Valleinclanesca

A primeira noticia que tiven de Beatriz Maceda Abeleira foi a través do álbum ilustrado Man. O alemán de Camelle, unha aproximación á figura do xenuíno Manfred Gnädinger que publicou Galebook hai un lustro. Tempo despois chegou o seu primeiro volume narrativo, O álbum de Garrincha, entrañable historia sobre a superación das barreiras sociais e a integración co ludismo do mundo futbolístico de fondo.

Coa publicación de Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán Maceda Abeleira dá un paso máis no seu camiñar literario. Esta novela xuvenil, publicada polo selo coruñés Trifolium que tan atinadamente dirixe Xan Arias, resulta un ameno relato no que o peso do metaliterario ten un papel decisivo, pois en moitos sentidos esta narración é un diálogo coa propia escrita valleinclanesca, particularmente coa súa memorable Luces de Bohemia.

Dacabalo entre o territorio do real e o ficcional, a novela preséntanos un adolescente que no seu derradeiro ano de bacharelato, a piques de examinarse de Selectividade, descobre un segredo familiar que ata entón lle fora vedado: o seu bisavó era, nada máis e nada menos, que Ramón María del Valle-Inclán. A partir dese momento sucédese unha intriga na que a procura da propia identidade, o herdo da escrita e o complexo mapa oculto de relacións de parentesco van gañando forza segundo avanza a historia.

Do exposto é doado deducir que este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán ten moito de bildungsroman, novela de iniciación na que o protagonista se enfronta ao difícil transo do paso da adolescencia á idade adulta, reto no que o axudarán a amizade e o amor e no que pesarán na súa contra certas inseguridades propias da mocidade e moito do seu pasado descoñecido que, dunha ou doutra maneira, o condiciona.

Escrita cunha prosa fluída na que o peso do diálogo é evidente, esta novela curta de Maceda Abeleira ten a virtude de introducir os menos versados no mundo de Valle dun xeito agradable, de tal modo que ao tempo que o rapaz protagonista vai iluminando as néboas dos devanceiros os lectores van tamén coñecendo moito dese universo xenial que conseguiu crear un dos mellores escritores das literaturas hispánicas do século XX.

A Arousa e Madrid ―en moita menor medida París― son os escenarios nos que se moven os personaxes desta narración, que esvara cun ritmo rápido e amosa unha estrutura na que tamén se homenaxea a Valle, pois varios dos capítulos levan por título as estacións do ano, á maneira das célebres sonatas do escritor.

Mais ese entretecido metaliterario vai alén e engade aínda outras voces, poño por caso a presenza como personaxe dun poeta galego facilmente recoñecible, que andaba entre Madrid e Galicia a fins do 1981 e que é presentado como “un home dunha delgadeza esquelética. Levaba posta unha zamarra, como a dos estibadores, na que cabían catro máis coma el (…) Fumaba moito (…) Non soltaba a copa da man”.

A vida estudantil, a forte presenza do mundo musical da movida madrileña e a centralidade na historia dun John Lennon que acababa de ser asasinado, o contraste entre a España que padeceu o desastre do 98 e a que se abría aos novos tempos da Transición e, sobre todo, o decisivo papel do tríade amor, amizade e familia son as fías coas que se cose este Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán, un libro que mostra unha Beatriz Maceira Abeleira en plena progresión autorial e á que haberá que seguir os pasos.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 1-10-2017]

Escrita suicida

FotografíaDesconcertante, ácida, reveladora. Así é a escrita de José María Pérez Álvarez, que volve á actualidade literaria mercé á publicación de Examen final na colección Litterae de Trifolium, onde xa aparecera tamén a súa anterior novela, Tela de araña, hai tres anos.

