Unha fábula moderna

Nordesía (Paula Carballeira, 19-1-2020)Hai moito que sigo con interese a escrita de Paula Carballeira. Tanto é así que son varias as ocasións nas que manifestei publicamente o meu parecer sobre libros seus, admirando sempre a capacidade camaleónica da autora para conectar por igual co lector infantilxuvenil e co adulto, co que prefire o escénico e o que opta polo poético, co que lle resultan agradables as narracións curtas e co que goza do álbum ilustrado. Todas estas facetas literarias confirman a súa andaina como unha das máis plurais e orixinais dos últimos anos, polo que a aparición de cada novo libro seu resulta un estimulante desafío lector.

Esta sorprendente versatilidade de Carballeira levoume estes días atrás a me debrocar na narración breve A tartaruga Amodovou, un volume de pequeno formato da colección Oqueleo ideado para o lectorado de seis anos en diante.

A tartaruga Amodovou é a historia do quelonio Amodovou dende o seu nacemento ata a vellez. Un relato que é, ao tempo, unha viaxe física e unha viaxe interior, emocional e sapiencial. Deste xeito, a tartaruga Amodovou percorre, no seu vagaroso pero incansable camiñar, os máis diversos lugares, igual por terra que por mar ou por aire, e neles coñece outros animais que a axudan, a advirten ou a aconsellan.

É, por tanto, unha fábula moderna que quere facernos reflexionar sobre cuestións axiais e servir, así, de lúdica ferramenta de aprendizaxe para os máis noviños: o valor da amizade, a capacidade de superación, a curiosidade por aprender, a importancia da vontade, o decisivo da experiencia e da sabedoría acumulada e, por suposto, o absurdo inicuo das guerras e dos enfrontamentos humanos.

Un dos moitos acertos desta proposta de Carballeira está, ao meu ver, na transparente fondura dos diálogos e situacións que se formulan, esa admirable facilidade da escritora de Maniños para abismarnos nos máis graves problemas de xeito que se volvan de comprensión diáfana para grandes e pequenos. E facelo, amais, integrando no relato o coral simbólico doutros seres e realidades que representan valores positivos polos que se quere apostar: a liberdade das aves voadoras, a beleza e inmensidade abraiantes da natureza, a diversidade enriquecedora do planeta, en fin, a posibilidade dun mundo mellor, en paz e solidario.

 Nesa vontade de conectar co lectorado máis miúdo A tartaruga Amodovou conta coas suxestivas ilustracións de Ana Seixas, unha explosión de cor e de formas, que xeometriza a visión de animais e lugares e deixa que a páxina se inunde de elementos, que se desborde en asimetrías que encaixan como nun inacabable e vertixinoso puzzle co relato escrito por Carballeira.

Publícanse cada mes ducias de libros en todo o mundo nos que se tratan, de xeito sisudo e moi académico, os asuntos sobre os que versa este libro. E claro que nesoutras obras se ha de atopar moita e moi cumprida información técnica verbo do ecoloxismo, o antibelicismo e a convivencia harmónica dos seres. Mais non hai moitos —todo o contrario, son ben escasos— os relatos nos que tan transcendentais cuestións se trasladan a pequenos e non tan pequenos con acuidade suma e sinxeleza non exenta de fondura. Por iso estou convencido de que a lectura de A tartaruga Amodovou ha de ser para moitos adultos unha intelixente e fermosa chamada á conciencia e, para os que agora medran aprendendo a vida, o espello dun mundo futuro mellor que entre todos teremos que construír, devagar, sen présas, como o paso de Amodovou, pero coa firmeza e a convicción que nos ensinan as súas voluntariosas patas nesta inesquecible historia.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-1-2020]

 

Pessoa sen límites

Nordesía (Jose Antonio Gómes, 15-12-19)Fernando Pessoa é un dos poetas máis xeniais que deu a literatura mundial no pasado século. Seguramente moitos daqueles que concordedes comigo en tal afirmación fundedes a vosa opinión na gravidade transcendente dos seus versos, altamente conceptuais, vedados a espíritos pouco instruídos e, dende logo, arredados de lectores noveis ou sen amplo oficio lector. Permitídeme que discrepe. Son dos que opinan que hai moitos Pessoa e algún deles é un abraiante creador de versos para a mocidade, poeta que dende a sensibilidade e as marcas discursivas adoitas na escrita infantoxuvenil sabe coma moi poucos engadar as rapazas e rapaces coa perspicacia transparente do seu dicir.

