Pessoa sen límites

Nordesía (Jose Antonio Gómes, 15-12-19)Fernando Pessoa é un dos poetas máis xeniais que deu a literatura mundial no pasado século. Seguramente moitos daqueles que concordedes comigo en tal afirmación fundedes a vosa opinión na gravidade transcendente dos seus versos, altamente conceptuais, vedados a espíritos pouco instruídos e, dende logo, arredados de lectores noveis ou sen amplo oficio lector. Permitídeme que discrepe. Son dos que opinan que hai moitos Pessoa e algún deles é un abraiante creador de versos para a mocidade, poeta que dende a sensibilidade e as marcas discursivas adoitas na escrita infantoxuvenil sabe coma moi poucos engadar as rapazas e rapaces coa perspicacia transparente do seu dicir.

A proba ostensible de que o que sosteño é verdade é a publicación do álbum Poesia de Fernando Pessoa para todos, un libro que ve luz da man de Porto Editora para demostrar que a obra do lisboeta non ten límites etarios e é quen de agradar por igual á mocidade e á xente máis medrada.

O responsable da selección e organización da case trintena de poemas pessoanos é o tamén excelente poeta e acreditado ensaísta José António Gomes, profesor da Escola Superior de Educação do Porto, quen realizou aquí non só unha espléndida escolla de textos, senón tamén unha intelixente lectura arquitectónica na disposición dos mesmos nun conxunto consistente e de perfecto engaste.

Poesia de Fernando Pessoa para todos descóbrenos o Pessoa que benquere Portugal pero ama máis a quen lle deu a vida e canta na composición “À minha querida mamã”: “Eis-me aqui em Portugal/ nas terras onde eu nasci./ Por muito que goste delas/ ainda gosto mais de ti”. Tamén nos ofrece o poeta que canta o Ibis venerado dos exipcios (“É uma ave sossegada,/ porque assim não anda nada”), que fai poemas-serie (“Poema pial”) e trabalinguas, que xoga coas aliteracións, fonosimbolismos e iteracións (“Pia, pia, pia/ o mocho,/ que pertencia/ a um coxo./ Zangou-se o coxo/ um dia,/ e meteu o mocho/ na pia, pia, pia…”), que volve heroicos os ratos (“Viviam sempre contentes,/ no seu buraco metidos,/ quatro ratinhos valentes,/ quatro ratos destemidos”), que revisita o tópico da fábula da leiteira de Esopo (“Levava eu um jarrinho/ para ir buscar vinho… Correu atrás/ de min un rapaz./ Foi o jarro p’ra o chão,/ perdi o tostão), que canta a campá da aldea (“Ó sino da minha aldeia,/ dolente na tarde calma,/ cada tua badalada/ soa dentro da minha alma) e o carro de pau abandonado (“O carro de pau/ que bebé deixou… Bebé já morreu/ o carro ficou…), que se aleda coa fantasía da fada dos nenos (“Do seu longínquo reino cor-de-rosa,/ voando pela noite silenciosa,/ a fada das crianças vem, luzindo./ Papoulas a coroam, e, cobrindo/ seu corpo todo, a tornam misteriosa), que lembra os mitos clásicos nun poema como “Eros e Psique”, que enreda na contemplación do gato trasneiro (“Gato que brincas na rua/ como se fosse na cama,/ invejo a sorte que é tua/ porque nem sorte se chama) ou do músico cego (“Cheguei à janela,/ porque ouvi cantar./ É um cego e a guitarra/ que estão a chorar) ou, en fin, das nubes melancólicas (“As nuvens são sombrias/ mas, nos lados do sul,/ um bocado do céu/ é tristemente azul).

Toda esta marabilla está ilustrada polo artista e profesor da Escola Universitária das Artes de Coimbra António Modesto, un dos mellores artistas plásticos do país veciño. As súas ilustracións a toda páxina versionan cadros modernistas e enchen de cor e de luz os versos de Pessoa e os seus heterónimos, pois tamén aquí comparecen os inmensos Álvaro de Campos e Ricardo Reis.

