Memorial de desagravio

Manuel Francisco Reina, novelista, poeta, guionista, crítico literario, dramaturgo, ensaísta, antólogo, orador e mil cousas máis que adorna co seu don para facer das palabras velaíñas luces que responden ao seu ditado, regresa á escena literaria co poemario El fiel de la balanza, un volume que se integra na colección Anaquel de Poesía da madrileña Editorial Cuadernos del Laberinto e que se acompaña dunha suxestiva ilustración de cuberta de Luis Moro.

El fiel de la balanza é un memorial de desagravio, unha crónica do amor traizoado que precisa dunha reparación pola palabra salvífica, onde os versos son o lenitivo da ferida infiel que precisa de resarcimento.

O poeta foi vulnerado. Amou intensa, denodada, apaixonada, absoluta, irracionalmente. Mais sentiu nas carnes propias a trabada do áspide da infidelidade que esboroou o vínculo de afectos que o unía ao ser amado. Por iso estes versos son o relato dunha apostasía, a do amor que foi pero que agora non merece a paixón que nel se depositou, pois a perfidia e a aleivosía demostradas foron tan infames que só a condena á soidade eterna é resposta a tal felonía.

Este exercicio de reparación cobra forma aquí dunha nova biblia do amor lacerado. É este, pois, un novo Libro da Xénese no que o Adán cantor eleva a queixa pola traidora trabada do Evo na mazá. Hai, por tanto, unha conciencia nidia de que a tentación da caída non está no froito, senón na falta de correspondencia, na defección do outro que non é quen de respectar o bieito lazo da unión: “Quiso el padre que su criatura no estuviese sola y le entregó el amor. Le dio ese fuego que calienta sin llama y por quien el jardín y sus seres tenían sentido, y puso a la perfección la mácula de la serpiente, que no es la prohibición, ni el pecado y su manzana, sino la vulnerable consciencia de saber que nuestra dicha, nuestra vida, la creación entera, depende del otro, aunque el otro no lo merezca y ponga en riesgo todo, hasta a sí mismo, con un puñal de sombra silenciosa y abandono”.

A partir de aí só o “Verbo” pode acalmar tanta dor: “su poder para interpretar el universo y cambiarlo, para traducir lo inefable como el dolor, o el miedo, o la muerte, o el amor sin fisuras”. E cobran sentido as “Lamentaciones de Adán” (“un necio y desnudo cordero para el sacrificio”), a discordia por “La manzana” (consciente de “disfrazar de amor con tus mentiras lo que sólo era una escala para conseguir un reino y destruirlo”), a vileza que produciu o “Príncipe de las Mentiras” (“porque gélido es el sentir del que logra su dicha, causando el daño en el corazón de otro”), a expulsión do Paraíso para ir “Al este del Edén” (“Contigo y por ti fui al este del Edén. Dejé la fuente de la luz y mi jardín cerrado, mi tierra de occidente con sus océanos sin límites y su arena de oro y abiertos los ríos de mi corazón ingenuo”) e aparece a “Marca de Caín” como unha maldición (“Que el silencio te muerda la sien, como la quijada de un asno, y la soledad tan sólo te siga siendo fiel, en la rotura estéril de los años que vivas, multiplicados hasta por setenta y siete veces siete”) e xa nada fica da “Lengua común” dos amantes (“Lengua común que unifica el mundo. Que cohesiona el sinsentido cotidiano de que dos seres encuentren cobijo y calor el uno en el otro”) e todo se volve “La torre de Babel” (“Entre las ruinas de una vida miraste al cielo, y la negrura cerró sus labios confusos, como una maldición de silencio incontestable”).

El fiel de la balanza tráenos a lembranza do delator visgo amoroso, explica a síndrome do amputado e da tortura que aínda se sente logo de deixar a parella que tanto mal causou, constata a ingratitude de quen non soubo apreciar a lingua dos anxos que Eros deu aos amantes e, sobre todo, fai balance da razón e da loucura, do ser o do nada e acusa os falsos amigos, os vendedores de fume e as liturxias da depredación.

