Camiños abertos

Nordesía (Beatriz García Turnes, 22-7-2018)As últimas semanas trouxéronnos a boa nova do regreso literario de Beatriz García Turnes, quen publicou da man da Editorial Galaxia O ouro das lúas, novela incorporada á Colección Costa Oeste.

É noticia ben feliz, como digo, pois García Turnes non daba ao prelo título ningún desde que se estreara aló polo 2001 coa prometedora Valdamor, distopía que deixara entón un inmellorable sabor de boca.

Volve agora a autora cunha narración que nos traslada a un tempo pasado, de concreción incerta, onde o orbe coñecido se rexe polos designios dun vasto imperio que se estende dende o Occidente do Templo das dúas Lúas do que parten as protagonistas desta historia ata o Oriente do Templo do Sol Nacente, capital do imperio, ao que viaxan nunha longa peregrinación chea de peripecias, episodios e encontros, que fan deste relato unha aventura incesante que se renova páxina a páxina.

O ouro das dúas lúas é tamén unha novela de iniciación, un bildungsroman no que a personaxe central, a moza Tide, consagrada ao servizo do Templo das dúas Lúas e a súa máxima sacerdotisa Ura, deixará a adolescencia para entrar na mocidade plena e no coñecemento das luces e sombras da vida adulta mercé á propia viaxe e o que nela experimentará. Por tanto, dáse dende o comezo ata a fin desta peregrinación todo un proceso de maduración da personaxe, que regresa transformada nun novo ser, máis consciente e sabedora das cuestións verdadeiramente transcendentes da existencia, como ela mesma confesa nos parágrafos finais da obra: “Para ben ou para mal, eu xa non era a mesma Tide que saíra do confín occidental da Terra ao comezo da primavera. E debo dicir que había cousas en min que me gustaban máis ca as daquela nena que deixara atrás, aínda que tamén outras que me gustaban menos. Tanto tiña. Nin podería recuperar as segundas, nin me habían de roubar as primeiras”.

Luces e sombras que vai atopando no seu camiñar, cheo de incertezas, de estraños designios, de reviravoltas do destino e situacións inesperadas que alimentan a poderosa intriga deste relato, que arrinca cun equívoco, pois semella que o motivo do traslado das protagonistas ten un móbil relixioso, mais pronto se descobre que son moi outras as razóns da viaxe e que as loitas polo Poder e a ambición desmedida toldan os días dos máis inxenuos e desfavorecidos.

Disto último é doado deducir que O ouro das lúas ten igualmente unha lectura parabólica, pois hai moito de crítica social, de denuncia do asoballamento por parte dos poderosos adiñeirados respecto dos humildes e pobres. Mais tamén se engade como motivo central a problemática de xénero, coa defensa do papel da muller e da reivindicación dun rol diferente para esta.

Como en toda aventura que se prece, a historia adórnase tamén cunha paixón amorosa, amizades entregues, desconfianzas e cobizas, medos e mortes, decepcións e admiracións e innúmeros segredos que van sendo develados ata chegar ao climático final, pechado no seu sentido, pero con posibilidades dunha continuación futura.

Escrita cunha prosa fluínte que cose con finura descrición e diálogo, reflexións e pasaxes de arrebatadora acción, O ouro das dúas lúas ten a virtude de engaiolar polo mistérico e transportarnos a un tempo remoto, cheo de resonancias fascinantes, para convidarnos a repensar o papel das relixións, a lacra das inxustizas sociais, o valor da amizade, a importancia do coñecemento, a forza descomunal do amor ou a capacidade de superación ante a adversidade, entre moitos outros asuntos formulados. Porque a vida ten decote para todos nós os camiños abertos, levándonos dunha a outra meta, como a protagonista aprende no remate da súa andaina: “Agora volvía estar no camiño e, aínda que era un camiño de volta, non o era de retirada. Eu tiña un obxectivo que me guiaba, que lle daba sentido á miña viaxe. Non acababa unha aventura, senón que iniciaba outra”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 22-7-2018]

Advertisements

Contra o eterno fastío

Nordesía (Carlos Taboada, 20-5-2018)Divertida, emocionante e desbordante de imaxinación. Así é A biblioteca de Pedrarcana, a novela para a mocidade coa que Carlos Taboada resultou finalista do último Premio Merlín.

Dende as primeiras páxinas, esta historia de vertixinosas aventuras mergúllanos na crónica da imaxinaria cidade de Pedrarcana de Leria, “engaiolada nunha burbulla de tedio, a cidade enlamada na nugalla, a cidade ancorada no eterno fastío”. E velaí o difícil reto que afrontan os mozos protagonistas e os adultos que lles axudan: despreguizar do seu infindo desleixo a urbe que aos poucos vai perdendo a súa personalidade esmagada pola febre construtora de ADVER S.A., a empresa de Fulxencio Adverso que se dedica ás Construcións Voluminosas e os Edificios Monumentosos que acaban coa morfoloxía orixinaria das cidades, igualando unhas a outras no seu feitío deshumanizado.

