Literatura ecoguerreira

literatura ecoguerreiraTeño escrito nalgunha outra ocasión que a gran literatura infantoxuvenil portuguesa converxe en João Manuel Ribeiro polos catro puntos cardinais. Poeta, narrador, filósofo, conferenciante, antólogo, ensaísta, tradutor, profesor universitario e animador cultural, este crossover da escrita lusa ten sido traducido a diferentes linguas e atesoura no seu haber varias ducias de libros entre os cales se encontran títulos referenciais da literatura para o lectorado novo do país veciño.

Afortunadamente, tamén en galego se teñen vertido textos de Ribeiro. Recentemente anosouse Meu avó, rei das pequenas cousas e agora ve luz O señor Pésimo é o Máximo, relato publicado novamente pola editorial Hércules e outra volta trasladado pola tamén escritora e tradutora Ánxela Gracián.

Este mes de novembro cumpríronse tres lustros dende o mouro afundimento do Prestige. Moita foi a literatura que aquel aciago accidente fixo correr entre os autores galegos, mais tamén fóra das nosas fronteiras houbo voces solidarias que ficcionaron sobre o feito tentando exorcizar o fantasma de futuros desastres, uníndose cordialmente ao noso “nunca máis”.

Entre eses creadores de sensibilidade comprobada atópase Ribeiro, quen principia a historia do seu señor Pésimo na Costa da Morte, onde el e a súa familia veñen de vacacións no outono do 2002 e acaban por vivir, en primeira persoa, a terrible traxedia do asfaltado das nosas praias.

pesimo e maximo

Pésimo, de primeiras, é un tipo un tanto despreocupado, sumido no seu traballo e pouco empático cos que o rodean. Mais o drama do Prestige acaba por desarmalo e prodúcese nel unha transformación que o levará a tomar conciencia da vertixe destrutiva que os humanos exercemos sobre o planeta e, logo de pasar todas as vacacións exercendo como voluntario recolledor de chapapote, regresa a Portugal cambiado e comeza a ler sobre ecoloxía, sostibilidade e respecto ao Medio e decide mudar o rumbo da súa vida e da da súa familia converténdose nun “ecoguerreiro” que pon en práctica todo aquilo que entende vai facer dos seus días unha convivencia harmónica coa natureza e os seus seres.

Pésimo convence pouco a pouco a súa muller e os seus dous fillos para que aposten polo aforro enerxético, que acollan animais desamparados, que se animen a cultivar os seus propios alimentos ou que coiden xardíns, campos e arboredos. Noutras palabras: acaba por metamorfosealos nunha familia modélica no respecto polo contorno e o aproveitamento sostible dos seus recursos, o que explica a mudanza superlativa do protagonista de Pésimo intratable a Máximo admirable.

Todo o anterior é relatado por Ribeiro con grandes doses de sensibilidade e humor, cunha prosa dúctil, tremendamente versátil nos diálogos e descricións, na que non faltan acaídas referencias mitolóxicas, filosóficas ou literarias que, porén, son procesadas con intelixencia para conseguir facelas accesibles ao máis diverso público, sen necesidade de que este se ache familiarizado previamente con elas.

O señor Pésimo é o Máximo lese en galego cunha plasticidade plausible, un labor de adaptación no que moi fino traballou o buril de Ánxela Gracián, unha das nosas mellores tradutoras, que deixa aquí unha mostra da súa boa man. Mágoa que non a acompañen en excelencia as ilustracións do interior que asina Bolota e que non lle fai xustiza á óptima edición de Hércules.

Cómpre tomar nota desta lectura, que moito ben ha facer a aqueles que a ela se acheguen, por amena e instrutiva, tanto que sería intelixente prescribila nas escolas ao pé doutras obras nas que a educación emocional nos aprende a reconciliarnos coa vida e a natureza, coa raíz e o lar planetario, que ben fariamos en coidar, pois é o noso único fogar.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-11-2017]

Familias

Hoxe quero dar noticia dun volume singular e necesario, un álbum de gran proveito pedagóxico que non debería faltar na biblioteca de centro escolar ningún, tampouco nos andeis das nosas casas, sobre todo nas daqueles que teñen rapaces e rapazas aos que cómpre ir achegándolles didacticamente unha realidade tan esencial como a da familia, as súas múltiples e variadas composicións, o seu espírito, a súa importancia e significación.

