O libro dos afectos

Nobelo de luz é o título co que a profesora e dinamizadora cultural Charo Golmar se estrea como poeta da man de Edicións Fervenza.

É este un libro dos afectos, pois todo arredor del devén irradiación pura do amor: amor á familia, ás amizades, á profesión docente, ás nenas e nenos, amor á paisaxe, á memoria, ao cosmos, á vida.

En Nobelo de luz está a lembranza benemérita do pai, Xesús Golmar, galeguista represaliado tras a Guerra Civil, que representa o acubillo do lar, a alba do amencer, o facho a alumear recordos que terman das almas dos seus, que son gueiro e faro, voz ergueita que ensina o camiño, o compromiso coa terra, a herdanza da educación compartida, liberadora, universal.

Mais neste libro está tamén a maxia dos nenos que encheron e enchen a vida de Golmar como mestra. E, entre todos eles, fulgura a ánima dun cativo moi especial, un meniño autista, que é disfásico e que ten que coser no ar das mans e nos vagalumes dos ollos todas as mensaxes que aniñan no seu peito e que o seu trastorno específico da linguaxe non lle deixan verbalizar.

A voz da poeta fúndese coa deste neno, vai cosida na súa propia pel, e o río encorado dos sentimentos flúe para dicir xuntos o que a represa das palabras retén no neno: que a vida ten bicos e aloumiños, a apertas a presadas, tamén soños que voan ata o ceo e mares da agarimo.

O verso de Golmar adiviña a palabra tras da non palabra, aprende a linguaxe dos silencios que son mensaxe clamorosa na mornura dos dedos, na esperanza da mirada, no ronsel dos sentimentos. É entón cando a poeta, tal un corpo aberto, se mimetiza co ser do neniño para proclamar: “Serei a súa voz/ neste relato/ de neno diferente,/ de veleiro varado/ en mar aberto.// Voarei cal pomba mensaxeira,/ para achegarlle ao mundo/ os seus devezos”.

E velaí como o nobelo de luz vai debandándose e despréndese del unha sedela vital que eclosiona para agasallarnos coa capacidade de superación e o intenso amor á vida que demostra no seu día a día o meniño.

Mais o pequeno devece por medrar para ser libre e pronunciar as palabras máis fermosas, pregoar e non ser silencio, deixar de ser apenas eco dunha sombra para voar “ata onde a fala/ non precisa de sons/ nin de argumentos/ para expresarse/ na linguaxe/ dos afectos”. Velaí como a ollada dun neno tan especial nos ensina a contemplar o mundo doutro xeito.

Todo este carrusel de emocións e sentimentos que debuxa con nubes de palabras Charo Golmar cristaliza nos pinceis de Amalia López Brea ‘Luchi’. Alí onde Golmar tece pensamentos e sentires Luchi espella corpos e formas, luces e contraluces, vagalumes de cor que todo o inundan. Ler a Golmar no pincel de Luchi é asistir ao diálogo cordial dun arco da vella de artes transfundidas que se arroupan e complementan, que se ollan no espello da cordialidade creativa.

A maior abondamento, Nobelo de luz conta tamén cun emotivo soarego: as palabras liminares do escritor Xosé Luna, que se unen ao impecable labor editorial de Fervenza para regalarnos un volume fermoso onde as haxa, ideal para agasallar tanto a xente miúda como máis medrada.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 19-7-2020]

Poesía helicoide

xurxoalonsoEn Xurxo Alonso temos un dos pintores poetas máis destacados dos últimos anos. Como artista plástico a súa obra figura en museos e centros de toda Galicia e do resto do Estado e os seus cadros teñen sido expostos en numerosas galerías e feiras internacionais. Como poeta conta con media ducia de títulos ben coñecidos: Onde viven os saqueadores de naufraxios (2002), Cidades de area (2005), Breviario de Aldemunde (2005), Cartas da fronteira (2017) e Oracións profanas (2018), todos eles publicados por Espiral Maior. Por este seu labor ten recibido numerosos galardóns, entre os que merecen salientarse os premios Francisco Añón (1998), Johán Carballeira (2001), Fermín Bouza Brey (2003), Concello de Carral (2004), Concello de Ourense (2016) ou Xosé María Díaz Castro (2018).

A súa sólida andaina continúa a medrar e engade agora un novo título de mérito: No interior do vento, distinguido co Premio Avelina Valladares e publicado nesta ocasión por Edicións Fervenza.

A poesía de Alonso orquestra un delicado equilibro entre as dicotomías da sombra e a luz, o baleiro e os seres amados, as ausencias dolorosas e o alento do clan. Existe nestes versos unha pugna entre o acabamento e a finitude, dunha banda, e a forza vital e a expansión cósmica, doutra; vale dicir, unha loita sen cuartel entre os extremos tanxentes de Tánatos e Eros.

