Paseriformes

A historia de Ícaro é a dunha feliz metamorfose: a dunha familia humana que devén paseriforme. O libro co que Federico Delicado gañou o VII Premio Internacional Compostela para álbums ilustrados convocado por Kalandraka non só é un meritorio traballo pictórico, senón unha tenra narración na que o amor e a liberdade traman todas e cada unha das fermosas secuencias destas páxinas.

Alén das sutís ilustracións do álbum —óleo, cera e carbonciño mesturados en distintas proporcións para crear planas de fermosa luz esvaída— hai en todo o relato un pouso de serenidade e asunción ilusionada do porvir que resulta balsámico, motivador.

Este canto á diversidade e o anticonvencionalismo que é Ícaro, coas reminiscencias do mito clásico e Kafka ao fondo, é un belo álbum traducido do castelán que convida a ver máis alá do aparente e a soñar, o que, nos días que corren, é a mellor das menciñas.

A brincar con Paco Nogueiras

“Quero ser Rosalía de Castro,/ das súas fontes quero beber./ Ou Ferrín, coas súas Magnolias,/ ou Novoneyra e o seu Courel./ Quen me dera ser Curros Enríquez/ e chorar cos Pinos de Pondal,/ as Verbas de María Mariño,/ con Cabanillas un poema cantar./ Falar co Merlín de Cunqueiro./ Ser querido como é Castelao./ Ter Memoria como Neira Vilas/ e con Fole ler xuntos da man./ Cantar catro con Manuel Antonio./ Celso Emilio, na noite voar./ Ver con Dieste os Arquivos do Trasno./ Manuel María e os soños ceibar”.

Quen así canta é Paco Nogueiras nun dos seus temas do libro-cd-dvd Brinca vai!, que chega ao mercado dun selo sempre innovador: Kalandraka.

Brinca vai! non é un disco convencional. É un proxecto literario-musical no que o ludismo e o didactismo se dan a man para recrear todo un mundo de celebracións tradicionais a carón de temas importantes para a vida de noso como a ecoloxía ou a fraternidade universal.

Lonxe, ben lonxe, desas propostas pedagóxicas nas que o rigor dos deseños curriculares base todo o afogan, Nogueiras proponnos unha ducia de temas divertidísimos, musicalmente moi atractivos, que mesturan ritmos ben variados (reggae, rap, tecno, rock, pop, música electrónica, mesmo toques folk e tradicionais) para conseguir atraparnos dende a primeira nota e mergullarnos nun espazo para a ledicia colectiva, a ilusión por vivir e por cantar e brincar.

Por se non abondase, Brinca vai! contou coa inestimable axuda de David Pintor, responsable das magníficas ilustracións que acompañan o libro, e mais o Sr. Sagüillo (José Miguel Sagüillo), quen se responsabilizou da produción do dvd anexo que contén videoclips dos diversos temas do cd.

Todos os temas de Brinca vai!, compostos e arranxados polo propio Nogueira, son un excepcional material para o traballo na aula nunha franxa de idade que, por baixo, é idónea a partir dos seis-sete anos e, por riba, pode moi ben alcanzar os once-doce. Escribo ‘idade idónea’ á mantenta, pois calquera (neno ou adulto, do mundo do ensino ou non) pode achegarse a esta proposta e gozar con ela plenamente, xa que os ritmos son tan variados e contaxiosos que en poucos segundos un ha de se atopar prendido deles.

Brinca vai!, como produto, engade aínda outros extras moi apetecibles: uns textos de presentación de Juana Vázquez Silva e Manuel Cortés; as letras das cancións ilustradas por Pintor; unha entrevista co propio Nogueiras dando conta da orixe e elaboración da obra; consellos do Sr. Sagüillo para realizar novos videoclips sobre os temas e incluso un apartado final explicativo dalgúns “Segredos do Brinca vai!”.

Moi divertido, emocionante e optimista, este Brinca vai! é unha descarga músico-literaria de alta voltaxe, un lóstrego de ledicia polo que deixarse acompañar, porque non se pode renunciar á alegría de vivir, e menos se, como Paco Nogueiras nos lembra, podemos gozala en galego, coas nosas escritoras e escritores, as nosas celebracións e toda a nosa cultura. Aí o é.

 a           

A espiral poética de Xavier Seoane

Aínda quente do forno, coma quen di, rematei de ler Espiral de sombras, o poemario de Xavier Seoane editado por Kalandraka na renovada colección Tambo que con tanto ben dirixe o tamén poeta e narrador Luís Rei Núñez.