En familia! é o título que traduce o orixinal Alles Familie!, volume co que Alexandra Maxeiner e Anke Kuhl gañaron o Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil de Alemaña no 2011. Tanto Maxeiner como Khul son autoras cunha longa e sólida traxectoria no eido da creación para a mocidade, igual no ámbito literario que no audiovisual, polo que non é de estrañar que o resultado da suma dos seus talentos ofreza tan interesantes froitos.

Da versión galega responsabilizouse Rosa Marta Gómez Pato, unha das nosas mellores tradutoras da lingua xermana, quen ofrece aquí unha translación exemplar, respectuosa en extremo co orixinal, ata o punto de que restitúe algunhas pasaxes que na tradución a outras linguas (por exemplo, a aparecida en castelán no selo Takatuka) foran suprimidas e tamén acomodou con moito ben algúns termos que foran modificados erradamente no paso a outros idiomas.

Por tanto, este En familia! que nos chega da man de Hércules de Ediciones é unha inmellorable porta de acceso á suxestiva creación de Maxeiner e Kuhl, pois non só responde con fiabilidade no traslado textual, senón que tamén na edición material do álbum as imaxes e formatos se conservaron con total esmero.

Quen debulle nestas páxinas comprenderá pronto que o concepto familia engloba na actualidade unha realidade multiforme e variable en extremo. Moitas das combinacións posibles de familias que conviven na nosa sociedade móstranse aquí de xeito moi ameno e comprensible. Sabemos, así, das familias numerosas e as de poucos membros, das de fillo único ou das de varios irmáns, incluídas as dos xemelgos uni e bivitelinos, tamén as dos trillizos, cuadrillizos e mesmo quintillizos.

Agora ben, a diversidade familiar que percorre estas páxinas alcanza tamén a natural descrición doutras modalidades, como as familias de pais separados ou divorciados e as daqueles que volveron casar e teñen novos fillos coas novas parellas e, polo mesmo, descendentes que son medio irmáns, isto é, as denominadas familias patchwork. Tamén se presentan as familias arco da vella, ou sexa, as integradas por homosexuais e lesbianas, con ou sen descendencia.

Pero, indo máis aló, este En familia! dá razón das designacións nas que, en moi diferentes culturas, son amentados os proxenitores e a súa proxenie, tamén das familias con fillos adoptados, subrogados e acollidos, da descendencia que medra criada polos avós ou tíos e dos curiosos nomes que as madrastas e padrastos teñen nalgúns lugares (así mamá bonita e papá bonito en Francia ou mamá e papá de plástico en Suecia). Explica tamén que o termo familia pode estender o seu uso alén da familia nuclear, incluíndo os restantes parentes e mesmo as amizades, dando lugar neste último caso ao que se chama familias de elección. Na mesma liña, comenta a curiosidade da unión inquebrantable entre amigos que se produce entre irmáns de sangue (co rito unitivo das pingas de sangue coas que se sela o pacto) e de moitas outras cuestións que unen as familias ou as fan, dunha ou outra maneira, xenuínas (os olores característicos que imprimen ao fogar, os hábitos e costumes que comparten, os idiolectos que crean etcétera).

O libro, divertido e moi informativo, remata cunha ficha en branco para cumprimentar onde cada lector pode, se quere, presentar a súa familia (membros, nomes e parentescos) e sinalar a comida e lugares preferidos de cada quen, os alcumes, hobbies, palabras secretas, fobias e mesmo cousas nas que se asemellan ou diferencian.

Recomendo con entusiasmo este álbum, fondamente educativo para os máis novos, formativo en grao sumo para os xa crecidos e unha lectura que, como o seu propio título indica, pode moi ben gozarse na compaña tanto de fillos coma de pais e avós e, se os houber, tamén de bisavós e tataravós, que saberán falar e lembrar a memoria de trastaravós e pentavós, sempre En familia!