A proba ostensible de que o que sosteño é verdade é a publicación do álbum Poesia de Fernando Pessoa para todos, un libro que ve luz da man de Porto Editora para demostrar que a obra do lisboeta non ten límites etarios e é quen de agradar por igual á mocidade e á xente máis medrada.

O responsable da selección e organización da case trintena de poemas pessoanos é o tamén excelente poeta e acreditado ensaísta José António Gomes, profesor da Escola Superior de Educação do Porto, quen realizou aquí non só unha espléndida escolla de textos, senón tamén unha intelixente lectura arquitectónica na disposición dos mesmos nun conxunto consistente e de perfecto engaste.

Poesia de Fernando Pessoa para todos descóbrenos o Pessoa que benquere Portugal pero ama máis a quen lle deu a vida e canta na composición “À minha querida mamã”: “Eis-me aqui em Portugal/ nas terras onde eu nasci./ Por muito que goste delas/ ainda gosto mais de ti”. Tamén nos ofrece o poeta que canta o Ibis venerado dos exipcios (“É uma ave sossegada,/ porque assim não anda nada”), que fai poemas-serie (“Poema pial”) e trabalinguas, que xoga coas aliteracións, fonosimbolismos e iteracións (“Pia, pia, pia/ o mocho,/ que pertencia/ a um coxo./ Zangou-se o coxo/ um dia,/ e meteu o mocho/ na pia, pia, pia…”), que volve heroicos os ratos (“Viviam sempre contentes,/ no seu buraco metidos,/ quatro ratinhos valentes,/ quatro ratos destemidos”), que revisita o tópico da fábula da leiteira de Esopo (“Levava eu um jarrinho/ para ir buscar vinho… Correu atrás/ de min un rapaz./ Foi o jarro p’ra o chão,/ perdi o tostão), que canta a campá da aldea (“Ó sino da minha aldeia,/ dolente na tarde calma,/ cada tua badalada/ soa dentro da minha alma) e o carro de pau abandonado (“O carro de pau/ que bebé deixou… Bebé já morreu/ o carro ficou…), que se aleda coa fantasía da fada dos nenos (“Do seu longínquo reino cor-de-rosa,/ voando pela noite silenciosa,/ a fada das crianças vem, luzindo./ Papoulas a coroam, e, cobrindo/ seu corpo todo, a tornam misteriosa), que lembra os mitos clásicos nun poema como “Eros e Psique”, que enreda na contemplación do gato trasneiro (“Gato que brincas na rua/ como se fosse na cama,/ invejo a sorte que é tua/ porque nem sorte se chama) ou do músico cego (“Cheguei à janela,/ porque ouvi cantar./ É um cego e a guitarra/ que estão a chorar) ou, en fin, das nubes melancólicas (“As nuvens são sombrias/ mas, nos lados do sul,/ um bocado do céu/ é tristemente azul).

Toda esta marabilla está ilustrada polo artista e profesor da Escola Universitária das Artes de Coimbra António Modesto, un dos mellores artistas plásticos do país veciño. As súas ilustracións a toda páxina versionan cadros modernistas e enchen de cor e de luz os versos de Pessoa e os seus heterónimos, pois tamén aquí comparecen os inmensos Álvaro de Campos e Ricardo Reis.

Agora que se achegan as datas de cumprir co señor Apalpador, con Papá Noel e coas súas altezas os señores Reis Magos de Oriente, esta Poesia de Fernando Pessoa para todos en edición de José António Gomes é unha aposta gañadora. Porque regalar a mellor literatura é obsequiar vida para o espírito e nada máis fermoso e necesario que vivir intensamente a beleza deste mundo e das súas palabras, como nos ensina Pessoa no memorable poema “Liberdade”, co que me presta hoxe rematar: “Ai que prazer/ não cumprir um dever,/ ter um livro para ler/ e não fazer!/ Ler é maçada./ Estudar é nada./ O sol doira/ sen literatura./ O rio corre bem ou mal,/ sen edição original./ E a brisa, essa,/ de tão naturalmente matinal,/ como tem tempo não tem pressa…/ Livros são papeis pintados com tinta./ Estudar é uma coisa em que está indistinta/ a distinção entre nada e coisa nenhuma./ Quanto é melhor, quando há bruma,/ esperar por D. Sebastião,/ quer venha ou não!/ Grande é a poesia, a bondade e as danças…/ Mas o melhor do mundo são as crianças,/ flores, música, o luar e o sol, que peca/ só quando, em vez de criar, seca./ O mais do que isto/ É Jesus Cristo,/ que não sabia nada de finanças/ nem consta que tivesse biblioteca…”

