O ouvear do lobo

Nordesía (Xavier Lama, 10-11-2019)Un dos trazos definitorios de Xavier Lama como escritor é a súa extraordinaria versatilidade. Poeta, narrador e ensaísta, ten recibido numerosas distincións polo seu labor creativo, entre as que destacan o Premio Álvaro Cunqueiro de Narrativa por Os moradores da nada (1995), o Premio Esquío de Poesía por Melancolía líquida da idade das vacas (2008) e o Premio Miguel González Garcés de Poesía por Cabalos do Alén na cidade das fábulas (2009).

A todos estes méritos súmase a súa longa andaina como autor teatral, que lle ten reportado recoñecementos como o Premio Camiño de Santiago por O peregrino errante que cansou ó demo (1995), o Premio Rafael Dieste por O serodio remordemento do amor (1996), o Premio Barriga Verde por Ela, piedade dos suicidas (2015) e, no eido específico do infantoxuvenil, o Premio Manuel María por Os reloxos preguiceiros de Néboa (2011).

Esta produción teatral, na que conta tanto con obras longas coma con pezas breves, algunhas delas representadas en festivais internacionais e mesmo galardoadas nos María Casares, supera xa a decena de títulos coa publicación do seu máis recente título: Na miña alma ouvea un lobo, gañador do I Premio Laudamuco de Textos Teatrais e editado este mesmo outono por Positivas.

Fiel aos principios da súa escrita, nesta nova obra Lama continúa profundando nas cuestións axiais da condición humana: a procura da identidade, a complexidade das relacións interpersoais ou delicado equilibrio individuo/sociedade. E todo mesturando as fías do real e a ficción pura para crear un artefacto dramático que sorprende pola súa autenticidade e capacidade reflexiva.

En esencia Na miña alma ouvea un lobo preséntanos a historia dun policía que actúa como axente secreto no tempo da Guerra Fría ao servizo da coroa británica en Berlín. A súa misión alí será de espionaxe para conseguir información coa que desartellar grupos ecoloxistas centrados na loita antinuclear e antisistema. Mais o que podería parecer unha simple mostra de intervencionismo policial adquire tinturas dramáticas cando este axente, casado no Reino Unido, se ve obrigado a manter unha relación duradeira cunha desas activistas e crear unha dobre vida que mesmo rematará por facer que teña un fillo con esta activista á que espía.

Velaí o no gordiano do drama: a vivencia (in)auténtica do amor, o desdobramento da personalidade e o choque de realidades que todo isto produce, pois, tal como na obra van desvelando os propios personaxes, as fronteiras entre a entrega profesional ao labor patriótico da espionaxe e vínculo sentimental que produce acaban por desdebuxarse, abismando os protagonistas a un cantil vivencial: no caso del, o baleiro interior que produce ser dous ao mesmo tempo e non saber, con certeza, cal é o propio e xenuíno eu; no caso dela, a traxedia de ter vivido un amor falso e ver como froito del naceu un fillo que ten un pai que é un impostor, o que a leva a confesar a anguria que se expresa no título da obra: é unha muller que sente devastada a súa ánima, como clama o lobo ouveante e dorido no que ela mesma se converteu.

Escrita con indubidable eficacia dramática e potencialidade escénica, Na miña alma ouvea un lobo está estruturada en vinte tres cadros breves nos que alterna o diálogo e o monólogo, sempre precedidos dunha sucinta didascalia. A plasticidade dos parlamentos así como a intelixente dosificación da información que vai revelándosenos conseguen crear unha atmosfera de alta tensión dramática, que envolve o lector na mesma perplexidade que os protagonistas están a vivir.

