Cada tremor

Souben por vez primera de Carmen Pereiras no 2010 mercé a unha magnífica novela de Juan Tallón, A pregunta perfecta (O caso Aira-Bolaño), distinguida no Premio Lueiro Rey. Nese libro, entre as páxinas sesenta e oito e sesenta e nove, logo de falar de Raymond Carver e antes de facelo de Juan Carlos Onetti, o narrador de Vilardevós fixaba a atención nunha xema escintilante: Pequenos infinitos, un volume de prosas poéticas que vira luz dous anos antes da man de Difusora de Letras, Artes e Ideas. Quedei intrigado e quixen saber máis, así que procurei o libro e confirmei as miñas sospeitas: alí había un voz caudal que debería seguir con atención.

Non tardei moito en confirmar a miña intuición. En outubro do 2013 a plaquette titulada “De esmagar descalza” gañou o II Premio de Poesía Manuel Leiras Pulpeiro por unanimidade, pois todos os que participamos naquel xurado ficamos impresionados pola calidade duns versos que desenvolvían unha “estética de dicción inquiridora e conceptual, reflexiva e íntima, inzada de metáforas ousadas, precisas, suxestivas”, tal como escribín entón.

Así as cousas, cando por man de Luís Alonso Girgado ―corresponsable da colección Os Libros do Loureiro de Follas Novas Edicións― chegou a min Onde a alma é unha chuvia tiña razóns máis que sobradas para sospeitar que se trataría dun poemario de valor.

Non me equivoquei. Este primeiro volume de versos de Carmen Pereiras amosa unha poética madurecida, coidadosamente decantada tras anos de puído lírico, que fan do conxunto un texto libre de ganga e adherencias espurias, todo el pura fibra literaria que moito paga a pena ler.

Dividido en tres grandes bloques e un poema epilogal, Onde a alma é unha chuvia é un canto triádico á orfandade da perda, á soidade das ausencias, á sombra do desposuimento. Na primeira das seccións (“Cando a néboa xogue nos territorios vencidos”) esa perda cífrase na lembranza da infancia rural que ficou arrombada na tulla da memoria, pero que hoxe non é senón un eco palpitante dun mundo irremisiblemente ido que, porén, dá sentido ao presente, pois nel ancoran as raíces do propio ser. Nestes poemas a invernía que aterece os recordos, os “arames de sol frío” e as “agullas descompostas dos reloxos atrasados” asolágano todo, creando unha miraxe fuxidía do que foi pero agora só é pura evocación, onde “cada tremor é unha volta ao mundo”, unha mancadura que doe no peito cando se trae á acordanza o tempo que marchou nas hortas ermas, nos corredores baldíos, nas nubes brancas de imposible reencontro.

A segunda das seccións (“Amar é unha certa sensación de ir tirando cos poemas”) evidencia a perda do amor ou, dito doutro xeito, o imperio do desamor, da renuncia e do sangrante recordo da pel que se quixo e xa non está de par dun. Aquí a palabra, o poema, tenta tensar un cabo de salvación, mais devén espellismo ou ladaíña que tan só terma do lamento, “versos desquiciados” para “ceos abaloucados sen escampos”, con “cartas que non chegan” e que se volven asunción da derrota: “non creo que nos versos teñan lugar as citas amorosas que nos poden cambiar a vida”.

A evocación das perdas deixa paso ao terceiro dos bloques (“O contorno na sen”), no que se concreta o presente do canto. Aquí a melancolía invade os versos e o silencio faise aínda máis mesto, ata o punto de que nin a divindade responde e todo vira en “porto de néboas”, “ollos de bronce”, “ruína” e “bechos do silencio” e “rosas escuras”. “Todo soidade”, “paredes núas”, “cordas vocais rotas”, “leitos finais” ata a declaración derradeira: “Rendeuse a luz/ que nos puxo no rostro a memoria das albas”.

En consecuencia, o poema en prosa que serve de “Proposta para un epílogo” é a un tempo a asunción da extinción do lume do sangue e tamén a proclamación da brasa ardente que segue a fulgurar: “Veño do esquecido. Refírome a unha danza misteriosa que xa non é posible. Unha danza de estrépitos sagrados que engaiolaba os ollos das panteras. Ecoa de maneira diferente en cada sitio e apenas me concede, das maxias milenarias, o tempo dunha vida”.

