sentido do humor excelente, moi singular, un trazo que forma parte da nosa maneira de ser e ao que se lle debería tirar máis partido literario como característica notable e xenuína. O humor é, tamén, un lubricante excelente que permite suavizar cuestións que doutro modo resultarían ásperas. Por suposto que o humor non está presente en todos os meus libros, pero si na maior parte.

Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Son moi caótico lendo, dende sempre, e a verdade é que podo gozar coa lectura de autores moi diversos. Se me vise obrigado a ter que dar un par de nomes aos que con frecuencia releo citaría a Sábato en narrativa e a Dario Fo en teatro.

instrucionsQue cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Creo que lle faltan lectores. O índice de lectura en Galicia é aínda baixo en comparación coa contorna europea na que estamos, e a lectura en lingua galega máis aínda. Fáltalle tamén visibilidade; abonda con mirar os escaparates das librarías nas que con frecuencia está ausente ou recluído nun gueto. E tamén, o que ten moito que ver co exposto, un impulso institucional moito máis decidido.

Sóbralle complexo de inferioridade.

Se soubeses que o teu tempo se esgota, que non te perdoarías non deixar escrito?

Supoño que como a moitos outros autores, ese gran libro que leva moitos anos roldando e que non acaba de materializarse. E moito me temo que o meu tempo se esgotará sen que o dea escrito. Mentres tanto, entretéñome con outros proxectos menos importantes…

Cal é a túa valoración do noso presente literario?

camiñosÉ incuestionable que o momento é magnífico. Nunca houbo tantos autores nin tanto recoñecemento, tantos lectores nin tantos títulos publicados, tantas bibliotecas nin tantos clubs de lectura. E todo iso malia unhas institucións que parecen empeñadas en poñer paus nas rodas a todo o sistema literario.

Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

 Simplemente darche as grazas pola iniciativa.

Un lugar no mundo

Manuel Núñez SingalaA traxectoria de Manuel Núñez Singala ao longo deste último cuarto de século aválao como un dos nosos dramaturgos e narradores de valor. Autor dunha importante produción que atesoura títulos de mérito como a moi representada O achado do castro (1991), a tamén abondo escenificada Comedia bífida (2007) ou os aplaudidos libros de relatos Menú de enganos (2010) e Instrucións para tomar café (2014), o escritor de nacenza lucense, crianza vilalbesa e adopción compostelá é de novo actualidade mercé á aparición da novela longa Camiños na auga, publicada por Galaxia.

A trama e tema central desta narración fan protagonista das súas páxinas a un negro albino, Szymo, que foxe da súa Tanzania orixinaria cruzando todo o continente africano e de aí ás Canarias porta de Europa, na procura dun lugar onde vivir no que a súa singularidade xenética non o condene ao ostracismo ou, peor, á desaparición.

Por tanto, estamos ante unha historia que ben pode definirse a un tempo como novela de aventuras (todas as peripecias de Szymo polo lago Tanganica ou a súa conradiana navegación polo Congo e o outros lugares así o confirman), novela social (velaí a visibilización da sangrante problemática dos albinos en África, que son perseguidos, asasinados e mutilados polo fetichismo de venderen os seus membros para rituais de maxia), novela de iniciación (Szymo marcha da aldea sendo apenas un neno de doce anos e no curso da súa aventura alcanza a maioría de idade, descobre o amor e introdúcese de pleno na complexa vida dos adultos) e novela de viaxes (tanto de viaxe exterior ou física como, sobre todo, de viaxe interior ou de maduración).

camiños na augaNon é a primeira vez que o africanismo comparece na nosa literatura, pois tanto na literatura de adultos como na infantoxuvenil hai exemplos nos que o mundo africano foi o espazo ou a referencia esencial. Neste sentido, cómpre recordar narracións como As florestas do Mañuema (1988) de Xosé Manuel Martínez Oca; Baixo o sol do Magreb (1998) de Víctor Campio Pereira; Calella sen saída (2006) de Víctor Omgbá ou o poemario Tanxerina (2006) de Mario Regueira e, entre os creadores infantoxuvenís, algúns textos de Xoán Babarro, Adolfo Caamaño, Xosé Lois García, Mariña Pérez Rei, Pere Tobaruela ou a imprescindible Lúa de Senegal (2009) do maxistral Agustín Fernández Paz. Agora ben, no que Camiños na auga abre un novo territorio é na visión da realidade africana dende a súa propia raíz; isto é: a diferenza dos textos amentados, as planas de Núñez Singala preséntannos o relato da supervivencia heroica dun africano no seu continente, lonxe das visións de europeos no continente do sur ou de africanos por Europa que caracterizan esoutros libros.