Moitos parabéns merecen tanto Xavier Lama por esta sobresaliente peza coma o Concello de Brión e Edicións Positivas por axudar a soster o Premio Laudamuco co que foi distinguida. O noso teatro débelles moito. Ben está que comecemos a corresponder con gratitude e nos animemos á lectura dunha obra de tanto mérito.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 10-11-2019]

A sensualidade de Emma Pedreira

emma pedreira-corazon e demais tripasA natural versatilidade de Emma Pedreira tena levado a transitar por igual os eidos da poesía ―nos que é autora dunha decena de títulos, moitos deles premiados― e a narrativa, territorio no que asinou o libro de relatos Bestiario de silencios (2001) e mais a novela As cinzas adentras (2004). Regresa agora á prosa con Corazón e demais tripas, libro co que gañou o Premio Narrativas Quentes convocado por Edicións Positivas, quen publica o texto.

Malia a diversidade das corenta historias que compoñen este volume, hai no conxunto varias fías que pespuntan as narracións entre si e, ao tempo, cosen estas coa súa restante produción. Entre as primeiras cómpre salientar a coincidencia dalgúns personaxes que van dunhas historias a outras. Tamén o feito de que unha mesma narración se nos dea por entregas capitulares, a modo de centro da espiral de adn que constitúe o global destas prosas. Doutra parte, a conexión destes relatos con outros libros faise evidente na aposta polo ludismo, a preferencia polos personaxes marxinais e/ou inadaptados e o cuestionamento dos roles sociais e individuais, así como a problematicidade de medos e fobias e a complexa convivencia co pasado e a memoria.

Formalmente este Corazón e demais tripas é tamén unha sorte de bisagra entre landas, pois aposta polos minirrelatos ―predominantes―, mais non desbota os microrrelatos, algúns destes adobiados con tal carga lírica que osmotizan poematicamente nunha indefinición entre o poema sentencioso e ocorrente e a microhistoria de enunciación paraversal (poño por caso: “Lost in Translation”). Polo demais, noutros treitos do libro acoden formulísticas varias, nas que o epistolar sobrancea (velaí as series “Ao Ilustrísimo. Montseñor Abé de Materviagris” ou “Words”), aínda que tamén comparecen xenuínas receitas culinarias (“Casquería”), crónicas xornalísticas (“Xornada porno-lírica no Teatro da Ópera”), entrevistas (“A poeta”) ou recitacións (“Man a man”).

Corazón e demais tripasNon cabe dúbida de que este libro ten no amatorio a súa centralidade. Mesmo pode afirmarse que son as relacións físicas, sexualizadas, o epicentro arredor do que gravitan as historias, neste sentido eróticas. Agora ben, o de Corazón e demais tripas é un erotismo modulado a través do lúdico, o irónico, incluso o imaxinativo ou fantástico, un erotismo desacralizado, naturalizado, onde por veces o sexo é ridiculizado na súa animalización e, noutras, a levidade do enredo apunta á intranscendencia que procura facer máis próxima e menos obsesiva esta realidade. Coido, por tanto, que os deste volume son máis relatos de enlevado sensualismo (enténdase: amatorio-estético, non tanto filosófico) ca de desatada e arrebatadora febre copulativa, o que non lles resta un ápice de intenso erotismo.

Moito han gozar os que se acompañen destas historias. Saberán por elas dos alambicados xuntoiros circenses, do moito que prestan os bicos con aparato, do amor vexetal e literalmente follado, do sexo felino de Catwoman, do amor chuche que todo o lambe, de como desfacer as arañas dos baixos, da sedución de sereas e peixeiras, mesmo das violencias e fantasías monxís. E todo zarrapicado de grilandas metaliterarias que levan o lector de Dickens a Shakespeare pasando por Dickinson, conseguindo trazar un mapa de adhesións librescas nas que este todo multíplice que é Corazón e demais tripas engada na fascinación das súas exóticas filias patolóxicas: agalmatofilia, alvinolagnia, búndling, coulrofilia, crurofilia, dendrofilia, dextrofilia, enditofilia, frotismo, furtling, gomfipotismo, ipsofilia e outras moitas lindezas, das que nada direi para que ti, mon semblable, mon frère, goces do libro tanto coma min.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-7-2016]

Poética terbutalina

Xa está aquí: a nova fornada de enfants terribles da década dos dez deste século chegou puntual, como os pardais na súa migración estacionaria. Pero eles non o saben, xaora, e pénsanse abondo orixinais, irrepetibles, ‘auténticos’ e, en certa medida, non lles falta razón, porque nada é perfectamente cíclico e si arrevesadamente espiral.

