Narrativa extrema

Nordesía (Xina Vega, 28-1-2018)Poucas voces hai hoxe que resulten tan impactantes e reveladoras como a da viguesa Xina Vega. Autora de títulos referenciais para a literatura en lingua galega das últimas décadas ―velaí os imprescindibles Cardume (2007) e Dark Butterfly (2012)―, ingresa agora na narrativa en castelán con Nadie duerme, impecablemente publicado a finais do pasado ano polo selo logroñés Pepitas de calabaza.

Nadie duerme é unha novela de afiadísimo gume dende a súa mesma cuberta, onde unha coitela de barbear anuncia a sinfonía do sangue que circula polas súas páxinas. As avoltas relacións afectivas que se establecen entre os personaxes protagonistas, as grandezas e miserias de Eros, a pulsión irrefreable e tantas veces destrutiva do sexo, os nosos límites e abismos, o terror que precede ao nada, á disolución e a negación absoluta son o territorio polo que pervagan as tres parellas que poboan estas planas na procura da súa identidade, da verdade do seu ser, do eu que os define en relación ao outro, aos outros.

Mais este relato amosa tamén unha transparente instalación social, a denuncia da lacra emigratoria, das penosas condicións do proletariado, o reino do desafiuzamento no que inzan os máis desfavorecidos. E é xustamente neste humus do desposuimento onde cobra sentido a violencia, as violencias que espellan na historia, nomeadamente as de xénero, que aquí encarnan en estupros, vexacións sexuais e episodios de pederastia, entre outros.

Nadie duermeRecollendo os ecos de certo dirty realism, Vega ensaia unha sorte de neotremendismo de xenuíno cuño no que o maltrato nas relacións, as escenas de masoquismo e mesmo de emasculacións configuran un teatro visceral e palpitante do reverso máis brutal que nos habita.

A violencia estética, ética e política que declara Nadie duerme confórmase nunha admirable narración lírica, plena de imaxes poderosas, trenzada cunha prosa de cadencia sonora hipnótica, o que converte esta escrita nun soberbio exercicio estilístico. Se a isto sumamos a moi evidente pegada fílmica que acompaña o relato, entenderase ben por que tantos treitos desta historia nos lembran o herdo de Peckinpah, de Tarantino, dos irmáns Cohen e, sobre todo, de Von Trier, cineastas que non terían dificultades en adaptar as secuencias trementes, rebordantes de violencia xorda ou expresa que aquí son.

Como non podía ser doutra maneira en quen é, tamén si, unha das críticas e investigadoras literarias máis brillantes da súa xeración, hai en Nadie duerme un inmenso caudal de lecturas devorcado, que faísca en citas e homenaxes aos escritores da tradición nosa (aí o está ese Elsinor ventado que nos trae o mellor Cunqueiro, mais tamén a loita contra o naufraxio do “eu tamén navegar” de Xohana Torres, en fin, o instinto lobo de Teresa Moure noutras pasaxes) e doutras latitudes, como o Lorca do que se toma o verso que dá título á obra, o Shakespeare máis témero (o do Titus Andronicus, o do Macbeth) e, por descontado, o Georges Bataille máis salvaxe (recórdese a durísima Historia do ollo), a Elfriede Jelinek máis acerba e a Angélica Liddell de teatro atroz.

Nadie duerme é un ouveo de literatura punk, unha novela ex-céntrica porque desafía o acomodado canon do repertorio, un espéculo que nos devolve as realidades do corpo dende o ollar da muller, que reivindica a carnalidade arrebatada e a sexualidade acendida para normalizalas e, xustamente por iso, desproblematizalas, unha narrativa extrema, implacable e inmisericorde que ha tradear a indiferenza do politicamente correcto para perdurar.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 28-1-2018]

Advertisements

Vila melancolía

Nordesía (Alfonso García, 14-1-2018)Non é esta a primeira vez que traio a estas páxinas o nome de Alfonso García (Santa Lucía de Gordón, 1946). Teño dito, e non cansarei de repetilo, que moito do que hoxe coñecemos e apreciamos da literatura leonesa (das mellores do Estado español) se lle debe a este ensaísta, docente e periodista, durante anos coordinador do referencial suplemento “Filandón” (1985-2012) do Diario de León e director do Instituto Leonés de Cultura (2000-2004), amais de entusiasta divulgador das excelencias da súa terra en volumes como Vive y descubre León (2009) ou o aínda recente León, tierra de leyendas (2017).