Onde a alma é unha chuvia é un deses libros que xustifican un ano literario. Ha dar moitas alegrías lectoras, só cómpre facerse con el.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 26-2-2017]

Amores bilingües

amores sen morteTeño escrito en máis dunha ocasión que a tradución dos nosos textos a outras linguas é non só un feito de positivo espallamento da escrita en galego, senón tamén un índice inequívoco do vizo desta, do interese que a súa obxectiva calidade esperta. Hoxe préstame dar noticia da translación dun novo volume, neste caso a compilación poética Deathless Loves / Amores sen morte do lucense Claudio Rodríguez Fer, que foi vertida ao inglés por diversos autores nunha edición coordinada por Diana Conchado, profesora do Hunter College da City University of New York.

Conchado, de ascendencia galega, reúne neste libro publicado pola santiaguesa Follas Novas trinta poemas e unha plaquette que xa foran aparecendo previamente en revistas como Galician Institute, Asheville Poetry Review, Galician Review, Contemporary Galician ou California Quaterly, en escolmas como Breogan Lighthouse: An Anthology of Galician Literature e mesmo en publicacións alternativas e opúsculos como A tola soñando, Entre duas augas ou Rosalia’s Revolution in New York.

Deathless Loves / Amores sen morte é, pois, unha recompilación de versións realizadas entre 1991 e o pasado ano por tradutores tan prestixiosos como Kathleen March (University of Maine), Julian Palley (University of California), Clifford Irizarry (City University of New York), Jonathan Dune (Director de Small Stations Press), Androulla Sarah Panayi (Universidade de Santiago de Compostela), John Rutherford (University of Oxford), Ute Margaret Saine (Chapman University, California) e a propia Conchado.

Este libro, resulta, amais, unha ben representativa selecta da produción de Rodríguez Fer, pois achega textos que van dende o seu primeiro libro Poemas de amor sen morte (1979) ata os últimos, como A loita continúa (2004), Viaxes a ti (2006) e Ámote vermella (2009), pasando por ben coñecidos títulos dos oitenta e noventa como Cinepoemas (1983), Historia da lúa (1984), A boca violeta (1987), Extrema Europa (1996) e A unha muller descoñecida (1997).

Por tanto, Deathless Loves / Amores sen morte é tamén un sumatorio de toda a poesía traducida ao inglés de Rodríguez Fer ata o momento, pois só ficou fóra a tradución íntegra que Kathleen March fixo de Tigres de ternura, publicada en edición bilingüe galego-inglesa por Toxosoutos no 2012.

claudiorodriguezferDá conta destes e outros extremos Conchado na breve “Introdución” á obra, tras da que figuran as composicións agrupadas en cinco grandes seccións: “Lovers / Amantes”, textos amatorios e/ou eróticos; “Micropoems / Micropoemas”, composicións breves nacidas ao abeiro das múltiples viaxes do poeta; “Lugo blues”, a escrita máis apegada ás orixes telúricas; “New York Jazz / Nova York Jazz”, máis intercultural e urbano, e “Celtic Roads/ Camiños celtas”, poemas que, dunha ou doutra forma, recuncan na irmandade celta.

Esta edición bilingüe remata cuns anexos nos que se detallan os créditos das traducións e a procedencia bibliográfica das mesmas, así como tamén se achega unha listaxe completa das obras de Rodríguez Fer trasladadas ao inglés (onde se contan, ademais de poemas, diversos relatos) e outra de toda a súa produción poética, narrativa, ensaística e mesmo tradutora.

Excelente ocasión, pois, este Deathless Loves / Amores sen morte para familiarizarse coa escrita dun poeta referencial da literatura galega das últimas décadas, que agora ha poder chegar a ser gozado por lectores anglófonos mercé ao meritorio labor de Diana Conchado na edición e, dela mesma e un escolleito elenco de profesores, na tradución. Sexan parabéns.

[Faro de Vigo, 17-9-2015]

Diario DC: de almanaques literarios e marcadores de lectura

Un dos efectos positivos que ten a dedicatoria dun Día das Letras é ver como dende as máis diversas plataformas se impulsan iniciativas que tentan popularizar a figura do autor homenaxeado. Nacen, así, propostas arredor do literario que axudan a que o mundo do escritor se faga máis próximo e cotiá para todos.

Co comezo do ano teñen aparecido xa dúas destas iniciativas que, pola súa singularidade e coidada factura, coido merecen salientarse: a confección dun calendario e mais unha serie de marcadores de lectura con textos de Díaz Castro realizados pola Librería-Editorial Follas Novas de Santiago e mais a publicación dun almanaque de gran tamaño con reprodución de poemas e fotografías do autor por parte do Concello de Guitiriz.