Palpitantes, aceirados e epifánicos, estes poemas en prosa de El fiel de la balanza están escritos co sangue dorido de quen amou ata a extenuación e sentiu no seu imo o veleno ingrato da traizón. Hai neles tanta verdade que enmudece a lectura, mais tamén tan alto poder para cauterizar as feridas abertas que fulguran como un novo grial obrando a milagrosa transfiguración da dor “en florido perfume de palabras”.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, Diario de Arousa e Diario de Bergantiños, 2-5-2021]

Estigma de Amor

Nordesía (Manuel Francisco Reina, 30-9-2018)Non é a primeira vez que me ocupo nestas páxinas da escrita de Manuel Francisco Reina, así que os habituais xa saben da excelente consideración que me merece a súa poética. Dos seus versos teño dito que “vai neles toda unha ontolóxica do ser e do estar, dos espectros que nos asedian e os anxos salvíficos e soturnos que connosco dialogan, da memoria que nos conforma e o amor e mais a solitude que nos define”.

Tras a lectura de Sólo tu nombre es mi enemigo, o seu máis recente poemario, reafírmome nas miñas palabras: a súa é unha lírica de inusual fondura, onde o tratamento das máis transcendentes cuestións se reviste dunha estética de harmonía admirable, dicir de sólida orquestración no que imaxe ningunha fica sen sutil afinamento.

Sólo tu nombre es mi enemigo fíxose co XXV Premio de Poesía Rincón de la Victoria In Memoriam Salvador Rueda e ve luz por man deste concello no prelo da Deputación de Málaga. O libro, coidadosamente impreso, adórnase cunha espléndida cuberta que reproduce unha técnica mixta de Ginés Liébana e tanto polos tipos empregados coma polo papel e formato escolleitos resulta un volume ben agradable de percorrer.

Dividido en catro seccións (“Inocencia”, “Pero más el amor”, “Sólo tu nombre es mi enemigo” e “El mal de aurora”), todo o poemario asenta nun nadir shakesperiano: as palabras que Xulieta dedica a Romeo para convencelo de que nada pode o seu apelido e, polo tanto, a presenza da súa familia, fronte ao amor que os une. A partir desta ancoraxe na traxedia amorosa canónica por excelencia Reina desenvolve toda unha indagación polos vieiros nos que transitan, bifaces, amor e desamor, a máscara, a persona etimolóxica, o verdadeiro ser que se oculta e é eco e sombra e cinza perante o incendio de Eros que todo o abrasa.

Porque esa é a tese maior do libro, a imposibilidade de renunciar ao amor malia as feridas que este infrinxe ou, dito doutro xeito, a condena a repetir unha e outra vez o camiño da paixón e a súa caída.

Entre un e outro extremo ama e sofre o corazón, porque o querer “siempre encuentra excusa a su verdugo;/ que computa el martirio sonriendo/ como un sangrante itinerario,/ testimonio de entrega”. E, secasí, o amante entrégase sen condicións: “Dos bocas devorando la cordura,/ dos lenguas consumándose en silencio,/ dos cuerpos desbocándose en lo oscuro,/ una sola verdad que al filo se entrega”.

A distancia do amante, ese cruel camiño do esquecemento do delirio é un mal que dinamita as entrañas e mesmo a aurora resulta unha condena que obriga á separación dos que se aman, pois defunta a complicidade lunar dos seus encontros. Hai aquí, como en moitas outras pasaxes do libro, toda unha revisitación do amor cortés e os seus códigos que adquiren novo sentido na hibridación con outras tradicións e estéticas coas que se entrecose un velame no que sopran dende Browning e Lautreamont ata Cernuda e Lorca, igual Gil de Biedma que Margueritte Yourcenar, o mesmo María de Francia que Ana de Istarú.

No gume cortante dos dominios do amor e o seu inferno vasalático, na delgada liña entre a concupiscencia farturenta e o mal trato amatorio instálanse moitos destes poemas, que xogan cos monólogos interiores, tamén coa superposición de voces e o calidoscopio de espellos da enunciación, que ora fan falar á Xulieta desgarrada ora á reverberación autorial para denunciar a ingratitude do amante, tamén para proclamar a morte e resurrección de Amor.