Examen final recunca nalgúns dos seus sinais narrativos definitorios: a visión crítica e agónica da vida, a indagación nos porqués das complexas relacións humanas, o sentido do propio exercicio autorial. O narrador (voz en primeira persoa protagonista) desvela as razóns deste fatigarse coas palabras ao tempo que nos dá as claves argumentais do relato: “se preguntó [Tito Colmenar, un crítico literario que lle resulta insoportable ao protagonista] de qué podía, de qué debía hablar la literatura hoy. Lo tienes claro: del dolor, de tu dolor. No de ese dolor universal de hambrunas, guerras, catástrofes, miseria, enfermedades. No. De tu dolorcito ensimismado. De esa punzada cruel en el hígado, de la muerte de Marcela [unha cascuda, kafkiana amiga do protagonista], de tu notorio alcoholismo, de que Erótida [a súa muller] ronque suavemente, de que Ester [a súa axente literaria] no salve tus libros, de tu cadáver sobre un coche rojo [pesadelo recorrente que vertebra toda a novela]. De tu mundo. De tu cuerpo: tu cuerpo reclama toda tu atención. El mundo está en tu hígado. No sabes escribir de otra forma, no puedes escribir de otra forma, no quieres escribir de otra forma. Todos tus libros hablan de ti, de tu universo, tan insignificante”.

examen finalA longa cita exímeme de maiores aclaracións verbo dos contidos de Examen final, auténtico exercicio de purga e expiación, baixada aos infernos no que a práctica da escrita é “un obsceno tumor”, un proceso de autodestrución, suicida, onde non se escribe nin para que o queiran a un, nin para espirse, nin para lograr o libro que a un lle gustaría ler, nin para retrasar a morte, ni para vivir outras vidas. Ao contrario: escríbese para dar fe, case notarial, do imparable avance da decadencia persoal e a inminencia da morte, do esfarelamento do mundo que extenúa, que allea e enfastía e no que, definitivamente, un non ten lugar, non se sente integrado.

Egotista, extrema e atroz, Examen final aboveda o seu edificio narrativo coa cita á mellor tradición mítico-simbólica, que desfila no monstro do Minotauro no que se ve espellado o protagonista, no non tan semblable nin tan frère lector ao que o autor se dirixe, nas cascudas kafkianas que o acompañan nas eternas horas solitarias.

O resto é unha caída da casa dos Usher persoal, un relato da crise do individuo, do eu centrífugo que goberna a novela e que nos arrastra nese declinio imparable cara aos abismos e a ruína dos propios pasos que proclama o terrible resultado deste derradeiro exame. Iso si, narrado todo cun xenuíno estilo que fai de Pérez Álvarez un dos escritores máis valiosos da escena literaria española actual, lonxe de convencionalismos, de prosas efectistas e territorios da diexese acomodados.

Un pracer a lectura deste Examen final. E un gusto velo publicado nunha editora galega, Trifolium, que tantas alegrías nos leva dado nos últimos tempos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 23-8-2015]

Os versos inevitables

la poesia es un error necesarioEstes días deixeime acompañar pola Musa pedestris. O seu foi enguedellarme cun novo título moi suxestivo, ben propio de Trifolium, pois polo selo de Oleiros desfilaron nos últimos tempos dende traducións de Russell, Chomsky, Foucault, Proust, Stevenson ou Swift ata orixinais en castelán e galego de Aranguren, Sampedro, Mayor Zaragoza e Gamoneda.

Desta volta o causante do engado non foi outro que César Antonio Molina, autor dun título tan contundente coma revelador: La poesía es un error necesario, natural continuación dunha liña moi ensaiada polo coruñés onde o pensamento sobre o feito literario en xeral e poético en particular cobra especial relevo, como xa acontecera no seu día con Sobre la inutilidad de la poesía (1995) e a súa ampliación revisada En honor de Hermes (2005).

La poesía es un error necesario compila sete ensaios de meridiana extensión que emparentan, transparentemente, cos seus traballos anteriores. Neles, vai repasando distintas concepcións da arte poética a través das palabras doutros tantos grandes nomes da escrita occidental recente. “La poesía es anterior a los mitos”, “La poesía es poner en palabras algo que no puede ser dicho de otro modo”, “La poesía es preguntar sin responder”, “La poesía es una oscuridad deslumbrante”, “La poesía es el desdichado deseo de lo inaccesible”, “La poesía es cambiar el silencio por silencio” e “La poesía es el punto cero del fin” son as afirmacións e lugares comúns sobre o feito lírico e a inevitabilidade da escrita que lle serven a Molina para se achegar ao legado que, como creadores e pensadores da palabra, nos legaron Thomas Stearns Eliot, Edmond Jabès, Wystan Hugh Auden, Yves Bonnefoy, Octavio Paz e José Ángel Valente.