Esta narración ecolóxica, ancorada no crecemento sostible e harmónico, toma forma nunha trama que incorpora habilmente o relato de aventuras piratas e a procura dun tesouro agochado, entrefebrando todo con formativas reflexións sobre o papel da lectura e a aprendizaxe, a necesidade de conservar as tradicións e o legado histórico e tamén o ideal de convivencia cívica e integración de todos os colectivos e clases sociais.

Sabido o anterior non estrañará que algúns dos personaxes principais sexan, xustamente, escolares, profesores e bibliotecarios, o que di moito sobre a importancia que á lectura e o libro se dá desde estas páxinas e tamén verbo da asunción metaliteraria que transversaliza non poucas pasaxes.

E non só a literatura está presente, e de xeito moi notorio, nesta obra, senón que tamén se deslizan nelas frecuentes referencias ao mundo cinematográfico e musical, evidenciando o relevo que as artes adquiren na utópica busca da cidade paradigmática que na novela se describe.

A biblioteca de PedrarcanaDeste xeito, a carón de alusións a escritores como A. Conan Doyle, Jules Verne, H. G. Wells, R. Bradbury ou B. Stoker figuran tamén citas de cineastas como F. Kapra, B. Wilder, N. Jewison, S. Donen, V. De Sica, F. Truffaut, R. Donner e mesmo C. Piñeiro (aí o está o Sempre Xonxa, o cine da localidade) e pintores como Van Gogh, M. Mallo, Renoir, Picasso ou F. Khalo.

Tremendamente plástica nas descricións, a novela de Taboada arrinca cunha sorte de plano-secuencia para dar logo paso a unha arquitectura de escenas que se suceden de xeito encadeado, onde o final dunha anuncia o comezo da seguinte, nun cosido fino que funciona a un tempo como retrouso estrutural e efecto estético.

Mais A biblioteca de Pedrarcana conta con outro atractivo engadido: as ledas e alusivas ilustracións do propio autor, ben coñecido tamén nesta faceta. Os deseños de Taboada van poñendo en imaxes o narrado, sumando aquí e acolá ao relato detalles visuais que axudan a crear unha impresión mental do universo narrado, ao tempo que serven de natural complemento a esta historia chea de lugares e personaxes.

A inserción de mapas ao inicio e remate da narración e pequenos debuxos nos encabezados de páxina, a alternancia entre ilustracións enmarcadas e outras de plana enteira, a axuda ao seguimento que supón a numeración e titulado dos, deliberadamente, breves capítulos, todo facilita a lectura de A biblioteca de Pedrarcana, novela de Carlos Taboada que moito ha gustar ás rapazas e rapaces de últimos cursos de Primaria, mais tamén a todas as persoas de calquera idade que anden na procura de relatos entretidos, repletos de acción e de mensaxes esperanzadas que nos afirmen na positiva idea de que un mundo mellor sempre é posible.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 20-5-2018]

As aventuras de Gombó

Nordesía (Ánxela Gracián, 3-12-2017)Como queira que xa estamos no mes de Nadal e o Señor Apalpador anda a poñer a zamarra para baixar das súas montañas visitar as nosas nenas e nenos, coido que ha ser de utilidade que lle asubíe a tan venerable personaxe e os seus axudantes algún título de mérito que poida traer nas súas alforxas.

Penso que o entrañable ancián e os seus axudantes han quedar moi ben se carrexan ata o lar dos máis miúdos dous títulos: Gombó e o medo á escuridade e mais Gombó e a viaxe á lagoa, escritos por Ánxela Gracián e ilustrados por Christian Villamide.

As dúas primeiras entregas desta serie teñen como protagonista o elefante Gombó, unha cría de paquidermo que debe aprender os misterios da vida na sabana e vencer todos os obstáculos e dificultades que nela atopa coa axuda de súa nai, a elefanta Gomboa, e, sobre todo, coa súa afouteza e decisión.

Estamos, por tanto, ante uns álbums infantís que servirán non só para que os máis novos se divirtan coas intrépidas aventuras do elefantiño, senón tamén para que aprendan unha morea de valores positivos entre os que a amizade, a solidariedade, a capacidade de superación, a valentía, o amor á familia, a tenacidade ou a capacidade de autonomía resultan ser realidades que se trasladan con intelixencia e creatividade a este lectorado.