Mais, alén do seu impagable labor como profundador nas esencias da cultura leonesa, cómpre lembrar que García é tamén un creador de alento, como demostran os seus inicios como poeta en Mi mundo (1968), o libro de relatos Tres cuentos leoneses en La Habana (2014) e, sobre todo, as súas achegas ao mundo da escrita infantoxuvenil en títulos como Paniplús el elefante (1989) ou Un colegio redondo de cristal (1994).

Pois ben, a estes últimos hai que sumar La capital de los grillos, o volume narrativo ilustrado por Joaquín Olmo e publicado por Eolas Ediciones co que o escritor regresa aos mundos da imaxinación.

Concibido como unha sorte de vidreira na que van espellando as aventuras de cinco mozos dunha pequena localidade leonesa, este conxunto de dez narracións breves debuxan o singular universo de El Quinto Pino, concello no que transcorre a acción e que, por sinécdoque, resulta un exemplo arquetípico de tantas poboacións españolas do rural que ven como o seu mundo tradicional esfarela e corre serio risco de desaparición ante o dificilmente reversible problema do despoboamento.

Decididos a non se resignar, os rapaces protagonistas procuran alternativas que revitalicen El Quinto Pino, ao que, para comezar, queren modernizar dende o propio nome, propoñendo mudalo polo de Capital de los Grillos, insecto moi presente nas súas eiras.

la_capital_de_los_grillosO que logo se desenvolve son as dez entregas nas que vai dándose conta das iniciativas para a mudanza e renacer do lugar por parte dos intrépidos mozos, que tanto idean instalar nela un Museo das Bolboretas coma descobren un tesouro enterrado. Polo medio imos coñecendo os xenuínos habitantes da localidade, todos eles expresivamente alcumados: don Bonifacio, o alcalde, alias El Moscas (pola xenreira que a estas garda, ata o punto de querer instituír a figura do Inspector de Mosquitos para que lles dea caza); Angelina La Cana (dona do bar do lugar e nai de Emiliano El Matapardales, rapaz non moi espelido que un día, como grande ocorrencia, decide organizar un concurso de “O chorro do porrón” que acaba moi malamente entre bébedos); Martín El Parlapoco; Anastasio ou Tasio El Agujas, o reloxeiro oficial do campanario da igrexa e da casa do concello; Raimundo El Sotanas (quen un día, a falta de hostias, deu a comuñón con galletas e favoreceu que os fieis se burlasen pedíndolles que tamén lles achegase un café con leite con elas); Eduardo, máis coñecido como El Tío Raposeras, voz crítica do pobo; Luís El Jeringas, o médico; Felisa La Gallega e o seu fillo Parrulo, comerciantes de ovos; Cleto o fontaneiro, alias El Tuercas; Agripina La Dulce, panadeira e reposteira; Felipe Gómez El Trampas, tafur de bar, ou Cipriano El Manitas, tamén El Chapuzas, empregado multitarefa do concello.

Este ben variado elenco cruza os seus camiños cos cinco protagonistas, conxurados en facer revivir a súa vila, transmitíndonos coas súas andainas unha mensaxe clara: cómpre apostar polo rural de noso, non perder a esperanza e saber apreciar o que a vida rústica ofrece e o herdo que atesoura.

Narrado cunha prosa prístina, liberada de toda ganga manierista, a escrita de Alfonso García neste La Capital de los Grillos agrada pola sabia integración de lecturas do xeito máis natural posible, o que fai que as citas a Borges, ao Lazarillo, a Blyton ou mesmo ao Casares de A galiña azul resulten transparentes e nada rebuscadas, facilitando a lectura aos máis novos e non só.