Cento e medio de páxinas e máis dunha setentena de textos repartidos en tres grandes seccións compoñen este libro torrencial, inzado de alusións metaliterarias, históricas e culturais, un volume sobre o que paira a derrota, a ruína e o fracaso da disolución dun pobo, o noso, que se deixou esmorecer e asoballar ao longo de centurias e hoxe mal boquexa polo alento da supervivencia.

Seoane engavela versos sapienciais e oraculares, poesía do definitorio e de especular druídico, crítica do social e exaltación do enxebre na defensa da lingua para orlar un retablo de retórica labrada, canto lúdico e sarcasmo da deconstrución, estelado de interrogacións retóricas a eito e toda sorte de figuras comunicacionais: exclamacións, suxeicións, licenzas, apóstrofes, optacións, obsecratios, imprecacións, execracións e conminacións. Unha poesía de pecha simbólica, mesmo de cabalística numérica (velaí o omnipresente emprego da máxica cifra do sete), na que as estruturas paralelísticas o cruzan todo, por veces incluso á maneira medieval, retrousos incluídos. Unha estética que se retroalimenta da nosa literatura de tradición popular (os maios, as lendas da raíña Lupa, de Ana Manana, a flor da auga e de cento e unha), na que o cantigueiro galegoportugués ten papel protagónico (aquí os están convocados Pero Meogo e Xoan Zorro e Mendiño e Martin Codax) e onde se cita en homenaxe e preciso lembradoiro dende o Ferrín máis da estirpe ata o Curros máis combativo, igual o Aquilino do astro longo que o Cabanillas agrarista, o Manuel Antonio mariño, o Otero do estarrecer de lobios, o Castelao totémico, o Díaz Castro do cáliz fervendo e a uva mol ou o Blanco Amor de Cibráns e Bocas, o cadáver malfadado de Aguirre, o romanticismo de Añón ou o urro de guerra de Faraldo, entre outros.

Hai en Espiral de sombras unha conexión céltica que asolaga os poemas de fiannas, de Medulios e Fintans, de dolmens, runas, e Ossians, mais tamén de emblemas medievais como o Mestre Mateo, Roi Xordo, Prisciliano ou María Balteira, unha singular Santa Compaña de próceres de aquén e de alén na que tamén teñen lugar os represaliados do 36 (Camilo Díaz, Casal, Bóveda ou os anónimos do Campo das Ratas), John Moore e os heroicos do seu tempo ou, en fin, a sabedoría ilustrada de Sarmiento e a destrución da nosa Ur.

A poesía de Xavier Seoane en Espiral de sombras é un xogo de excesos, un inmenso avespeiro referencial, calidoscopio de alusións cultas que se multiplican exponenciais para facer destas páxinas un territorio lamacento para exploradores incautos e pouco coñecedores tanto da escrita do autor coma de toda a impedimenta de saberes coa que tece os seus versos. Unha illa verbal na que habitan a “raíz da destrución”, “as contas da derrota” e as “fogazas de esperanza”, onde “todo cáliz” cospe o seu lume uncional, onde asistimos á coroación dunha “Heera para unha maia longa”, mais tamén á devastación de “Ur”, aos cánticos “Para unha estirpe morta”, aos laios fúnebres na “Ara selenis”, certos nos “Eidos de sombra”, soldados “Dunha escura milicia”, desesperados “Dunha ara salvaxe”.

Velaquí, pois, un novo título co que Tambo prosegue o seu firme andar. Ogallá esta poética rexa e escura teña tanta aceptación como tiveron outros textos da mesma colección, sería sinal de que a Espiral de sombras de Xavier Seoane entra na luz da comunidade de cómplices lector@s.

[Publicado nos xornais El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de Arousa e Diario de Bergantiños, 29-9-2013]

Twain en Camelot

A literatura é a vida cando a vida é unha aventura. E así foi para Mark Twain, o pai da novelística estadounidense moderna, un auténtico portento da natureza que fixo de todo e en todos sitios, pois nos seus sesenta e cinco anos de vida pouco houbo que non coñecese ou experimentase.