Agora que se achegan as datas de cumprir co señor Apalpador, con Papá Noel e coas súas altezas os señores Reis Magos de Oriente, esta Poesia de Fernando Pessoa para todos en edición de José António Gomes é unha aposta gañadora. Porque regalar a mellor literatura é obsequiar vida para o espírito e nada máis fermoso e necesario que vivir intensamente a beleza deste mundo e das súas palabras, como nos ensina Pessoa no memorable poema “Liberdade”, co que me presta hoxe rematar: “Ai que prazer/ não cumprir um dever,/ ter um livro para ler/ e não fazer!/ Ler é maçada./ Estudar é nada./ O sol doira/ sen literatura./ O rio corre bem ou mal,/ sen edição original./ E a brisa, essa,/ de tão naturalmente matinal,/ como tem tempo não tem pressa…/ Livros são papeis pintados com tinta./ Estudar é uma coisa em que está indistinta/ a distinção entre nada e coisa nenhuma./ Quanto é melhor, quando há bruma,/ esperar por D. Sebastião,/ quer venha ou não!/ Grande é a poesia, a bondade e as danças…/ Mas o melhor do mundo são as crianças,/ flores, música, o luar e o sol, que peca/ só quando, em vez de criar, seca./ O mais do que isto/ É Jesus Cristo,/ que não sabia nada de finanças/ nem consta que tivesse biblioteca…”

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 15-12-2019]

 

Un leito en desaliño

messederA incandescencia do sangue que palpita no corazón do Tempo. Así é a alta poesía de João Pedro Mésseder (Porto, 1957), unha das voces máis importantes da literatura lusa das últimas décadas.

Autor de ampla e moi recoñecida traxectoria no eido da escrita infantoxuvenil, Mésseder é tamén un dos nomes referenciais da poesía portuguesa para toda idade, ámbito no que ten dado á luz obras que son xa clásicos modernos, como A cidade incurável (1999), Fissura (Premio Maria Amália Vaz de Carvalho), o galegoportugués Abrasivas (2005), Elucidário de Youkali seguido de Ordem Alfabética (2006), Meridionais (2007), Guias sonoras e outras abrasivas (2010) ou Lá longe, o fogo (2015), entre outros.

Nos últimos meses acrecentou o caudal poético do seu río literario coas plaquettes Pequeno livro do tempo (publicada por Edições Plenilúnio en edición bilingüe franco-lusa) e O que mata a sede do mar (saída do prelo de Tropelias & Companhia no seu selo Busílis) e, sobre todo, co poemario E nele todo o sangue se concentra, volume das Poética Edições bracarenses que moito merece lerse e relerse polo que agora contarei.

Hai nos versos de Mésseder unha calixe incerta, unha nebra vaporosa que envolve o sentido nun dicir milenario, como se cada palabra refundase o ser e cada imaxe ancorase na raíz primeira do existente. A materia que ao poeta concirne é sempre transcendente e os perpiaños nos que asenta o seu edificio lírico son de sólida rocha atemporal: o Amor, a Morte, a Beleza, o Tempo. Eis as entidades coas que se establece o diálogo, a palabra fundante e fecundante, a vertixe xeratriz da que o poema emana.

As roupaxes, as máscaras, son case que infindas e adquiren innúmeras metamorfoses: a fermosura das mulleres que pasan, a melancolía eterna dos comboios, os límites da noite cos seus solpores e amencidas, os fascinios e homenaxes. Entre estes últimos, por certo, adquiren especial relevo as composicións dedicadas a célebres artistas (as actrices Silvana Mangano e Charlotte Rampling, a coreógrafa e bailarina Vera Mantero, a pintora Joana Rêgo, mesmo o célebre Tadzio da Morte en Venecia), a poetas admirados (Camilo Pessanha, Manuel António Pina, António Ramos Rosa, Alejandra Pizarnik) e a lugares benqueridos (Ofir, Esposende, a ribeira e a Rua do Paraiso no Porto, Monserrate ou Cáceres).

Pecha o poemario a serie “Flor sanguinea”, quince entregas que condensan o sentir do conxunto, unha ‘rosa de sangue’ latexante na que a vida abala entre pétalos e espiñas, nunha poética que aquí se reprega sobre si mesma e se volve intensamente conceptual, de radical simbolismo.

Como é adoito na escrita de Mésseder, as formas breves de libérrimo metro señorean estas páxinas, mais alternando con algunhas incursións medidas (así o impecable soneto “Tributo à literatura”, os decasílabos portugueses de “31 dezembro”, a fórmula retrouseada de “Canção, quase”) e os poemas en prosa, dunha forza e plasticidade admirables.

E nele todo o sangue se concentra é un miradoiro, un cume de madureza poética dende o que o creador olla os días transcorridos, os soños delongados, a esperanza que se abre cara ao futuro e proclama o sentido da “Escrita”: “Há palabras que lutam entre si/ como corpos que buscassem a harmonia/ do ritmo e o acerto do desejo./ Mas da luta das palavras que se tocam/ que se mordem se penetram se devoram/ quantas vezes resta apenas um leito em desalinho/ apenas o recorte insuportável da ausência”. E velaí: un leito en desaliño, a paisaxe despois da batalla, a inaturable dor do baleiro.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 27-1-2019]

Das pequenas grandes cousas

meuavoHai libros que, unha vez descubertos, producen un sismo interior que acaba por reconfigurar os cimentos do mapa sentimental propio. Son obras das que posúes a certeza de que tería sido un inmenso erro non chegar a coñecelas ao longo dos teus anos de vida, textos nos que asalta a convicción de que tardaches de máis, sempre demasiado, en darlles cumprida lectura.