O primeiro exemplar xenuíno entre nós desta peculiar ave literaria para o lustro andante é Samuel L. París (Muros, 1984), quen xa nos dera un preaviso co e-book Manual da destrución (2008). A súa indignada carta de presentación é o poemario impreso inflamable, toda unha declaración de principios dende o mesmo título que ve luz, amais, nun selo e nunha colección con tradición subversiva: Di-versos, de Edicións Positivas.

A de París é unha poética de ácidos gástricos, corrosiva e insubordinada, tamén si altamente combustible. Éo na súa temática e na súa estilística, pois a sátira e o sarcasmo respecto dos mundos da política e do establishment literario enchoupan cada un dos microporos da celulosa deste libro. Nada se libra da bile en fervenzas que o poeta gasta: nin o goberno que alentou o último “Feixocobeo” nin o conselleiro de educación nin os políticos de fóra como Rosa Díez. E tampouco perde o tempo en veludos cando ten que cuspir ferocísimas críticas a outros poetas (e editores) actuais, aos que se refire de xeito irrespectuoso, talvez cegado por algunha vendetta inconfesable e/ou envexas que non o fan mellor escritor (evito, deliberadamente, dar os nomes dos amentados, pois a ninguén fai favor).

Refrescantes son os moitos versos metaliterarios e as contrafacta desacralizadoras das que se serve este baixista do grupo Terbutalina, agora tamén poeta editorializado. E, así, unhas veces son Otero Pedrayo ou Ferrín ou Kafka os referenciados e outras Rosalía (“adiós ríos adiós fuentes/ de que chegue a casa xa vos dou unha perdida”), Reixa (“etiopía ten fame/ comeuno todo antón”) ou Celso Emilio (“Eu non son o rei de min mesmo;/ non me goberno nin me decreto/ e camiño mirando o chan ou o ceo…”) os actualizados na reescrita.

Mais tamén se comprace a estética de París en camiñar ao desvío e insiste na mestizaxe interartística, onde ten cabida tanto a linguaxe publicitaria (“nove de-ca-da-dez-de-ca-dentistas/ recomendan/ colgarte”) coma o mundo musical (Fermín Muguruza, Xurxo Souto, Kortatu, Black Sabbath, Sabina, The Sonics, Sepultura, Elvis…).

Se a todo o anterior sumamos unha manifesta preferencia pola hibridación idiomática (con versos amalgamados nunha elaborada sucesión de expresións inglesas, francesas, castelás e galegas) e, sobre todo, a aposta polo prosaísmo, os disfemismos e o léxico procaz e pornográfico (que ten en Lucía Lapiedra ou Michelle Wild as súas particulares Erato e Calíope) entenderemos mellor o irreverente espazo poético no que alenta París.

Doutra parte, todo inflamable fai por canxar as alternancias entre os versos curtos de poesía twitter (definitoria, paragregueresca) cos poemas máis extensos e as prosas poéticas, algúns deles cunha estrutura tríade (composicións nas que poden descubrirse tres textos nun a través da selección da lectura das palabras en letra regular, as grafadas en maiúsculas ou as destacadas en negriña) e outros arremuiñados en series líricas (como a dedicada a Jim Morrison).