Nacido en Florida en 1835, ben pronto foi levado pola súa familia á beira do río Mississippi, onde se establecerían nunha pequena vila, Hannibal, con porto fluvial e mil historias que aprender para logo as contar. Desa súa estancia, de todo o que alí veu, oíu e gozou nacerían logo As aventuras de Tom Sawyer e aínda As aventuras de Huckleberry Finn.

Alí foi tamén onde o demo da tinta o atacou por vez primeira. Comezou, así, a traballar nunha imprenta local e, pouco despois, de tipógrafo do Hannibal Journal, o periódico que dirixía o seu irmán máis vello, Orion. Foi naquel rotativo provinciano e pintoresco onde apareceron os primeiros artigos de Twain, nun momento no que aínda se conformaba con relatar o mundo sen vivilo.

Mais ben pouco lle duraría aquel vagar repousado e botouse aos camiños para ser primeiro impresor en Nova York e Filadelfia, máis tarde piloto dun barco de vapor que cruzaba o Mississippi, logo mineiro nas lonxincuas terras de Nevada e aínda soldado confederado, para rematar regresando ao periodismo, que sería a súa dedicación definitiva ata o seu pasamento en Connecticut en 1910.

Pois ben, se hai unha obra na que o espírito inquedo, crítico, irónico e descrido de Twain tomou corpo esa é, a non dubidalo, Un ianqui na corte do rei Artur, relato desmitificador, distopía no pasado na que se fala sempre do presente e a súa problemática servíndose dese sutil subterfuxio de transposición temporal.

Divertida como poucas, Un ianqui na corte do rei Artur foi á novelería histórica e bretonizante do seu tempo o que o Quixote fora no seu ás novelas de cabalería. Acabou con elas non por peche, senón por reconversión do negocio. Despois de Twain esta escrita medievalizante de tinturas arcaicas ficou definitivamente arrombada para dar paso a unha nova realidade literaria: a novela crítico-social de ambientación histórico-mítica.

As peripecias do mecánico Hank Morgan que, logo de sufrir un accidente e quedar inconsciente, aparece fantasticamente no Camelot de Artur sérvenlle a Twain —a través do tamén moi cervantino recurso do manuscrito atopado— para describir os sensentidos e absurdos sociais do seu tempo, véndoos reflectidos nese espello prebrechtiano que é ollalos no ridículo de séculos pasados. A loita de clases, as convencións e hipocrisías, as desigualdades e abusos, os costumes obsoletos e as prácticas inxustas e arbitrarias van desfilando por esta corte artúrica de cabaleiros e damas abraiados ante os portentos tecnolóxicos que é quen de poñer a funcionar Morgan, pero que, lonxe de mudar as súas mentalidades, non fan senón acusalas en negativo.

A explotación, a superstición, o engano e a ignorancia dese mundo de cabaleiros da Táboa Redonda son as mesmas que Twain quixo denunciar na Norteamérica finisecular que lle tocou vivir e que é, no esencial, o mesmo mundo que nós hoxe padecemos.

Por iso, esta competente tradución de Carlos Acevedo da moi amena Un ianqui na corte do rei Artur é un novo albo da división narrativa de Kalandraka Editora, quen recupera para o lectorado galego un título clave das letras occidentais, versionado en múltiples ocasións, traducido a unha chea de idiomas e adaptado cinematograficamente varias veces.

Para pequen@s e grandes, apocalípticos e integrados, tirios e troianos, Un ianqui na corte do rei Artur resultará unha lectura máis que agradecida, porque, como o propio Twain lembraba sempre, “a raza humana ten unha arma verdadeiramente eficaz: a risa”.

[Publicado en Praza Pública, 27-5-2013]

Os versos eivisencos de Antoni Marí

Antoni Marí é un dos máis brillantes poetas en lingua catalá das últimas décadas. Catedrático de Teoría da Arte na Universidade Pompeu Fabra de Barcelona, a súa vida transcorre entre esta cidade e a súa Eivisa natal, á que regresa a cada canto para atopar alí o tempo para pensar, para calar e divagar, para non facer nada e facelo todo, ese milagre que o silencio e a soidade daquela marabillosa illa lle proporcionan, segundo propia confesión.

Dese nutricio humus eivisenco agroman os seus múltiples ensaios, os seus volumes de relato pero, sobre todo, nesa raizame enxerta a súa vizosa obra poética, da que arborizaron ponlas ben frondosas. Tres delas —El Preludi (1979), Un viatge d’hivern (1989) e mais El desert (1997)— foron reunidas polo poeta no volume Tríptic des Jondal (2003), o mesmo que agora publica baixo o título Tríptico a editorial Kalandraka.