Por iso te prometes relelas moitas máis veces. Porque a vida é curta e a arte dalgunhas obras moi longa. E porque Menéndez Pelayo tiña toda a razón cando se queixaba de que é unha pena morrer, coa de libros que lle quedan a un por ler. Sobre todo, engado eu, se eses libros son tan extraordinarios como Meu avó, rei das pequenas cousas, unha alfaia literaria de João Manuel Ribeiro da que hoxe quero dicir apenas dúas ou tres palabras.

Non tentarei apañar a auga do mar literario de Ribeiro con cribos. Imposible resumir aquí a extensa, densa, intensa traxectoria autorial de quen conta os volumes por ducias, as conferencias e charlas por centos e a súa participación en libros colectivos e eventos literarios de todo tipo por moreas. Abondará con dicir que Ribeiro é un dos máis importantes escritores infantoxuvenís de todo Portugal e o dilatado orbe lusófono, un lugar que lle confire, con todo merecemento, a súa recoñecida, reeditada e multipremiada obra.

Porque eu quero falar agora de Meu avó, rei das pequenas cousas, un libro editado con delicado primor por Hércules Edicións e ilustrado —acaeríalle mellor dicir iluminado— por Catarina Pinto, un volume que se publica en galego por man doutra sobresaliente escritora infantoxuvenil galega, Ánxela Gracián, quen puxo o seu cumprido talento de tradutora profesional ao servizo dunha historia da que o menos que se pode dicir é que esganifa a fibra cardíaca tanto como enleva o pensamento.

Ideado como unha historia de vida e descubrimento en oito estacións, o relato de Meu avó, rei das pequenas cousas é todo el un vademécum gnómico e sentimental, unha narración que, ao tempo que testemuña vivencias e fidelidades, memorias e perdas, ledicias e revelacións, serve tamén ao propósito do docere et delectare dos clásicos, pois ese alento de ensinanza e fe nun vivir vai cosido á víscera mesma desta admirable historia.

jmanuelribeiroO neno protagonista que narra os feitos rememorados dá razón da importancia transcendental que na súa vida xogou —e xoga, na lembranza— o seu avó. El foi quen lle ensinou a ver o mundo, a pensar a existencia e aprehender que a felicidade está nas cousas máis miúdas, que nos levan sempre ás verdadeiramente inmensas: o amor, a amizade, o agarimo á terra e as xentes dun, a paixón por aprender, a perda dos que queremos, a convivencia harmónica co resto dos seres, en fin, a necesidade dos soños, da imaxinación, da ledicia presente e a esperanza futura.

Camões, Pessoa ou García Lorca aparecen homenaxeados nestas páxinas, cheas de luminosas reflexións, tamén de tenrura e sutileza, de maxinacións e ensoños, de gratitudes e arelas. Unhas planas nas que se desliza una prosa dúctil, despida, que acompasa a súa música cunha imaxinería sensorialista, evocadora, grácil.

Meu avó, rei das pequenas cousas é un regalo para o corazón, unha dádiva que o deus das palabras lle concedeu a João Manuel Ribeiro e que el, como novo Prometeo, nos obsequiou aos lectores. Como non apreciar un galano así. Merece agradecérselle a quen o agasalla e a quen fai de oportuno Mercurio, neste caso Ánxela Gracián e Hércules Edicións, pois grazas ao seu favor está na nosa man poder ler o Saint-Exupéry portugués dos nosos tempos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 12-3-2017]

Peregrinaxes literarias

Quero dar hoxe noticia dun escritor singular, un autor no que se dá unha síntese única: Pedro Miguel Rocha, un narrador nacido en Vouzela (1973), no distrito portugués de Viseu, que é, sen dúbida, o máis galego dos creadores lusos.

No seu afán por aproximar culturalmente Portugal a Galicia formou parte, a finais da década dos 90, da Associação de Amizade Galiza-Portugal e asistiu tamén a cursos de Lingua e Cultura Galegas na Universidade do Minho e a Universidade Nova de Lisboa.

Certamente, aínda sendo Rocha escritor de expresión portuguesa, as temáticas, os personaxes a localización das súas historias e todo o tecido das súas obras teñen un inequívoco selo galego.

Ata o de agora, son catro os títulos dados a coñecer por este docente de Literatura Portuguesa, tamén editor na referencial Porto Editora e aínda investigador: Juntos temos poder (2009), Chegámos a Fisterra (2010), O eremita galego (2011, Prémio Literário Maria Ondina Braga) e os ben recentes Contos peregrinos (2014), dos que me ocuparei a seguir.