Esta poderosa narración é toda ela un profundar na busca da aceptación e a integración sociais, que é tanto como procurar entender a difícil articulación entre a identidade propia e a alteridade social na que vivimos. Xa que logo, a fluencia, o camiñar no río da vida que se anuncia no propio título lévanos ao concepto de identidade líquida de Bauman. Somos en constante reconfiguración, en incansable redefinición e temos que atopar o noso lugar no mundo. Cosidos a esta idea van toda unha batería de valores que o protagonista vai aprendendo ao facerse adulto e que constitúen o dualismo do Ben e o Mal que nos rodea: dunha parte a amizade, solidariedade, compaixón e xenerosidade das boas xentes; doutra, a traizón, cobiza, indolencia e a crueldade de tantos bípedes.

Narrada con atinado ritmo, perita na dosificación e avance da trama, ben temperada nas pasaxes descritivas, pusuidoras dunha airexa de sobriedade lírica que consegue atrapar atmosferas con habelencia, esta Camiños na auga de Manuel Núñez Singala convídanos a reflexionar sobre a barbarie do ser humano lobo para o ser humano, sobre a imperiosa necesidade de ser aceptado polos demais e, antes nada, sobre a capacidade infinda de loita esperanzada que, malia todo, aniña no corazón humano.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 17-4-2016]

Ver e reparar

InstruciónsHumor xenuíno, contemplación reflexiva, crítica sarcástica, depuración estilística, condensación expresiva. Velaí os ingredientes que caracterizan a escrita de Manuel Núñez Singala, vilalbés do 63, hai anos asentado na bisbarra compostelá, onde traballa tentando anosar lingüisticamente o babel alleante da USC.

Autor de teatro, ensaísta e narrador, deuse a coñecer por volta dos comezos da última década do pasado século cunha peza, O achado do castro (1990), que resultou todo un best seller no literario e unha das obras que gastaron máis táboas de escenario, reeditada aínda este mesmo ano por Galaxia. Viñeron logo textos narrativos como Mar de fondo (1997), novas dramaturxias tal a Comedia bífida (2007), o ensaio sociolingüístico de divulgación e intervención En galego, por que non? (2009), unha outra peza, Planificación estratéxica (2009), e o libro de relatos breves Menú de enganos (2010).

Agora Núñez Singala recunca na prosa e o formato breve con Instrucións para tomar café, un volume polimorfo no xenérico que edita outra volta Galaxia e confirma o autor como unha das voces máis refrescantes da actual escena literaria.

Dividido en catro grandes bloques ou ‘libros’ (“Libro de reclamacións”, “Libro de estilo”, “Libro de instrucións” e “Libro de contos”) os corenta e tantos textos que integran este volume de pouco máis de cento trinta páxinas dan idea da síntese expresiva que preside o conxunto, onde abunda o conto mínimo e comparece adoito o microrrelato, sendo poucas as páxinas nas que o relato breve asoma.

O escritor vilalbés trufa Instrucións para tomar café das máis variadas historias: dende contos de denuncia migratoria feroz ata absurdos desencontros familiares, o mesmo críticas á desidia da Administración e os responsables públicos que relatos sobre equívocos entre descoñecidos. Mais tamén pasean por estas planas confusións psicalípticas, e, sobre todo, moitas reflexións sobre a incoherencia humana, o autoodio, as contradicións, debilidades, ridiculeces e temores infundados que nos coutan e nos fan perdernos.

manuel nuñez singalaMais se tivese que salientar apenas un par de trabes mestras desta obra ficaría coa irónica revisión da esquizofrenia lingüística que nos habita e, xaora, tamén coa deliciosa visitación dos tópicos identitarios que semellan definirnos como pobo e que sobrancean, por exemplo, na serie “Libro de instrucións”.

Hai nesta nova creatura de Núñez Singala moito de facecia, de relato breve e conceptuoso inzado de mordaces e xocosas intencións. Tamén de conto moralizante e exempla (principalmente na sección “Libro de contos”, non poucas veces contrafacta de textos ben coñecidos da narrativa marabillosa paneuropea), mesmo de ‘cousa’ de Castelao actualizada (algunhas das historias de “Libro de reclamacións”, por exemplo). Mais domine unha ou outra fórmula narrativa, sempre o humor é o excipiente desta escrita medicinal, que nos vacina contra males tan comúns como a intolerancia, a estupidez, a envexa ou a cobiza, por amentar tan só uns poucos do amplo mostrario de realidades a reconsiderarmos que nos propón o autor.

Lectura que deparará moi bos momentos a quen por ela aposte, estas Instrucións para tomar café de Manuel Núñez Singala constitúen unha viaxe ao reverso impensado e impensable do vivir de nós, un convite a reconsiderar a idoneidade dalgunhas das nosas máis firmes conviccións e tamén, por veces, unha caricatura lacerante das nosas miserias, porque, xa se sabe, unha cousa é ver e outra reparar.