A melancolía que deitan estas páxinas, a sabedoría nas sentenzas, o fino humor e a mensaxe esperanzada que reflicten son un bálsamo reparador para este mundo de urbanismo feroz e entolecido, unha chamada de atención a prol da necesidade de conservar a riqueza da cultura tradicional, do contorno que a xerou e das persoas que a transmitiron. E é que, como aprenden pronto os protagonistas de La Capital de los Grillos, “solo la perseverancia permite alcanzar metas”. Convén non esquecelo e seguir teimando nun mundo mellor.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 14-1-2018]

Gran Slam

 

jtallonLer a Juan Tallón complica a vida. Demasiada sinceridade en vea. Quen se abisme nas páxinas da súa última novela, Salvaje Oeste, corre o serio risco de acabar sumido nunha crise de clarividencia. Non vos enganedes, non paga a pena: a ignorancia é a felicidade. A ver se vos vai dar por lelo e despois comprender perfectamente o mundo no que vivimos, decidir que habitamos no desequilibrio, que os ricos e poderosos abusan dos que non o son e que cómpre facer por cambiar as cousas.

Salvaje Oeste é unha traxicomedia, un vaudeville esperpéntico protagonizado por políticos, banqueiros, xornalistas, presidentes de clubs de fútbol e outra xentalla de bo, de moi bo vivir. Os seus temores máis secretos, os seus desexos irrefreables, as súas descomunais ambicións, mesmo as súas sórdidas e asemade elegantes adiccións son os móbiles que explican os atentados éticos nos que se enzoufan con total e delirante compracencia e, xaora, todo regalándose do mellor champagne.

O retrato dunha época e dun país cospe aquí un daguerrotipo velado, unha imaxe negra, negrísima, na que non compensa intentar albiscar claroscuros cando todo é, de tan mouro, luminoso. O poder quere poder, o carto ama o carto. O resto son filosofías moi entretidas para os tertulianos televisivos, os telespectadores crédulos e retwiteadores ociosos. Quen sabe, sabe, e quen non entende o código matrix no que vivimos instalados aforra facer o esforzo de intentar ler a obra e, se aínda así, é teimudo, que apañe paciencia, pois caerá do cabalo e a mancadura halle durar de por vida, tanta verdade transparentada acaba con calquera existencia feliz vendo pasar as sombras da caverna.

Salvaje OestePodería escribir aquí que Tallón é un iconoclasta. Non o é, respecta certas imaxes simbólicas (por un bo perdedor, mata) e cultos (noli me tangere mea thermopolia, podería exclamar). O que lle presta ao de Vilardevós ten outra clave, por iso a anaideia, a adiaforía e a parresía son a súa sacra trindade e Salvaje Oeste a súa mellor diatriba, a sátira inmisericorde que ri a gargalladas do mundo tal como foi e aínda é.

De todo ese teatro de máscaras ocúpase este relato, que é ficción alí onde a realidade non dá para máis e agrada maquillala, pois do resto as correspondencias son tan insinuantes que se os nutridos gabinetes de certos políticos e as carísimas asesorías de determinados empresarios lesen algo (o país de utopía) acabarían por decatarse da magnitude da traxedia, que diría o gran Monzó.

Reitero: facédeme caso, non leades Salvaje Oeste. É máis, propoño que se faga con el o mesmo que co libro de Carretero: hai que prohibir esta Fariña, a ver que vai ser iso de que calquera poida ler literatura de quilates, da mellor da Península, rebordante de humor epifánico e cunha prosa que durante case setecentas páxinas desliza como nun Gran Slam. Nada diso: a terra literaria para quen a traballa. Así que, se acabades de ler isto e saídes a correr ata a vosa librería habitual, non digades que non vos avisei.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 6-5-2018]

 

Asasinatos literarios e outras flores

Téñome ocupado nalgunha outra ocasión da escrita fabuladora de Lur Sotuela, quen aínda non hai tanto publicaba un ben interesante libro de relatos, Alucinario (2014). Nesa mesma liña de ficción informada e fantasía rebordante publica agora Maldita literatura, volume inserido na colección Confabulaciones da Editorial Eneida.

Sotuela cultiva por igual —e dende hai tempo— a poesía visual e a fotografía conceptual, o guión e a curtametraxe, a lírica versal e a narrativa, por suposto tamén a edición de revistas literarias. Por tanto, non é de estrañar que agora nos propoña un libro tan metaficcional de seu como este, no que reúne vinte e unha prosas breves, a medio camiño entre a facecia e o pseudoensaio, que reconstrúen a vida e obra doutros tantos escritores imaxinarios, todos eles creadores de vida insólita que son presentados como perfectos heterodoxos, autores, en todo caso, nada convencionais.