Tríptico foi vertido ao galego polo tamén poeta Xavier Rodríguez Baixeras, probablemente o mellor tradutor desa lingua entre nós, pois é ampla no tempo e numerosa nos froitos a súa dedicación a este eido. Por tanto, o traslado fiel da poética de Marí á lingua nosa non só está asegurado, senón que constitúe todo un exemplo de exquisitez tradutora ao alcance de moi poucos, porque non son tantos os que posúen o fino oído, a sensibilidade de poeta e a habelencia filolóxica para producir tan notorios resultados.

Os tres poemarios de Marí ábrennos ao mundo íntimo do escritor, ao máis característico dos seus días e os seus traballos. É o espazo privilexiado da súa terra eivisenca o que zumega tras cada liña versal. Así, as paisaxes, pero tamén as vivencias, dese territorio da memoria e o presente son vivenciados nas composicións, por veces viradas á infancia fuxidía, outras á mocidade que esvaeceu e, as máis das ocasións, a un hoxe que abala entre emocións de visión estética.

Todo nestas páxinas se converte nunha procura incesante, nun querer saber que é motor da indagación lírica, que desconfía da aparencia e as súas ocultacións e se verte nunha pintura de epifanías. Unha escrita na que se cumpre o que o poeta anunciou algunha vez: “en la voluntad formalizadora es fundamental ser esencial, íntimo y reductivo”, o que leva este Tríptico polos vieiros da poesía reflexiva ou a filosofía lírica, pois en Marí a substantia literaria acomoda multiforme.

Quen percorra estes poemas —longos, discursivos, ás veces con metro e rima, mais maioritariamente versolibristas— descubrirá pronto a autenticidade dun canto que explora a existencia, o ser e a súa circunstancia, que inquire polas razóns últimas e sabe da ledicia do miúdo. Un poeta, en fin, ao que nada lle é alleo porque a fluencia da vida o atravesa e deita, caudal, no verso.

Tríptico é “unha chuvia de sombras instalándose/, a deter os camiños e as comarcas,/ os contornos inmóbiles do espello”. Eses espectros tan familiares cos que convivimos, os que nos recordan que “todos os afáns son único afán/ e as memorias unha soa e única memoria./ Un só desfalecer e un único desexo”. Porque, no fondo, a comunidade que nos fraterna é tan idéntica que a experiencia persoal non é senón unha irisación fractal máis da propia vivencia compartida: “Todo é un. Todo/ a mesma cousa, pensas./ Só a aparencia é mudábel./ A noite é a mesma e tamén/ o instante feble en que renace o coñecemento dos nomes,/ o coñecemento da palabra e a luz”. Xustamente por iso, pola súa esencial identidade xemelar co que cada un de nós vimos sendo, os versos de Marí son unha revelación, en non poucos sentidos cósmica, e sempre telúrica, matérica e transcendente: “esta escuridade/ que fai da alma unha profunda fonte/ onde todo, alá no fondo, se mestura:/ así, a materia e a substancia, a suor/ da terra e da vida, o recendo/ húmido da morte, a turbulencia/ da podremia, o rigor/ mineral do infinito”.

Neste tempos nos que tantas coleccións de poesía morren por inanición, ben está que ti, amig@ lector@, mon semblable, tomes conciencia do valor de manter a flote unha colección como Tambo da viguesa Kalandraka, quen con apenas unha terna de títulos tennos aberto un mundo creativo con voces maiores de noso (velaí os poemas de Manuel Álvarez Torneiro) e de alén (caso da excelente antoloxía Sete poetas vascos), aos que agora se suma esta memorable tradución de Xavier Rodríguez Baixeras dun dos poetas referenciais dunha literatura irmá como é a catalá. Achegarse á librería e facerse con este Tríptico de Antoni Marí (que mesmo agocha tesouros secretos como os deseños de Anxo Pastor, que tan ben acaen a esta deliciosa edición, impecable na súa materialidade) será o mellor sinal de que seguimos habendo lector@s neste Finisterrae para os que a alta poesía importa.

[Publicado no xornal dixital Praza Pública, 18-2-2013]

           http://www.youtube-nocookie.com/embed/hZNjvWo57Sc?list=EC00808B6DF06B42AC