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 15-12-2019]

 

Perdices, poesía e alegría

Nordesía (Xerardo Quintiá, 27-10-2019)Frecuento dende hai anos a escrita do friolés Xerardo Quintiá e nestas e noutras páxinas teño comentado diversos poemarios e obras narrativas súas destinadas ao público medrado. Pois ben, quero hoxe convidar á lectura dun seu texto pensado para o lectorado máis miúdo, O país do Gran Furado, un álbum infantil de pequeno formato que ve a luz da man de Baía Edicións.

O país do Gran Furado é unha deliciosa parábola que nos traslada a un territorio imaxinario no que “está prohibido que as mulleres coman perdices e sexan felices, que lean poesía, tanto de noite como de día, e que anden coas orellas merdentas”. O tirano deste país de interdicións é MAXI-Miliano, quen “dispón de 18 ministros, todos eles rabudos e sinistros, e de 19 policías moinantes, que patrullan vestidos con lazos e turbantes”.

Un mundo así, por forza ten que mudar, polo que as mulleres deste país, capitaneadas por Toribia, revolucionaria vocalista do grupo musical As Eskorna-Kabras, lidera unha revolta para derrocar a MAXI-Miliano e os seus secuaces, aos que prenden e obrigan a comer perdices guisadas, escoitar poemas de Kika Chaveta, a gran poeta, e non lles deixan lavar as orellas.

Deste xeito, conseguen que MAXI-Miliano e os seus ministros e policías comprendan que outro mundo con máis equidade é posible e que vivir en pé de igualdade coas súas compañeiras mulleres é infindamente mellor, o que fai que o país do Gran Furando acabe por se transformar no país do Gran Lago, onde as mulleres deixan de ser súbditas de vontade anulada e poden lavar ou non as orellas e “tanto mulleres como homes traballan xuntos, e xuntos xogan ás agochadas, e xuntos son felices, e xuntos comen perdices, e xuntos len poesía, ás veces de noite e ás veces de día”.

A historia de Quintiá ha gañar a quen a ela se achegue pola desbordante imaxinación que destila, mais tamén polo vaporizado humorístico e a fina ironía que moitas páxinas amosan, pois ten non pouco de paródico. Personaxes, accións e situacións convidan ás máis pequenas e pequenos da casa e aos que con eles estamos a deternos a considerar o mundo de inxustizas que, moitas veces sen decatarnos, perpetuamos. Como escrita radicada na aposta pola igualdade de xénero, hai nesta trama un especial engado no que se consegue trasladar a quen vai lendo a necesidade de repensarse e, dun xeito amable pero clarividente, a reconducirse alí onde non se actúa ben. É a arte da fantasía luminosa ao servizo da persuasión para o ben social.

Todo este amenísimo país en positiva e pacífica transformación que Quintiá soñou fíxose real en canto Noemí López Vázquez o debuxou. A artista lucense, unha das mellores ilustradoras de Galicia, ideou para a historia imaxes cheas de apasteladas cores, que suxiren o relato mesmo máis alá do propio texto, que o fan gravitar nas súas liñas redondeadas, sempre en perfecto balance nos puntos de fuga, na osixenación das páxinas e no xogo de planos, ateigadas de detalles e pulcritude absoluta no trazo, cun intelixente e insinuante xogo de sombras e intensidades na paleta. Ler o fantástico relato de Quintiá a través dos ollos de López Vázquez é unha experiencia lediciosa coma poucas.