O esquema destas prosas é, por tanto, unha arquitectura autorrefencial que se estrutura sempre de modo semellante: preséntase o autor e a súa singularidade vital e vaise dando conta da súa xenuína escrita á luz de tan insólita andaina, todo apoiado con abondosas citas de estudosos e críticos e, xaora, con notas a pé de páxina e mesmo bibliografía final, que achegan unha aparencia de cientificidade a este portento de imaxinación.

Deste xeito, imos sabendo das proezas do guerreiro Ájax de Beocia ao tempo que descubrimos os seus esquecidos cantos épicos; coñecemos a moi lonxeva Ígnea Brug e o que en tan xeneroso tempo escribiu; tomamos contacto coa literatura omnívora de Oliver Costa, pensador e caníbal; abismámonos no estarrecedor razoar de Otto Dunkel, escritor nazi; decatámonos de como a literatura dá ás veces máis golpes que a propia vida, como demostra o pasar de Curtis Floyd, escritor e boxeador; sorprendémonos cos imposibles que no papel e fóra del materializa Katherine le Grass, creadora e meiga; e así un longo etcétera, no que teñen cabida aínda o escritor licántropo Connor Mac Lury, o autor ocultista Gilberto Nuno das Rosas ou o literato e suicida Sebastian Wolga, entre outros.

Alén de puntuais despistes nas datas e algunhas reiteracións evitables, Maldita literatura convence pola sólida cosedura do conxunto, no que mesmo hai personaxes e voces que van dun a outro retrato autorial e onde Sotuela chega á autocita que enlaza con publicacións reais (así a referencia á revista El anillo invisible da páxina 36). Tamén compre salientar a pegada lúdica e metaliteraria da obra, na que algúns nomes inventados lembran outros reais aos que se homenaxea ou alude nunha refactura máis ou menos paródica (poño por caso, o profesor John S. Eliott criticando a obra A terra baleira de Mac Lury ou o ocultista Nuno das Rosas marchando vivir a Providence, a cidade do non menos enigmático Lovecraft).

Hai, xa que logo, moito de xogo nestes textos nos que, como a voz narradora nos explica nalgún momento, se pretendeu unha “antoloxía” de “semblanzas” supostamente escritas dende “o despacho da Facultade” por un profesor e investigador que fai o reconto destas vidas que foron papeis, tamén ao revés.

Para os degustadores da escrita sobre a escrita, esta Maldita literatura de Lur Sotuela ―bilbaíno criado en Madrid, pero de ascendencia galega, como deixa entrever nalgunha cómplice chiscadela de ollo, tal o lugar de nacenza do namoradeiro poeta París Morel, nada menos que Outeiro de Tebra― ha resultar unha máis que agradable lectura, inzada de deliciosas brincadeiras literarias e versos exemplificatorios de estimable factura, tamén de episodios divertidos e estrafalarios e moreas de gurgullante imaxinación.

Non sei eu se estará de acordo ou non co que deixo exposto o propio autor. Sexa como for, agardo non correr idéntica sorte á padecida polos comentaristas do escritor realista Vladik Kospèk dos que nos fala este libro, que cometeu dous asasinatos literarios en sentido estrito cos que hoxe acabo como esconxuro: “o primeiro e máis rechamante foi o do seu axente literario. Arreoulle catro tiros na cabeza por unha diferenza duns poucos dólares na liquidación dos seus dereitos de autor. Uns meses despois disparou ao crítico Kevin Forrester en metade dunha festa por publicar unha recensión negativa dunha das súas novelas, pero, fundamentalmente, por declarar na reunión na que faleceu que Kospèk era un farsante que xamais viviran ren do que as súas obras describían”. Xente brava, ai non.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 28-5-2017]

Unha galega de Donosti Premio Planeta 2016

nordesia-23-10-2016Podería escribir hoxe sobre o Premio Planeta e recordar que é o buque insignia do grupo de comunicación máis importante de España, o segundo maior de Francia e o máis destacado do mundo, quitado os estadounidenses. Podería comentar da súa ampla implantación nos países de fala española en América, pois ten presenza en trece estados daquel continente e noutros de diversas latitudes. Podería mesmo lembrar que nos seus sesenta e cinco anos de vida este galardón fixo 42 millóns de lectores e recibiu máis de vinte e dous mil orixinais. Pero hoxe quero contarvos outra historia, xa que é ben diferente o daimon que goberna o meu ánimo.