cesar antonio molinaAínda que as procuras na comprensión dos silencios comunicantes de Jabès ou o profundar no vieiro alén do mítico de Bonnefoy, mesmo a viaxe ao centro orixinario da verba de Valente e o clamor do silencio de Paz me pareceron celmosos na paráfrase interpretativa de Molina, teño de recoñecer que o libro me atrapou, sobre todo, pola finísima disección do territorio creativo de dous monstros da poesía en lingua inglesa como son Eliot e Auden. Particularmente polas complexas relacións sistémicas e interautoriais que (des)teceron, pola súa complexa posición respecto ao fenómeno identitario colectivo e, xaora, pola maxistral reflexión verbo do exercicio da crítica e o seu sentido último. Nesta liña, coñecer de primeira man a lectura e a consideración que a Eliot lle mereceu Yeats, ver como foi entrando no seu mundo aos poucos ata aprehender dende a súa xenialidade unha outra xenialidade foi unha viaxe posible mercé ao sutil guieiro de Molina.

Agora ben, as páxinas que con maior fruición invei deste moi interesante La poesía es un error necesario son aquelas nas que o da Coruña recorda epifanías críticas de Auden que de tan clarividentes tomo como palabra revelada; velaí un botón de mostra: “El deber de un crítico es decirle al público en qué consiste una obra, no en sugerirle a su autor lo que pudo o no haber escrito. Un crítico, por otra parte, no puede perder el tiempo atacando a los libros malos (…) Un crítico tiene que tener conocimientos, libertad de criterio, independencia y gusto personal”.

Podería seguir, mais non é do caso que avance aquí o que o lector ambicioso ha poder tomar por si mesmo neste La poesía es un error necesario, feixe de luminosos ensaios que presta ter á man en tan coidada edición como esta de Trifolium na súa serie Balthazar, literatura de calidade para espíritos elevados que demandan escrita á altura.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 15-2-2015]

Amores en fuga

metase mi prietaAbondarían títulos como os das novelas Tinísima (1992), El tren pasa primero (2005) ou La piel del cielo (2001) para facer da Premio Cervantes Elena Poniatowska unha escritora digna da máis alta das memorias da literatura dos nosos tempos. Mais acontece que esta parisiense de nacenza, polaca por vía paterna e mexicana por materna descendencia e por adopción vital é, amais, unha das mellores escritoras de relato en lingua castelá que poidan atoparse.

Convén lembrar isto a propósito da recente aparición no mercado editorial galego do conto Métase mi Prieta, entre el durmiente y el silbatazo, memorable historia que vira luz por vez primeira no libro De noche vienes (1979) e que agora recupera o selo coruñés Trifolium para a colección Litterae, no que aparece nunha moi coidada edición con fabulosa cuberta de Ánxela Pérez Meilán.

Ten Poniatowska unha agradecida relación cos nosos lares, pois non en van foi declarada pola AELG Escritora Galega Universal en maio do 2009 e, nese mesmo ano, apareceron traducidos á nosa lingua os contos de A filla do filósofo, aos que seguiron logo a novela curta Benquerido Diego, abrázate Quiela (2010), en versión de María Fe González Fernández, e mais o relato infantil Lilus Kikus (2012), trasladado por Teresa Moure, estes dous últimos, por certo, tamén da man de Trifolium.