Sospeito que moito do que levo exposto houbo convencer tamén ao xurado do II Premio Fina Casalderrey de Literatura Infantil pola Igualdade, quen este mesmo ano galardoou a Xerardo Quintiá. Non me cabe dúbida de que foi un acerto. Como tamén o foi a impecable execución editorial coa que o presenta agora este libro Baía Edicións sumándolle a maxia creativa de Noemí López Vázquez. Sexan parabéns por agasallarnos con tan proveitosa lectura e, a quen pasades agora por estas miñas liñas, un consello: non deixedes de facervos con este divertido e revelador relato, sería unha mágoa que seguísemos cavando no Gran Furado.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 27-10-2019]

Cantor da Terra

Nordesía (Xosé Manuel Lobato, 8-9-2019)Nos vindeiros días dará comezo o novo curso escolar e os libros e as lecturas volverán ser protagonistas das angueiras cotiás de discentes e docentes. Con tal motivo quero hoxe traer a estas páxinas unha recomendación que coido pode agradar a uns e a outros, pois participa por igual do sentir estético e do afán didáctico, o que non é óbice para que outro lectorado xa lonxe das aulas o gorente tamén con idéntica fruición. Estou a me referir a Doa, doa… avoa, o poemario que asina Xosé Manuel Lobato para o selo Luscofusco, esplendidamente ilustrado por Héitor Picallo.

Doa, doa… avoa reúne un conxunto de vinte e seis composicións nas que sobrancea o sentimento da paisaxe, o pulo telúrico e a gabanza dos pequenos seres, poñendo en valor o noso rural e beiramar e espellando a súa tradición e patrimonio natural para que as xeracións máis novas saiban apreciar o tesouro que encerran.

Os espazos poetizados son preferentemente tres: o Pico Sacro e a súa contorna (lugar lendario onde os haxa que é, amais, o territorio natal do autor, oriúndo de Santa María de Lestedo, nas abas do Mons Sacer); o Ulla e as terras que este cruza (dende as Ínsuas de Gres ata as Torres do Oeste); e o mar das nosas rías (velaí Punta Fincheira e Punta Cabicastro, tamén Canelas, Paxariñas, Seame, Vicaño e, algo máis alá, as Cíes, Ons e Sálvora).

Capítulo especial teñen nestes versos as aves e insectos, enxalzados polo seu fascinante canto, pola súa beleza ou laboriosidade ou simplemente polo seu senlleiro comportamento. Van desfilando así por estas poesías as lavandeiras, gaivotas, paíños, petos reais e os cucos, mais tamén os reirreis, as voíñas, os vagalumes e aínda outros animaliños, como as arañas ou os vermes. Todo este reino franciscano adorna o milagre da natureza, cantada tamén nos seus astros e fenómenos, sexan estes a lúa e o sol, as estrelas, as nubes ou os ventos.

Aínda unha última presenza adquire relevo principal neste libro: os seres máxicos que habitan lugares encantados. E velaí as están a moura e a serea, unha “descoñecida beleza sen par,/ un murmurio no val,/ na súa poza vaise peitear, orgullosa do seu enxoval” e a outra que “con lúa chea canta a noite enteira” e “domina e mergulla vontades/ de mozos e mozas, de tenras idades”.

No que di da forma Lobato aposta polo verso rimado en fórmulas romanceadas, pareados e toda sorte de combinacións populares, decote musicais, prestas á iteración rememorativa e ben próximas ás coplas infantís do cancioneiro tradicional do que sen dúbida beben, o que non oculta tamén outras fontes e estéticas, dende Ramón Cabanillas a Manuel María, por amentar tan só un par de nomes. Todo o anterior vese naturalmente complementado por diversos xogos gráficos (así no poema “Vento”, imitante do soprar deste nas liñas versais dispersadas; no poema “Cobizoso verme”, no que algúns versos figuran as montañiñas que este ten de superar no seu reptar; ou no poema “Corazón”, caligrama con esta forma). Paralelamente, outros textos xogan co plano fónico espremendo as posibilidades expresivas das onomatopeas, como acontece con “Reirrei” (Su u u u u u u u/ Voaniña, voa, voa./ Su u u u u u u u/ Barrosiña voa, voa”), “Peto real” (“Toc toc, toc toc, toc toc, toc toc./ Prominente pico./ Toc toc, toc toc, toc toc, toc toc./ Peteirando sen parar”) ou “Cuco moi cuco” (Cu cu, cu cu, cu cu, cucu, cu cu, cu cu,/ canta o cuco/ cantadela pola mañá,/ mais o cantar do cuco, volve polo serán”).