O calendario de Follas Novas contén, a canda as ilustracións de Gloria Lorenzo, un texto de presentación de Rafael Silva Costoyas, un debuxo de Díaz Castro feito por Soledad Pite Sanjurjo e citas de autores clásicos de todo tempo (Sócrates, Nietzsche, Twain, Séneca, Tolstoi ou Aristóteles) que acompañan a reprodución do moi famoso poema “Penélope” de Nimbos (1961) e mais dun fragmento dunha carta enviada polo de Guitiriz a Ramón Piñeiro.

Os marcadores diazcastrianos son catro. No anverso dispoñen diferentes imaxes nas que o floral, as plumas ou os froitos se alternan, dando paso no reverso a fragmentos de diversos poemas de Nimbos: “O verme e a estrela”, “No resplendor do día”, “Terra sucada” e, outra volta, “O verme e a estrela”.

Da súa parte, o Concello de Guitiriz, municipio natal do poeta, repartiu entre a veciñanza un almanaque de parede elaborado por Xosé Antonio Cascudo, director do documental diazcastriano O instante eterno. No proxecto colaborou tamén a Asociación Cultural Xermolos a través do seu coordinador Alfonso Blanco Torrado e contou co patrocinio da Xunta.

Este almanaque ten a virtude de resaltar as efemérides diazcastrianas, polo que aparecen destacados días como o 19 de febreiro (centenario de nacemento do autor) ou o 17 de maio (día no que celebraremos as Letras Galegas na súa honra). Tamén salienta por incorporar moito material gráfico valioso, entre o que destacan instantáneas inéditas do escritor e a reprodución fotográfica de manuscritos deste, por descontado, tamén poemas del, concretamente unha ducia, tantos coma meses.

Todos estes materiais poden visualizarse en gran tamaño se clicades nas imaxes que acompañan este post.

Estou seguro que o Ano DC que acaba de botar a andar nos seguirá deparando venturosas sorpresas coma estas que moito cómpre parabenizar e que chegan da man da Librería-Editorial Follas Novas e o Concello de Guitiriz e mais Xermolos. Será síntoma de que o tecido sociocultural segue vivo e que a querenza polas letras de noso non esmorece, pois en tempos materialmente facareños como os que atravesamos moito presta poder alimentar tamén o espírito.

Os rostros de Cunqueiro

Sempre ha ser unha boa nova ver compilada a obra dun autor de referencia, poder saborear a lectura de textos que antes ficaban espallados pola prensa periódica, inaccesibles ao público xeral, ocultos para alérxicos ás sabas de po dos baleirados hemerográficos. Se, amais, o escritor do que se reúnen os textos é Álvaro Cunqueiro, non cabe dúbida de que a recompilación será de interese certo, pois non hai escrito do mindoniense que non garde o seu selo e revele o fulgor imantador da grande literatura.

Neste último par de anos, a librería-editorial Follas Novas, da man do crítico e investigador Luís Alonso Girgado, leva recuperado valiosos volumes do autor mindoniense, entre os que se salientan textos poéticos como as súas Elegías y canciones (que non foran reeditadas dende 1940), a compilación Los días’ en ‘La Noche’ (onde se puñan por xunto as colaboracións xornalísticas que entre 1959 e 1962 publicou o escritor na crucial cabeceira santiaguesa) e a miscelánea Prólogos, epílogos y otros escritos diversos (integrada por limiares, colofóns, ensaios en volumes colectivos e aínda algunhas outras páxinas de circunstancias).

Aos anteriores súmase agora ‘Los otros rostros’ (1975-1981) en ‘Sábado Gráfico’ (Madrid, 1956-1983), nova colectánea na que, como o descritivo título indica, figuran arremuiñadas todas as contribucións de Cunqueiro á célebre revista ao longo de case trinta anos. Son nada menos que douscentos oitenta textos (douscentos setenta e un publicados semanalmente na serie “Los otros rostros” entre 1975 e 1981 e nove aparecidos fóra dela entre 1964 e 1972) que compoñen un volume de máis de setecentas cincuenta páxinas. Todo un esforzo editor que cómpre agradecer ao selo santiagués.

O libro tivo como editor ao amentado Alonso Girgado, quen se viu axudado en labores técnicas por Lorena Domínguez Mallo e mais Anastasio Iglesias Blanco. El é tamén o responsable de dous dos capítulos introdutorios previos á reprodución dos textos: un xeral no que traza unha caracterización panorámica da revista que os acolle e outro centrado nas colaboracións de Cunqueiro neste medio, ambos altamente documentados e rigorosos.