Métase mi Prieta, entre el durmiente y el silbatazo é unha historia de perdas e da superación das mesmas, un relato protagonizado por Pancho Valverde, condutor de tren e sindicalista ferrocarrileiro quen ve como a súa vella locomotora de vapor, Prieta, acaba sendo substituída por unha nova máquina diesel por mor da implacable modernización tecnolóxica á que obrigan os tempos. Lonxe de se conformar coa nova situación, Pancho —que mantén unha especialísima relación coa súa Prieta, a quen aloumiña como se dunha auténtica segunda muller se tratase— rebélase contra este estado de cousas e decide ‘secuestrar’ o seu amor de ferro. Paralelamente, a súa compañeira Teresa, abandónao de xeito inesperado, co que o mundo de plácidas seguranzas no que vivía instalado Pancho acaba por se derrubar.

elena_poniatowskaMais Métase mi Prieta, entre el durmiente y el silbatazo é asemade unha alegación a favor dos afectos e as fidelidades e, aínda que transparenta unha escala de valores machista e un moito retrógrada, atrapa pola súa capacidade para empatizar cun personaxe que se resiste a deixarse vencer polos obstáculos da vida e que conserva un sentido da lealdade verdadeiramente admirable.

A profusión de mexicanismos que salpementan a narración de Poniatowska fan desta un xenuíno exemplo da súa incomparable prosa, na que o papel do mundo ferroviario ten unha moi destacada presenza, pois non é esta a única das súas creacións que xira arredor de tal realidade.

A sutileza nas descricións dalgunhas pasaxes amatorias contrasta aquí coa contundencia de certos diálogos, convertendo estas páxinas nun ir e vir pendular de rexistros e voces que alimentan un discurso no que a peripecia persoal do protagonista non esconde, antes o contrario, o retrato de fondo de toda unha cambiante e complexa sociedade.

Que Trifolium, esa ínsula de libre edición que habita Xan Arias, nos regale a oportunidade de achegarnos a este maxistral Métase mi Prieta, entre el durmiente y el silbatazo é todo un detalle que sería descortesía non aproveitar. A mellor Elena Poniatowska agárdanos nas súas planas, era ben atender o seu chamado.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 27-7-2014]

Estantíos na autoestrada do Sur

Se vivise Cortázar sería hoxe centenario. Mágoa que non sexa así, teriamos talvez outras obras da altura de Rayuela, máis relatos memorables e, sobre todo, a voz viva dun intelectual con maiúsculas, fondo pensador nun tempo no que tan necesarios son.

Non é deste xeito, xaora, pero fican para recordarnos o seu xenio as obras que nos legou. De entre todas elas, quero hoxe lembrar un conto indiscutible, de perfección esférica, clásico entre os clásicos: “La autopista del Sur”, publicado por vez primeira en 1966 e agora acomodado ao galego por Francisco Xosé Fernández Naval para a coruñesa Editorial Trifolium na súa colección Musa Pedestris.

Fernández Naval é un bo coñecedor da obra cortazariana sobre a que escribiu Respirar polo idioma. Os galegos e Julio Cortázar (2006), o que sen dúbida lle fixo máis doada a complexa tarefa de trasladar este relato altamente simbólico.

Un monumental atasco na estrada de Fontaineblau a París é o escenario no que se desenvolve esta historia, unha trama que discorre sinuosa deixando que cada relanzo da narración verta ao río xeral novos e insospeitados elementos para compor un curso aparentemente plácido mais inzado de turbillóns que dende o fondo do leito fluvial volven avoltas as augas da convivencia entre os seus protagonistas.

Porque se por algo nos admira A autoestrada do Sur é en verdade pola recreación que nel se produce do relacional social levado ao límite: obrigados a compartir o seu libre encerro, os seres que vagan entre os vehículos deixan rédea solta aos seus máis básicos instintos, descóbrennos as súas miserias, tamén algunha grandeza, e son o espello no que ollar o mellor e o peor de cada un de nós.

Narrado coa impecable factura do estilista que Cortázar era, sinfónico sen abouxar, mestre en separar a ganga do filón, ourive do arxénteo sen escoura, A autoestrada do Sur é coma eses velenos doces que un non percibe ata que se espella no fondo da copa, pois nada máis doado que tragar ata as galaxes o anzol desta prosa brunida, cicelada como rexo bloque de canteiro.

Oportuna homenaxe esta de Fernández Naval e Trifolium facendo posible viaxar de novo por A autoestrada do Sur nun outro vehículo idiomático. Carrocería nova para un mesmo corazón motor, cabalos de potencia literaria que admirar.