[Faro de Vigo, 18-11-2014]

Letras en ronsel

mosaico lecturas 2014Abandonounos o 2014, pero non nos deixou orfos. Tras de si deitou un feixe de lecturas de valor que hoxe me presta relembrar.

O ano narrativo foi feraz e houbo apostas ben variadas: dende a escrita autobiográfica, de relato reflexivo e primíparo, que achegou Inma López Silva en Maternosofía ata a aventura maratoniana nos antípodas que propón Santiago Lopo en A diagonal dos tolos, pasando pola narración memorística e de descubrimento da vida adulta e os seus secretos feridos por un tempo gris de A viaxe de Gagarin de Agustín Fernández Paz, o puxilato pola supervivencia nun tempo avolto do Olimpia Ring, 1934 de Xabier López López ou as miserias dos escenarios e a vida de Máscaras rotas para Sebastian Nell de Alberto Ramos.

Tampouco os poetas ficaron a barbeito. Velaí están para demostralo A segunda lingua de Yolanda Castaño, ironía e pensamento versal de retrouso idiomático e resaibo revelador; A última música das cousas de Bieito Iglesias, memoria dun eu en tránsito melancólico; A distancia do tambor de Eva Veiga, cicatrices, Tempo de Ombre, filosofía do que esfarela; Cronoloxía da urxencia de Dores Tembrás, poliedro de silencios, acougo na tormenta, o pensamento a autoesculcarse; As voces da máscara de Arcadio López-Casanova, o transterro, a vixilia do desposuimento, os devanceiros a guiar a palabra maxistral, o final esperanzado en Ondara; Fulguración e silencio de Xavier Rodríguez Barrio, a verba en diálogo fértil, a memoria do amigo que se foi e non se vai xa máis; ou Celebración de Gonzalo Hermo, poemas de eu post-crac, fracturas interiores que viaxan entre musgos e vísceras na queste da identidade propia.

Foi tamén, este, ano de ensaística sobresaliente. Abondaría con amentar a Historia da literatura galega. De 1853 a 1916. O Rexurdimento que o profesor Xosé Ramón Pena publicou hai uns meses, volume imprescindible para revisitar criticamente tan decisivo período do noso pasado literario. Mais a este título habería aínda que sumar os Livros que nom lê ninguém de Isaac Lourido, lúcido repensar das nosas condicións sistémicas e as súas derivacións, principalmente proxectadas sobre a obra de determinado grupo autorial; a reivindicación da memoria masacrada que Francisco Xavier Redondo Abal tenta restituír en Bibliotecarios e bibliotecarias infames e que se explica transparentemente no subtítulo: A depuración franquista do corpo bibliotecario republicano. O caso galego; ou mesmo a indagación teórica que Inma Otero Varela acometeu en A ficcionalización do eu: autoría e protagonismo das mulleres na literatura, inestimable ensaio a propósito do xenérico e o seu valor na proxección e interpretación dos suxeitos literarios da escrita máis recente.

letras en ronsel (nordesia)Este esquemático guieiro resultaría incompleto se non se recordase que a produción infantoxuvenil brillou tamén con intensidade en obras como o poemario As redes de Inés, de Elvira Riveiro Tobío, versos de recoñecemento e agarimo ás traballadoras do mar; tamén en De como Chispo, o esquío, puido co frío de Toño Núñez, sagacidade e tenrura para superar os atrancos da vida; As noites de Xián de Concha Blanco, saudades mariñas dun mundo que non se concibe sen o rumor das ondas e, xa para os rapaces medianeiros, a magnífica Historia da bicicleta dun home lagarto de Fina Casalderrey, memoria de tempos facareños que a ilusión e a esperanza souberon borrar. Para os máis mozos, as regalías viñeron do Reo de Xesús Fraga, días de graffiti e ritos de paso, xeiras nas que a banda sonora das xornadas acompaña o albiscar dun futuro que se ten de labrar coas decisións propias; e, no poético, Penúltimas tendencias de Carlos Negro, versos contra a tiranía da moda e as trampas que ás rapazas tende, evidenciando adicións témeras, acusando a destrución das vontades. En fin, habería tamén que lembrar que o teatro e pur si mouve e ofreceu (re)edicións tan estupendas como a moi amena O achado do castro de Manuel Núñez Singala ou o máis grave e meditabundo Lapsus de Alfonso Pexegueiro, comedia do existir, infancia de moral mancada.

Letras en ronsel dun ano que esmoreceu e que serán sucedidas por novas ceifas ás que cómpre desexar nos traian tan bos momentos de lectura como deixaron estes libros que aquí pouso “coma cinza/ de rosas que onte encheron de perfume/ o mundo”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 4-1-2015]