Conmovedora, fascinante e apaixonada, a escrita de Manuel Francisco Reina neste Sólo tu nombre es mi enemigo lémbranos que, tal como Ícaro non pode deixar de voar a pesar dos perigos, tampouco o corazón pode negarse a amar de novo, malia os estigmas abertos con pasados desencantos, por iso o libro remata proclamando: “Y queda en mi pecho amor para morir más veces./ Valor para afrontar de nuevo los desengaños./ Temor para enfrentarme firme a un nuevo enemigo”. Amemos, pois.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol,  30-9-2018]

Perdoe que lle diga

Flaquezas míasA poesía de Manuel Francisco Reina é un reservorio exquisito para a delectación de espíritos degustadores. Flaquezas mías, libro que acaba de publicar en Endymion, proba o que afirmo.

Hai en Reina un tremor memorial, unha procura indagatoria que se autoesculca ata a extenuación. A asunción dos pasos errados, a tentativa de comprender os porqués deses desvíos antergos leva estes versos a un territorio mancado no que o poeta confirma: “Sólo yo salí malherido y tocado de muerte;/ aún chorrean de sangre mis sonrisas,/ se estremecen las páginas rotas de la infancia,/ y tintinean los móviles de caracolas/ y metal de ensalmos contra los negros espíritus”.

Eses ‘negros espíritus’ por veces vólvense contra un, desafían o seu futuro inundándoo cun destino ameazador, ata que o cantor se galvaniza irónico e afronta o desafío: “y en su daño te reconoces y le dices al sino: —Usted tiene, perdone que le diga, Ojos de Mujer Fatal”.

O escénico e parateatral, o reverente da traxedia antiga e a dramaturxia íntima dos días inunda poemas como “Acotación de escena”, “Silentium”, “Fáustico”, “Dramaturgia”, “El público” ou a longa serie definitoria “Dramatis personae”. Vai neles toda unha ontolóxica do ser e do estar, dos espectros que nos asedian e os anxos salvíficos e soturnos que connosco dialogan, da memoria que nos conforma e o amor e mais a solitude que nos define, egos fronte á morte, anécdotas solitarias y “la larguísima lista de todos tus pecados,/ y alguna letanía por tus pocas virtudes”.

Na poética de Reina a cita interna e a homenaxe son arxila propicia. O verso constrúese devocionando os mestres, avantando sobre o rego que eles araron para ir alén, mais recoñecendo sempre a palabra herdada, que vén da man dos máis grandes, sexan estes voces doutras tradicións (Goethe, Rimbaud, Apollinaire, Wilde) ou daquela da que o poeta forma parte, sobranceando aquí Machado, Cernuda, Juan Ramón, Vallejo, Rubén Darío, Rosales, Hierro e, sobre todo e ante todo, Lorca, idolatrado por Reina, quen lle dedica boa parte da sección derradeira do poemario, “La sombra de Caín”: “Por qué me dueles tanto, Federico./ Por qué, en la cal de mis huesos siento/ la cal de los tuyos, la misma cal/ de tus muros madrugados, Granada/ de auroras rojas y tapias blancas”.

reinaEstá Reina, por tanto, contra os descubridores de mediterráneos, contra aqueles que, edípicos inclementes, necesitan renegar tres veces dos devanceiros para afirmarse, sen decatarse, malpocados, de que “en el bucle egocéntrico de sus remedos existe un mucho de caracol en el espejo o de gasterópodo vanidoso regurgitando nada”.

Modélico en textos como “Falso prosaísmo poético” ou “Ejercicio práctico de prosía”, o autor gaditano brande a ironía como un sabre infalible, que acompasa con outros rexistros metafísicos, emotivos, rememorativos ou lúdicos, facendo de Flaquezas mías (ese gran verso de Calderón) un festival de transversalidades ao servizo da superación da dor, da reconciliación coa vida.