A descrición do conxunto completaríase cos ben numerosos xogos gráficos que, nalgún caso concreto (poño por caso, “Diagrama: o fluxo poético eficientemente procrastinador —bucle infinito—“), constitúen verdadeiros textos verboicónicos, moi próximos ao poético visual. Do mesmo xeito, tamén hai unha dilección evidente polo ludismo parainfantil non politicamente correcto (“luis de góngora y argote/ marica o que non bote”) e a brincadeira chistosa e tabernaria de gusto dubidoso (“cómesma/ e contas vinte”), aos que se engade o emprego profuso de epanalepses, epanadiploses, poliptotos, similicadencias, calembures, silepses, diáforas e demais figuras retóricas que martelan con enxeño estes versos.

Herdeiro, malgré lui, dos Rompente de Upalás, dos Ronseltz de Unicornio de cenorias que cabalgas os sábados, mesmo de referentes de promocións inmediatamente anteriores como o Igor Lugrís de Mongólia, o Carlos Negro de Far West ou o Calros Solla do Holocausto zacoe, este inflamable de Samuel L. París vén confirmar que a nosa escrita satírica segue a gozar de boa saúde e que nesta obra —como anuncia a súa propia contracuberta— “a literatura pode debe arder”, pero que con tal poética terbutalina non hai obstrución pulmonar antilectora que se resista.

[Publicado no xornal dixital Galicia Confidencial, 13-6-2012]

Express Literario

Onte, á tarde noite, tiven o pracer de compartir xornada cunha decena de colegas escritor@s convocados polo grupo de Editores de Compostela (Alvarellos Editora, Edicións Positivas, Sotelo Blanco Edicións e mais Urco Editora), que levaron adiante un festival de presentacións ao que denominaron ‘Express Literario’.

O evento levouse a cabo na santiaguesa Praza Salvador Parga e nel colaborou o Pub Medusa, encargado de saciar a sede (e a fame petiscada) das ducias de asistentes ao acto.

En presentacións lóstrego de apenas dez minutos —iso que os organizadores denominaron con tanto acerto na publicidade da xuntanza ‘Libros a toda mecha’— foron pasando polo escenario poetas, narradores, tradutores e ata críticos que deron cumprida mostra da vitalidade literaria da que goza a cidade do apóstolo.

O acto abriuno a escritora Paula Carballeira, quen deu lectura a uns seus poemas do libro Contatrás, nunha intervención moi amena que gañou rapidamente o favor do público cos lúcidos comentarios sobre os textos que ía compartindo.

Tras dela escoitáronse os versos de Rosalía Fernández en Átonos, que chegaron aos presentes mesturados cos acordes dun baixo bluseiro que moito gustou.

Seguiron logo presentacións dos 30 gramos do lisboeta Leonel Moura e mais a Bretemeda do muxián Gonzalo López Abente, ambas as dúas a cargo do seu editor, Enrique Alvarellos; da novela de ficción fantástica O mundo secreto de Basilius Hoffman, da que se ocuparon Fernando M. Cimadevila (autor do texto) e mais Iván Valladares (responsable das ilustracións); da novela Outono aquí, de Mario Regueira, gañadora do último Premio Lueiro Rey de Novela Curta, da que o seu autor dixo moi atinadas palabras que deixaron en todos o devezo pola súa lectura; e mesmo un completo recitado das páxinas da Pornografía da ben coñecida poeta Lupe Gómez.

Mais tamén se sumaron á festa, ben que por voces interpostas, os poemas de Wislawa Szymborska en Versos escollidos, que foron lidos (no polaco orixinal e na súa tradución ao galego de Lucía Caeiro) dende o improvisado escenario por dúas nativas, deixando en todos o resaibo aglaiado da grande literatura que afortunadamente xa podemos ir gozando na lingua de noso grazas a tan oportunas traducións.