Alén do innegable atractivo destas moi amenas historias e da notable capacidade para comunicar toda esa aprendizaxe emocional, a serie dos Gombó sorprende tamén polo celmoso do seu léxico, agradando tamén a estilística depurada, os períodos ben redondeados e a complexidade da aparente inxeleza.

Deseñados cunha arquitectura de contos acumulativos de estrutura circular, hai moito nestes relatos de oralidade, de conto contado no que se reiteran fórmulas para facilitar a retención de personaxes, escenarios e situacións, o que sen dúbida ha de resultar máis que conveniente para a aprendizaxe destas historias por parte dos nosos cativos e cativas.

Gombó e o medo á escuridadeE se a prosa dúctil e colorista de Gracián ofrece aquí un tapiz máis que lucido, non brilla con menor intensidade o labor de ilustración de Villamide, quen se serve dunha técnica moi elaborada, que incorpora os recortes de cartolina de cores diversas e o xogo da superposición destes para recrear as andainas de Gombó nunha explosión de ocres, verdes, azuis e malvas que compoñen un acaído diálogo visotextual que, de seguro, fará as delicias dos pequenos e pequenas que cheguen a ter entre as mans estes álbums.

A execución material deste relato verbal e icónico correu a cargo de Fervenza Editorial, casa á que debemos outros meritorios volumes e que, nesta ocasión, gozou da axuda tanto institucional (por man da Secretaría Xeral de Política Lingüística) coma privada (a empresa Queixos Hoxe), que sumaron forzas para patrocinar a publicación destes títulos que semella han ter continuidade en novas entregas da serie.

Tomade nota, señoras e señores axudantes do Apalpador, e facédovos con este Gombó e o medo á escuridade e mais Gombó e a viaxe á lagoa. Habedes de dar moitas alegrías e, de paso, levalas vós, que as festas que veñen son datas propicias para ler en familia belas e tenras historias como estas das que aquí deixo recado.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-12-2017]

 

Tenros soños

Petaron á porta da casa dúas ben xeitosas obras de poesía infantil e, como Cunqueiro á rula, saudeinas dicíndolles: “pasen, miñas señoras”. E é o caso que elas viñan moi postas, amosando xa dende as cubertas títulos de atractivo: Soños de nenos (Edicións Embora) e mais Versos e bolboretas (Edicións Fervenza). Vestíranse para a ocasión coas mellores galas, inzadas de ilustracións que engadaban os ollos e un andar de prelo fino que moito prestaba aloumiñar nas mans.

¿E el como resistir? Boteime a ler a Mónica Inés Varela Gestoso.

O que descubrín pronto foi unha poética lizgaira, sensorialista, chea de resonancias musicais e moi plástica nas imaxes e eufonías. Un ir verso a verso ganduxando as palabras coma quen prende contas a un sutil fío dourado.

A poesía de Varela Gestoso dinos dos soños das nenas e nenos, convida a que lean, que gocen da natureza, das estacións, dos xogos, do baile e, xaora, do mar, da súa beleza, a súa inmensidade, o seu misterio. Son, estes, poemas nos que o amor entre nais, pais e fillas e fillos agurgulla en cada recanto, onde todo o sobrevoan as miradas garimosas, as bolboretas delicadas, os bicos afectuosos, os silencios reveladores.

Na escrita desta arousá de nacenza e estradense de adopción as olladas falan sen palabras, os pensamentos florean e as gaivotas acompasan os latexos. Unha aura de tenrura estende o seu velo dondo sobre os seres e o vitalismo e o amor gobérnano todo.

Mais se hai un selo propio nesta poética ese é, a non dubidalo, a súa musicalidade, o cadoiro de asonancias en versos ora curtos ora longos, tradeados de paralelismos cruzados, de anáforas e sintagmas encadeados que procuran ás estrofas unha sonoridade ben característica, que pide abrirse camiño en alta voz.

Abondaría tal arquitectura harmónica e a positiva luz destes poemas para que as propostas da autora fosen máis que recomendables. Pero aínda debe sumarse outro reclamo non pequeno: as fantásticas ilustracións que acompañan ambos os dous volumes. No caso de Soños de nenos da man de María Brenn, delgado trazo de perfecta definición, mesturando bases fotográficas e debuxos tratados por ordenador con asombrosa limpidez. Tamén si, o festival de imaxes que achegan a Versos e bolboretas Alba Lugo, Amalia López Brea ‘Luchi’, Anabel Montouto, Diego Porto, Francisco Alén ‘Picho’, Iago Castro, Juan Liñares, Manuel Fragoso, Marcela Santorun, María Armada e Ramiro Cimadevila, estilos diversos e complementarios, que se serven tanto da acuarela coma das ceras ou témperas, nunha explosión de cor que envolve de lirismo plástico os textos.