Desta volta préstame falarvos doutra cousa: dunha autora que naceu en Donosti en 1969, que estudou Dereito primeiro e Restauración despois, que lle agradou o último e traballou en diversos restaurantes ata ter o seu propio, pero que un día recibiu o chamado irrenunciable da escrita e se botou a narrar.

Hoxe vive en Cintruénigo, na fermosa ribeira navarra, e comezou a publicar relatos curtos e contos infantís que logo deron paso a unha primeira novela, Los privilegios del ángel (2009), e, andado o tempo, á popularísima triloxía do Baztán con El guardián invisible (2013), Legado en los huesos (2013) e Ofrenda a la tormenta (2014), títulos que lle reportaron gran fama, foron lidos por preto dun millón de persoas e están traducidos xa a máis dunha ducia de idiomas.

Esta escritora chámase Dolores Redondo Meira e acaba de gañar o Premio Planeta 2016 cunha novela que titulou Todo esto te daré e que o vindeiro 3 de outubro será presentada no Instituto Cervantes de Madrid, momento no que comezarán a circular por toda parte as 210.000 copias que dela se han tirar.

E quero falar desta creadora porque é a donostiarra máis galega que coñezo. O sangue non engana e velaí os están os seus ascendentes para demostralo: seu pai, fillo de pontevedreses; súa nai, de familia de Corme. E a aboa Virtudes, heroica emigrante galega a Pasajes, que nunca esqueceu a Terra e que contou relatos orais á neta que logo xermolaron nos seus libros. Xaora, tamén os períodos vacacionais e as moitas visitas ás bisbarras dos seus e os paseos por toda Galicia, seareira como é das nosas paisaxes, que non deixa de frecuentar en canto ten ocasión, pois unha súa irmá vive en Rodeiro.

ribeira-sacraEse humus familiar e vivencial abrolla agora en Todo esto te daré, un thriller ambientado nada máis e nada menos que na Ribeira Sacra lucense, terras de Sober e Pantón adiante, protagonizado por un escritor de 52 anos que vive en Madrid (Manuel) e que debe regresar á terra dos seus antergos para recoñecer o cadáver da súa parella que morre en estrañas circunstancias. Pronto un policía xubilado ha desconfiar da versión oficial sobre a morte e axudará ao novelista a desentrañar o misterio do falecemento, angueira detectivesca na que tamén terá moito que ver un crego da zona.

Aínda que a narración é, antes nada, un relato de intriga onde as relacións entre este tríade de personaxes e algún outro é o fundamental no suspense que se tece, cómpre advertir que a climatoloxía, as paisaxes, a historia, as tradicións e a idiosincrasia e socioloxía das galegas e galegos daquelas terras e, en xeral, de todo o noso país teñen, tamén, un papel protagónico.

Esta é unha novela sobre a cobiza, a complexidade das relacións de parella e a ocultación da verdade, unha alegación contra a impunidade, o trato de favor das clases poderosas e o acomodaticio, mais tamén unha historia de compromiso, secretos, perversións, honor e amizade. Unha narración, en fin, que non debedes de perder e que ha pagar a pena que leades a partir do vindeiro novembro.

marcos-chicotComo tampouco podedes deixar pasar El asesinato de Sócrates, a novela coa que Marcos Chicot se alzou finalista do premio, unha mestura entre thriller histórico e traxedia grega 2.0 pola que desfilan persoeiros como Eurípides, Pericles, Aristófanes ou o propio Sócrates xunto a outros do común. E todo no marco temporal da Guerra do Peloponeso, con Atenas e Esparta enfrontados e dúas mulleres humildes polos ollos das cales coñecemos a intensa e apaixonante vida daquela encrucillada histórica.

Da Grecia de Sócrates á románica Ribeira Sacra, o Premio Planeta 2016 segue a ofrecernos inmellorables escusas para debruzarnos na lectura. Lembrádeo este outono, pois as boas historias abrigan a ánima mellor que calquera manta zamorana.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 23-10-2016]