Alén do textual, este Doa, doa… avoa ofrécese nunha moi coidada edición material, que non deixou ao azar nin as tipografías, nin os formatos, nin as imaxes, nin as tinturas. Todo foi coidado ata o último detalle por Martiño Picallo.

De por parte, o álbum péchase cun “Epílogo” do tamén poeta e crítico Miro Villar quen, co rigor e saber que o caracterizan, analiza e fai balance das principais características e achegas da obra.

Remato como comecei, insistindo na idoneidade deste libro para o traballo nas aulas, o mesmo de Infantil que de Primaria, mais tamén para a lectura lecerosa dos que se moven noutros ámbitos, pero non esquecen o valor da nosa natureza, do noso patrimonio material e inmaterial e do noso sentir enraizado, ríos de vida aos que con tanto acerto nos convida Xosé Manuel Lobato, cantor da Terra.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-9-2019]

Quokka Moka do outro lado do espello

Nordesía (María Solar, 24-3-2019)Nos últimos anos María Solar tense consolidado como un dos nomes de referencia na escrita tanto infantoxuvenil coma de adultos ou institucionalizada. Varios dos seus títulos son xa cita indispensable na nosa escrita destes lustros e, como tal, foron reeditados abondosamente e traducidos a diversas linguas. A verdadeira historia da mosca da tele (2012), Teño uns pés perfectos (2015), O meu pesadelo favorito (2015) ou o recente Os nenos da varíola (2017) son boas mostras desta positiva acollida por parte de público e crítica.

Aos libros anteriores súmase agora Quokka Moka, narración que aparece na Colección Merlín de Xerais con ben coloristas e atractivas ilustracións de Víctor Rivas.

Quokka, como o seu propio nome indica, é unha sorte de marsupial, un canguriño pequecho do tamaño dun gato que, como todos os da súa especie, ten a singular característica dun rictus moi expresivo, que fai que semelle estar sorrindo a perpetuidade. Tanto pola súa morfoloxía coma, sobre todo, polo seu aspecto riseiro os quokkas transmiten a aparencia de seres ‘adorables’, que presta axeitar no colo. Mais Quokka ten un xenio do demo, é rabechudo, ten moi mala idea e bota o día fastidiando a todo o mundo. Iso si, sen perder o riso. Velaí a contradición: o paradoxo do que parece, pero non é, que é o tema principal desta historia.

No vieiro da Alicia de Carroll, tamén Quokka Moka terá que afrontar unha viaxe iniciática a un outro mundo, o antiuniverso, onde todo parece acontecer ao revés. Este escenario favorece a lectura conceptual do relato, pois por medio dunha trama moi divertida e amena, chea de humor e momentos hilarantes, debrúzasenos de fondo cunha cuestión abondo transcendente: que é o normal? Quen fixa as regras de como debe ser a nosa etoloxía social? Máis aínda: ata que punto esas normas teñen sentido e son inamovibles?

De por parte, Quokka Moka é tamén unha fábula da superación e medre persoal, da capacidade de xerar empatía e da confirmación dos valores da amizade e a solidariedade, da consideración respectuosa do outro e da aposta pola comprensión do familiar e amigable.

Escrito con abraiante frescura, o relato de Solar lostreguea nos diálogos vivaces, serpea con admirable economía de recursos nas descricións e consegue un fraseo narrativo de impecable mecano, o que fai desta obra un texto de lectura máis que agradecida, diáfana, transparente e ao transversal alcance dunha franxa etaria e tipoloxía lectora moi ampla.

As aventuras de Quokka Moka a carón do seu amigo espectral, o sapo Roco, e mais da súa avoa na procura do amor quokko serven tamén a Solar para deslizar habelenciosamente unha outra reflexión sociolóxica que conecta esta historia con The Truman Show, o filme de Peter Weir, o que incide no carácter parabólico dunha trama ideada para que os pequenos máis miúdos e, tamén si, os pequenos grandiños nos poñamos a pensar en como cremos que somos, como nos ven que somos e como somos realmente.

Entretida, chea de momentos e pasaxes memorables e de moi agradable lectura, Quokka Moka é unha das obras máis suxestivas dos últimos tempos e confirma a María Solar como un valor ben sólido da nosa narrativa actual.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-3-2019]