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 29-1-2017]

Das pequenas grandes cousas

Hai libros que, unha vez descubertos, producen un sismo interior que acaba por reconfigurar os cimentos do mapa sentimental propio. Son obras das que posúes a certeza de que tería sido un inmenso erro non chegar a coñecelas ao longo dos teus anos de vida, textos nos que asalta a convicción de que tardaches de máis, sempre demasiado, en darlles cumprida lectura. Por iso te prometes relelas moitas máis veces. Porque a vida é curta e a arte dalgunhas obras moi longa. E porque Menéndez Pelayo tiña toda a razón cando se queixaba de que é unha pena morrer, coa de libros que lle quedan a un por ler. Sobre todo, engado eu, se eses libros son tan extraordinarios como Meu avó, rei das pequenas cousas, unha alfaia literaria de João Manuel Ribeiro da que hoxe quero dicir apenas dúas ou tres palabras.

Non tentarei apañar a auga do mar literario de Ribeiro con cribos. Imposible resumir aquí a extensa, densa, intensa traxectoria autorial de quen conta os volumes por ducias, as conferencias e charlas por centos e a súa participación en libros colectivos e eventos literarios de todo tipo por moreas. Abondará con dicir que Ribeiro é un dos máis importantes escritores infantoxuvenís de todo Portugal e o dilatado orbe lusófono, un lugar que lle confire, con todo merecemento, a súa recoñecida, reeditada e multipremiada obra.

Porque eu quero falar agora de Meu avó, rei das pequenas cousas, un libro editado con delicado primor por Hércules Edicións e ilustrado —acaeríalle mellor dicir iluminado— por Catarina Pinto, un volume que se publica en galego por man doutra sobresaliente escritora infantoxuvenil galega, Ánxela Gracián, quen puxo o seu cumprido talento de tradutora profesional ao servizo dunha historia da que o menos que se pode dicir é que esganifa a fibra cardíaca tanto como enleva o pensamento.

Ideado como unha historia de vida e descubrimento en oito estacións, o relato de Meu avó, rei das pequenas cousas é todo el un vademécum gnómico e sentimental, unha narración que, ao tempo que testemuña vivencias e fidelidades, memorias e perdas, ledicias e revelacións, serve tamén ao propósito do docere et delectare dos clásicos, pois ese alento de ensinanza e fe nun vivir vai cosido á víscera mesma desta admirable historia.

O neno protagonista que narra os feitos rememorados dá razón da importancia transcendental que na súa vida xogou —e xoga, na lembranza— o seu avó. El foi quen lle ensinou a ver o mundo, a pensar a existencia e aprehender que a felicidade está nas cousas máis miúdas, que nos levan sempre ás verdadeiramente inmensas: o amor, a amizade, o agarimo á terra e as xentes dun, a paixón por aprender, a perda dos que queremos, a convivencia harmónica co resto dos seres, en fin, a necesidade dos soños, da imaxinación, da ledicia presente e a esperanza futura.

Camões, Pessoa ou García Lorca aparecen homenaxeados nestas páxinas, cheas de luminosas reflexións, tamén de tenrura e sutileza, de maxinacións e ensoños, de gratitudes e arelas. Unhas planas nas que se desliza una prosa dúctil, despida, que acompasa a súa música cunha imaxinería sensorialista, evocadora, grácil.

Meu avó, rei das pequenas cousas é un regalo para o corazón, unha dádiva que o deus das palabras lle concedeu a João Manuel Ribeiro e que el, como novo Prometeo, nos obsequiou aos lectores. Como non apreciar un galano así. Merece agradecérselle a quen o agasalla e a quen fai de oportuno Mercurio, neste caso Ánxela Gracián e Hércules Edicións, pois grazas ao seu favor está na nosa man poder ler o Saint-Exupéry portugués dos nosos tempos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 12-3-2017]