Os quince relatos que compoñen este libro son un exemplo acabado de irmandade luso-galega, non só porque en varios deles o protagonismo e mesmo a localización sexan nosas, senón porque cada conto se acompaña dun posfacio escrito por diferentes autores entre os que se contan tres galegos (o novelista e profesor Carlos Quiroga, o narrador Séchu Sende e quen asina). Son, amais, historias que defenden a necesidade da utopía, das utopías, afirmando a confianza na consecución dun mundo futuro mellor, ecolóxico, onde o respecto pola diferenza sexa moeda común e o librepensamento a única bandeira. Neste sentido, as narracións de Contos peregrinos afincan moi visiblemente na práctica da pluralidade multicultural, no respecto idiomático e a convivencia dos distintos vehículos lingüísticos da área luso-galega.

Resulta estimulante comprobar a feliz conxunción do real empírico e o real onírico que se dá nestes textos. Somos o que soñamos, xa se sabe, e esa máxima que tantos abonaron, dende Shakespeare ata Cunqueiro, esprémea aquí Rocha ata as últimas consecuencias, facendo convivir nos relatos vivos e espectros, seres imposibles con xente do común, ensaiando a distopía en diversas ocasións.

O carácter peregrino desta narrativa, o que nela hai de alusivo aos camiños composteláns, é tamén un acerto que presenta a cidade do Apóstolo como símbolo e crisol de mundos, de culturas, un territorio común e universal, camiño aberto polo que transitar a vida e aprender dela.

Humanista, defensor dun mundo de valores e mañá esperanzado, Rocha non evita a crítica ás miserias sociais e os abusos de poder que nos rodean. Todo o contrario, a súa visibilización é, de feito, o primeiro paso para mudar ese estado de cousas, para persuadirnos da marxe de mellora, e aí é onde reside a carga subversiva destes contos.

Como narrador Rocha é un estilista clásico, que arquitecturiza as narracións rexeitando os construtos alambicados. Conta claro e seguido, con progresión lineal e acaída caracterización dos personaxes. Persegue comunicar unha historia, un sentimento, unha situación crucial, non recrearse no manierismo da greca formal, o que coido é todo un acerto.

Editados con sumo gusto por Esfera do Caos (atractiva cuberta, intelixentes paratextos e óptima escolla tipográfica, de caixa e materiais), estes Contos peregrinos son a confirmación literaria dun autor ao que se ten alcumado, con xustiza, como o ‘escritor portugués de alma galega’, un autor no que a fusión transmiñota encarna e brilla con todo esplendor.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 26-5-2014]

Da lusofonía literaria

Coido que ben poucos en Galicia teñen escrito tanto e tan ben sobre os espazos literarios da lusofonía como Xosé Lois García. Máis de trinta anos de artigos, conferencias, monografías e estudos varios confirman o que digo, pois case non hai autor, realidade escritural ou evento de importancia lusófono acaecido nas últimas décadas que non fose convenientemente glosado por este profundador das excelencias literarias da nosa lingua irmá.

Polas diversas xeografías da Lusofonía é unha amplísima recompilación de case novecentas páxinas nas que García puxo por xunto boa parte dese labor. O volume, editado pola Asociación Cultural Xermolos e a Irmandade Manuel María, recolle varias ducias de traballos entre os que se contan prólogos, artigos xornalísticos, ensaios en libros colectivos e revistas e mesmo entrevistas a autores.

Grazas a esta extensa recolleita sabemos da literatura e principais voces de Portugal e do Brasil, mais tamén de Angola, Cabo Verde, Guiné-Bissau, Mozambique, São Tomé ou Timor, escrita espallada polos diversos continentes que abrangue igual os clásicos que os creadores máis recentes, tanto narradores coma poetas, dramaturgos ou ensaístas.

Xosé Lois García achega tamén outras pedras de azucre a este seu doce compilatorio, como é, por exemplo, a serie de artigos publicada no seu día na sección “Ecos Lusófonos” de A Nosa Terra na que estudaba a presenza da literatura e a cultura de expresión portuguesa en autores galegos como Eduardo Pondal, Rosalía de Castro, Castelao, Antón Vilar Ponte, Xohán Vicente Viqueira, Manuel Curros Enríquez, Antonio Noriega Varela, Eloy Luis André, Vicente Risco ou mesmo unha moito máis nova Iolanda Zúñiga.

Imprescindible. Ese é o cualificativo que mellor describe este Polas diversas xeografías da lusofonía para aqueles que queiran coñecer, de primeira man, o que na escrita de expresión portuguesa leva vendo a luz tanto nos últimos lustros coma en épocas precedentes, unha obra de Xosé Lois García que engrandece a súa xa dilatada traxectoria.