Mais tales antinomías teñen nesta escrita unha converxencia harmónica, que resolve a tese e a antítese de partida nunha feliz síntese: o poder da palabra e o seu reverso, o silencio; tamén os terreos de tránsito entrambos e a incardinación telúrica destes na verba da Terra: “Pola linguaxe inaudible das conxuras/ corre un vapor de auga de carne e óso,/ como ánima de luz vivísima/ feita do aire de ningunha cor./ Baixo a luz astral do silencio,/ aínda que fales calado,/ hante escoitar cos ollos”.

Esa mesma asunción coincidente, a plenitude dos extremos que se tocan na esfericidade, é a que concorre na disolución do Cronos que a poética de Alonso produce. En efecto: igual que na súa pintura o vilagarcián domea o espazo con tenacidade, na súa escrita dinamita o Tempo volvéndoo ubicuo, eternal. Neste caso o tríade presenta os vértices do pasado (edénico, paradiso da nenez fuxida), o presente (que galga no lombo da memoria e a procura do herdo e que ancora a súa angueira na comprensión do ser propio en definición contrastiva cos seres outros, que explora os límites da corporeidade e que amosa unha conciencia problemática da fluencia dese tempo que derroca ata os imperios); e o futuro, cara ao que se avanza asumindo o legado familiar, persoal, colectivo e creativo (“a memoria dos outros escribe ao meu carón”) para proxectarse cara a ese mañá que debuxa o derradeiro poema do libro, punto termo e, asemade, superposición das idades todas: “O futuro é aberto,/ Depende do que fagas,/ dos pasos que deas,/ das cousas que movas,/ do que digas/ e do que cales,/ o futuro ten oídos/ que parecen xordos,/ boca que non fala/ e ollos que semellan non ver./ Mais ten ao día/ o dietario/ do que fixeches”.

Velaí a tensión extrema da poética de Xurxo Alonso: unha escrita do existencial que abala entre o rexistro do íntimo e a metafísica do conceptual, que hibrida plástica e verba (“baixo a ingrave respiración da terra,/ onde viven os poetas e pintores/ entre luz camuflada,/ inmolándose no baleiro”) e que ten ben presente o sentido da nación (“Patria como mansión intocable/ con luz orlada derramándose pola fronteira,/ terra de ninguén sen tempo/ para cousa ou palabra (…) liturxia dun pobo/ que entreabre a pena/ ás entrañas da intemperie”) e o destino do cantor: “Se vives no sacrificio,/ nas colleitas da ruína/ haberás coñecer/ o tempo que apaga,/ a luz que cega, o alimento/ que non chega;/ se vives na perda,/ aprecia o que vale a túa dor,/ que o teu reino/ estalo a erguer, poeta/ ao pé da palabra”.

Fulgurante, intensa e reveladora, a escrita de Xurxo Alonso en No interior do vento é unha explosión sideral de asteroides, corpos astrais, galaxias e cosmografías con estrelas ebrias de noite nunha canción do océano vital inextinguible, xurdida da matriz da terra e os abismos consagrados, poesía helicoide e sen fin.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 31-3-2019]

Plis a intrépida

Nordesía (Toño Núñez, 3-2-2019)Resúltame abondo difícil decidir que é, esencial e literariamente falando, Toño Núñez. Podería asegurar que temos nel un meritorio narrador e non erraría, pois non cómpre máis que ler moitas páxinas de Navia, nai (2006), algúns dos seus relatos premiados en diversos certames ou os contos cos que colaborou en diferentes libros colectivos para confirmalo. Tamén acertaría se aseverase que o durame de seu é cerna de poeta, pois textos como Navia I e II (1986), Lugo (1987), Radiografía (2003), Chove (2004) e, sobre todo, Poemas de amor en outono (2005) falan ás claras desta vocación versal. Penso que non andaría desencamiñado tampouco se declarase que o seu é o ensaio e que non pouco é o que ten escrito sobre as terras lucuorientais e outras realidades en diferentes medios de comunicación e espazos diversos.

Agora ben, se hai un eido no que Núñez ten desenvolvido unha andaina intensa e continuada ese é, con certeza, o da escrita para o lectorado máis novo, onde a súa é considerada xa unha das voces infantoxuvenís máis talentosas do panorama galego. Velaí están para espellalo títulos como O soño de Ánxela (1999), O señor mago e a folla (2000), Amores de gato e rato (2005), Macedonia de froitas (2005), O pirata Metepata (2006), O monstro dos Ancares (2007), Mago Goma (2009) ou De como Chispo, o esquío, puido co frío (2014).

A estes últimos títulos súmase agora A gotiña viaxeira, unha obra implementada ou enriquecida, que non só participa da narración en verso como columna vertebral, senón que acaba por se converter nun produto multiartístico que engade como ilustración á historia un relato visual ideado polo afamado pintor lugués Miguel Anxo Macía, a propia historia contada de viva voz polo autor e mais Iria Estévez nun cd anexo e un audiovisual de Xosé Reigosa e músicas do grupo Batital e mais Francisco M. Fernández Muinelo, tamén incorporadas a este cd.