Plástica en extremo, hai na obra de Reina un casoiro abenzoado entre o flamenco e o oriental, a prosa poética e o a dicción clásica e neoculturalista, seguras probas de que nesta hora procede a aposta múltiple, convencido de que a poesía é, toda ela, “una llave/ real e inasible/ para la cerradura incierta del futuro”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 28-2-2016]

Esconxuros cósmicos

La paternidad de Darth VaderManuel Francisco Reina é un dos máis destacados poetas peninsulares das últimas décadas, aínda que a súa connatural polifacecia teno popularizado mercé a outras súas querenzas, poño por caso o ensaio documental, eido no que asinou a moi aplaudida Los amores oscuros, a propósito do derradeiro amor de Federico García Lorca, ou o seu lúcido labor como crítico e articulista no ABCD las Artes y las Letras do ABC, o Babelia de El País ou as páxinas culturais de La Vanguardia, por citar só algúns medios nos que a súa sinatura é habitual.

E, secasí, Reina é, sobre todo e antes nada, poeta. A súa irrenunciable condición para ver o mundo na revelación do verso regalounos epifanías como Razón del incendiario, Naufragio hacia la dicha, Del insumiso amor, Consumación de estío, Las islas cómplices, El amargo ejercicio, La lengua de los ángeles, Las liturgias del caos, La vocación del zángano ou Los Secretos felinos, obras que confirman unha extraordinaria andaina que abeira xa as dúas décadas.

O último poemario de Reina, La paternidad de Darth Vader, é a confirmación do vieiro ascendente polo que a súa escrita camiña dende hai tempo. Pulcramente editado polas madrileñas Ediciones La Palma, este libro é todo el un sotelado esconxuro, revisitación dunha infancia secuestrada pola loucura violenta dun pai decidido a negar a felicidade do fillo e facelo, ademais, exercendo a violencia máis irracional.

Polos poemas de Reina van e veñen os silencios estraños, a incomunicación palpitante, unha soidade espacial, que some a un nun buraco negro insondable. Imposible a anagnórise reconciliadora cando o odio e o rancor esmagan calquera luz, cando o país da infancia é unha terra vastata, territorio da desolación onde a culpa ferve e o reverso tenebroso axexa en cada relanzo.

mfreinaO acaído xogo coa saga galáctica de Star Wars resulta aquí un código ben revelador: a sombra ominosa de Darth Vader —ese pai antimateria, destrución encarnada—, a irmá Leia —que (com)padece a espiral virulenta—, a secuestrada princesa Amidala —a nai compasiva, sufrida, melancólica e entristecida— e, xaora, a voz poética, o fillo Zeus que se revela contra o devorador tirano Cronos para autoproclamarse Luzbel Skywalker.

La paternidad de Darth Vader é unha viaxe ao corazón das tebras, aos limos edípicos, un cauterio necesario, tamén unha “cosmoagonía” que se entoa como unha ladaíña que clausura un tempo e enterra, en paz, un pasado que fere ata o abismo das entrañas, un esconxuro cósmico que se conduce como un rito de devecida purificación versal.

Paga a pena aprehender a luz maina que habita a palabra de Reina, aveciñada na de Félix Grande, Francisco Brines, Luis Rosales, Claudio Rodríguez, irmáns maiores. Velaí unha aria, na voz nosa, coido que a primeira que na milenaria lingua dos trobadores é:

A inocencia asediada

Entre as patrias do silencio e a verba
hai istmos intermedios en penumbra.
Hai limbos e interregnos sen custodia
nin anxos gardiáns nin Deus omnipotente
nin leis nin dereitos nin xustiza
que velen pola pel da inocencia.
Por iso entre a voz e a censura
existen mil idiomas borboriñados,
ollos clamando auxilio sen pedilo,
alegacións xordas en acenos mínimos.
Deserto no que o neno se fai home
ferido por un lume de intemperie
que é estar exposto á tolemia,
tentadores ventos dos diaños.
Imposible calar, mais o ouveo
é só un exorcismo; os retrincos
dunha linguaxe impronunciable; os golpes
do recordo da infancia asediada.
Entre as patrias do silencio e a verba
hai espazos ermos, témeros,
como filme mudo que cobra vida
con cada liña relida e viva
resurrecta dor infante no corpo adulto.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 20-9-2015]