E non esquezan tampouco deixarse guiar polos acaídos prologuistas destas obras, que deseñan o marco necesario para comprender e degustar con fruición as súas páxinas. Xosé Luna en Versos e bolboretas e Luís Reimóndez en Soños de nenos dan coa clave interpretativa da corda do corazón na que vibran as poesías, transmitindo nos seus comentarios toda a vida que leva dentro esta escrita, os tenros soños que espella.

A poesía infantil galega está de en hora boa. Non só polo seu brillante presente —velaí, poño por caso, o recente Premio Nacional a Antonio García Teixeiro por Poemar o mar, libro, por certo, que no seu día tamén comentei nestas páxinas—, senón pola confirmación de voces moi prometedoras que agora nacen, como esta de Mónica Inés Varela Gestoso, quen se descobre con estes dous interesantes poemarios e que, de seguro, continuará dándonos alegrías.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-10-2017]

Alén do valo

Falar hoxe de teatro infantoxuvenil galego e non referirse a Carlos Labraña é tarefa case que imposible. Logo de case tres décadas traballando na súa creación, divulgación e representación ben poucas son as iniciativas neste eido nas que, dunha ou doutra maneira, non teña estado presente.

Esta incansable dedicación fíxoo acredor de premios como o Concurso Xeración Nós de Textos Teatrais Infantís, o Premio Estornela de Teatro para Nenos ou o Concurso O Facho de Teatro Infantil, entre outros. Máis aínda, as súas obras son toda unha referencia neste ámbito e así o demostran títulos como Espantallo, Moito Morro Corporation ou O apalpador, por citar só algúns dos máis recentes.

A esta recoñecida andaina suma agora a aparición de O valo, peza coa que obtivo o Premio Manuel María de Literatura Dramática Infantil na pasada convocatoria, un volume que coeditan a Axencia Galega das Industrias Culturais e mais Xerais e que conta cunhas espléndidas e moi suxestivas ilustracións da artista Nuria Díaz.

O valo é unha obra que fai boa a máxima do menos é máis: estruturalmente presenta un só lance no que participan soamente dous personaxes nun escenario único. En consecuencia, a acción dramática figura tamén concentrada e o tempo da historia transcorre apenas nunhas cantas horas.

Este adelgazamento dos elementos constitutivos da peza, lonxe de desarborala, contribúe decisivamente a fixar a atención no esencial da súa mensaxe: a traxedia á que nos arrastran os conflitos entre os pobos, coa lacra das guerras, as fronteiras que nos dividen e os odios raciais e xenofobias que tantiñas veces fan presa en nós.

Unha nena (Sahara, a rosa do deserto) e mais un neno (o Soldadiño de chumbo) son os protagonistas desta historia. El representa o acatamento á orde preestablecida, o control das alfándegas que impiden a libre circulación das persoas, tamén os prexuízos que amosan o temor e a desconfianza dos que non se coñecen, impedindo a chegada de inmigrantes por consideralos indesexables. Ela é a encarnación da sensatez e a tenrura e todas as súas actuacións se ven presididas pola bondade e a solidariedade. É unha nena que foxe da guerra que asola o seu país, que perdeu os seus pais e demais familia e que tan só procura un lugar no que vivir en paz.

O Soldadiño e Sahara establecerán un revelador diálogo no que a visión do mundo inicial amosada por el irá mudando segundo coñeza máis e mellor a traxedia palpitante dela. As súas conviccións sobre o Ben e o Mal entrarán en crise e, como resultado dese proceso de iluminación interior, o novo Soldadiño acabará renacendo como un individuo ben máis xusto, xeneroso, comprensivo e fraterno.

Por tanto, O valo non é só unha obra esteticamente notable, senón tamén un documento sociolóxico que nos convida á reflexión sobre o mundo que vivimos, verbo das súas irracionalidades e lacerantes exclusións. Como o propio autor indica nunha nótula inicial, a peza foi escrita en homenaxe a todas as persoas que teñen que abandonar a súa terra en procura de refuxio por mor das guerras, como Marwan, un meniño de catro anos que tivo que fuxir do conflito sirio cruzando o deserto coa súa familia. En memoria destas persoas “para que as súas historias non caian no esquecemento e constitúan o xerme da loita contra os valos, aramados, muros e fronteiras que dividen o mundo” naceu O valo, que ten no derrubamento do elemento que lle dá título a conclusión simbólica da súa aposta.

Cando remato de escribir estas liñas están xa en marcha as sesións para asistir á montaxe de O valo, da que se responsabilizou Iván Prado e protagonizan Fran Rei e mais Saleta Fernández. A estrea será esta vindeira semana no Salón Teatro en Compostela. Inmellorable ocasión para abeirarse e coñecer, de primeira man, unha historia fonda e conmovedora.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 15-10-2017]