Mais esta edición conta tamén con outros paratextos de mérito, como as palabras liminares do fillo do autor, o tamén escritor César Cunqueiro González-Seco, quen en “El texto oceánico de Álvaro Cunqueiro” reflexiona con gran lucidez sobre o que el denomina ‘tempo paradisíaco’ (unha sorte de non-tempo ou decorado atemporal ao que poden adscribirse todos os escritos de seu pai) e a xenuína ‘metafísica do instante’ que explica a epifanía que agocha cada artigo do xenial mindoniense.

Non menos salientables son os outros dous proemios ao volume e mais o ultílogo, debidos, respectivamente, a Eugenio Suárez (quen fora no seu día director da publicación), o estudoso José Antonio López Silva (especialista na xornalística cunqueiriana) e Luís Cochón (autor dun creativo postludio a propósito da imaxinativa literatura do de Mondoñedo). Todos tres contribúen a explicar a brillante achega de Cunqueiro en Sábado Gráfico, ao tempo que fornecen de moitos outros datos non menos precisos para ben comprender esta incomparable escrita.

Se o lector quere saber da topografía das sirenas, a mecánica vacúa, de Barba Azul e os partos múltiples, a ciencia funambúlica, os batallóns de meigas, os correos fantasmas e os corvos parlantes, a espionaxe e as xastrerías secretas, as conversas entre lobos e carballos, o Gólem e os Papás cátaros, o canto do cuco e os seus días, dos monos faladores, os sucesores de Nostradamus, o tangueiro e o estafermo de Foligno, o vendedor de ósos de luz, os fabricantes de nubes, a palinxenesia, os devotos da cornamusa, os aluados e os centauros, os unicornios e os paseos de Satán por Normandía, a lagosta, o capón e a lamprea, as voadoras de San Silvestre e as infantas misteriosas, en fin, do ‘arcipreste máis arciprestante de toda a arciprestería” e mesmo de con quen está Deus, non o dubide: o seu libro é este ‘Los otros rostros’ (1975-1981) en ‘Sábado Gráfico’ (Madrid, 1956-1983), arca de tesouros verbais na que se garda, intacto, o fino pano sedán da prosa mellor do mestre Cunqueiro.

 [Publicado nos xornais El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de Arousa e Diario de Bergantiños, 4-8-2013]

A traxedia xeolóxica

O laio supurante dunha Terra lañada polas cicatrices da cobiza, da procura devecida de minerais, petróleo, xemas, elementos que capitalizar, explotar, transformar, esgotar. A loucura do escravismo das persoas polas persoas, tiranía de traballos inhumanos na extracción, fendendo as landas e as abas con degresas letais, carruseis de maquinaria esmagadora, devastadora, aniquiladora.

E xunto a toda esa vertixe de tesouros avarentos que cómpre desenterrar, a lembranza doída dun mundo que se foi, da paisaxe que perdemos, Arcadia feliz que non volverá, non, porque non hai lugar neste mundo dos mercados, das siderurxias, dos altos fornos e minerías mil para bucólicas do novo milenio.

Un manto de cinza nebulosa, de faíscas que queiman estratos abaixo, perforadoras, tuneladoras, megaescavadoras para esburacar, furar ata o abismo das entrañas, morte de Xea, imperio das Kapital, mercancía, mercadotecnia, plusvalía arrincada da derme a lategazos.

Desa tolemia, do rastro de morte e acabamento que tras de si vai deixando, ocúpanse os versos da sempre agonicamente lúcida Medos Romero, quen no seu recente A ansia do lóstrego fai tremelecer un alegado ecolóxico tal se fose unha oración contra a destrución irremediable das amazonías todas, dende a súa ben próxima e coñecida térmica das Pontes ata os máis lonxincuos paraísos do coltán, o lignito, o tantalio, en fin, o diamante.

Baixo o selo de Follas Novas Edicións e integrado na imprescindible colección Libros da Frouma, A ansia do lóstrego acompáñase das instantáneas do fotógrafo Antonio López Fernández, imaxes en branco e negro que nos transportan con inusitada forza ao escenario de tanta desolación, tan incontrolable anceio de posesión mortífera das veas do planeta.

Non é un libro amable este de Medos Romero, pero ben difícil era que o fose rodeados de tanta incuria e tamaña saña antiecolóxica como andamos, xustamente aquí, onda nós, o país da beiramar asfaltada, as costas chapapoteadas e o feísmo campal por toda parte. Por iso a palabra de Medos Romero é sabia cando recorda como soñou “o poder letal das escavadoras/ rabuñando vilmente as paredes da casa,/ os recordos máis íntimos, a nosa tribo expulsada,/ ―inútil e esboroada―, daquela, cando/ uns homes demarcaban/ a fortuna, o desangre dun pobo”. Velaí a traxedia xeolóxica.

[Publicado no xornal Faro de Vigo, 14-3-2013]