Agora ben, a sensación da noite protagonizárona, por unha banda, os responsables da Sociedade Lovecraft da Galiza, quen presentaron o labor da tradución completa ao galego da obra do xenial escritor de Providence que se está a levar a cabo por parte de Urco Editora. Estes adoradores de Cthulhu aproveitanron, amais, para dar breve noticia das moi ironicamente subversivas actividades que andan a promover dende a que eles chaman FPG (Fronte Preternatural Galega), organización política frontista nacida da unión da UPG (isto é, da Unión de Profundos da Galiza), o BNG (Batracios Nyarlathotepistas da Galiza) e o PCPG (Partido Cthulhiano do Povo Galego), todos unidos arredor da SLG (Sociedade Lovecraft da Galiza).

Last but not least, o altamente combustionable Samuel L. París cantou versos do seu Inflamable, nun improvisado recital poético-musical que nos gañou a todos, inmediatos adeptos terbutalinos, pola súa iconoclastia sarcástica e debeladora.

Paralelamente a todas as intervencións os asistentes que o desexaron puideron gozar dun atractivo outlet bibliográfico cun stand de volumes das catro editoras onde, a prezos realmente populares, se vendían títulos emblemáticos da literatura de noso destes últimos anos.

O balance deste primeiro ‘Express Literario’ non pode ser máis positivo: logrouse, con certeza, o obxectivo dos seus organizadores, que non era outro que ‘conquistar novos espazos’ e facer que os nosos libros habitasen as rúas de Compostela. Dende Criticalia, parabéns aos que fixeron posible tan inesquecible xornada!

Planeta Szymborska

Érase unha vez unha señora encantadora, case octoxenaria, que vivía modesta e discretamente nun humilde piso dun suburbio de Cracovia. A boa muller, que nacera en Bnin, Kórnik, por volta de 1923, deixaba pasar os días pracidamente na compaña do seu gato, pois o que fora o seu grande amor, o poeta Kornel Filipowicz, morrera uns anos antes e tiña no felino toda a súa compaña. No felino e nos seus versos, pois tamén ela era poeta dende había máis de corenta anos e, aínda que non daba excesiva importancia a aquela escrita, sabía do interese que nalgúns espertaba o seu xenuíno xeito de ollar o mundo a través das palabras.

Pero un bo día, cando andaba distraída na contemplación de calquera escena cotiá, algo inesperado (inesperado polo menos para ela) veu acabar de vez coa súa tranquila e sosegada vida retirada. Alguén chamaba ao teléfono. Facíao dende Suecia e o obxecto da súa chamada non era senón comunicarlle, solemne e oficialmente, que a Academia do seu país acababa de lle conceder o Premio Nobel de Literatura.

A señora encantadora chamábase Wislawa Szymborska e era xa por aquel tempo, 1996, un auténtico mito da literatura polaca contemporánea, que contaba no seu haber co Premio Goethe e mais o Premio Herder e era doutora honoris causa pola Universidade Adam Mickiewicz de Poznan, a cidade preto da cal nacera había tantos anos.

Falar hoxe gabanciosamente da poesía de Szymborska semella case un pleonasmo. Mais, durante moito tempo, ben poucos fóra de Polonia sabían da súa valía. Nunca foi unha grande dama do star system bestsellerizado mundial. Todo o contrario, fuxía das pompas e as reunións sociais para refuxiarse no seu pisiño cracoviano, dedicada case monacalmente a ver pasar os días con serenidade, atenta observadora a todo canto socialmente a rodeaba, pero coa distancia xusta para non intervir sen necesidade.

Os versos de Szymborska gardan a memoria dunha vida e dun país. Neles alenta aquela rapaciña que foi vivir a Cracovia con oito anos e que, estando alí, sufriu a ocupación nazi e sobreviviu á fame e o frío cavando gabias na rúa, aquela muller nova que nos anos corenta padeceu unha cidade ocupada na que os alemáns impedían os polacos acudir á escola pública, tendo que seguir clases clandestinas namentres traballaba nunha compañía ferroviaria para evitar ser destinada a un campo de traballo.

Seguir lendo