Por tanto, A gotiña viaxeira é un álbum ilustrado e tamén un libro-cd, mais sobre todo é unha atractiva historia que nos aprende o alto valor da auga como piar da vida no planeta e que asenta precisamente no relato circular do ciclo da auga a súa trama principal. Deste xeito, a afouta e curiosa pinga Plis decide marchar coñecer mundo e viaxa primeiro a unha nube á que ascende vaporosa para logo volver á terra entre as flores, pasar despois a un regatiño e, finalmente, ao río Navia, matria do escritor, onde se xunta con moitas outras gotiñas que rematan entoando a coro unha animada canción que recolle a memoria da súa aventura. Como colofón, un texto no que se lembra o precioso ben que a auga doce é, así como a súa escaseza e a necesidade de preservala.

Xa que logo, a obra suma ao interese literario transparentes valores didácticos, que fan deste álbum unha proposta pedagóxica ideal para traballar na aula tanto dende as materias de lingua e literatura coma na docencia das ciencias naturais, ámbitos nos que este libro-cd por forza resultará unha lectura do máis proveitosa.

Doutra parte, a delicadeza destes versos, ateigados de sonoras vibracións, dunha música velaíña que os cose e que flúe líquida, fan das páxinas de A gotiña viaxeira unha festa dos sentidos plena de sensorialidade, de referencias e suxestións ao dondo táctil, ao luminoso ollar, aos máis sutís sons, aos ben plurais sabores e aos recendos lembradoiros.

Impecable factura material a deste álbum, tirado no prelo de Fervenza Edicións, quen logrou plasmar toda a forza da escrita de Núñez e as imaxes de Macía, procurándolles agradecido acomodo no formato, nas tipografías, nas tinturas e papeis, para pórlle a guinda co cd anexo, ben útil tamén para recrear a vista e o oído, para compartir na aula, para escoitalo e velo en toda parte.

E velaquí remata o que hoxe quería escribir a propósito da intrépida aventura de A gotiña viaxeira. Así que, como ela diría: “E aquí se acaba/ a historia de Plis,/ a gotiña viaxeira,/ a gotiña aventureira;/ se sabedes outra mellor…/ Contádea, por favor!”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-2-2019]

A viaxe heroica de Guendufe

guendufeOs máis avisados seguro que recoñecerán pronto o nome de Juan Andrés Fernández Castro. Os seus traballos como ensaísta e estudoso son ben coñecidos no ámbito da investigación historiográfica galega, principalmente por ser o responsable da veterana revista A Estrada. Miscelánea Histórica e Cultural (que este ano chega ao seu vinte aniversario), alén de director do Museo Manuel Reimóndez Portela.

Pola contra, o que ha resultar menos sabido é a súa revelación como narrador de ficción, eido no que aínda non se tiña manifestado publicamente. Faino agora dando á luz Guendufe o anano, un relato de aventuras e iniciación en Edicións Fervenza.

Editado baixo a forma de álbum ilustrado, Guendufe o anano é unha narración sen límite de idade, de lectura máis que recomendable para toda a familia, pois tanto pode ser saboreado polos máis novos da casa (que atoparán nela unha historia chea de aventuras e emocións) coma polos máis medrados (que descubrirán no texto un relato inzado de fondas reflexións e proveitosas ensinanzas).

O que aquí nos propón Fernández Castro é unha viaxe dupla: unha viaxe do mundo subterráneo ata o da superficie, dende os reinos ananos ata as aldeas dos ferreiros humanos; e mais unha viaxe interior, unha viaxe epopeica na que cómpre superar unhas probas, uns ritos de paso para se converter en heroe.

Como viaxe do inframundo anano ao mundo humano dáse unha contraposición entre o imaxinario, o transreal, o fantástico, tradicional e mítico e mais a complexidade da vida e as relacións, tanto familiares coma interpersoais.

Como viaxe heroica a narración é propiamente un bildungsroman, un relato de aprendizaxe, de paso da vida adolescente á adulta, con todo o que iso supón de maduración e plenitude vivencial.

Por tanto, Guendufe o anano é unha historia rebordante de valores, unha escrita do emocional no que espellan cuestións de tanto alcance como a amizade, a valentía, a capacidade de superación e a adaptabilidade, a curiosidade, a responsabilidade e o aprecio ás tradicións ou o respecto pola diferenza.

Escrito cunha estrutura a un tempo progresiva e circular, este relato responde ao canon da literatura de viaxe e aventuras que arrinca nos clásicos entre os clásicos como son a Odisea, a Eneida, a Divina Comedia ou o Quixote, entre outros, historias todas de viaxes e descubrimentos, da complexidade da vida e da diversidade dos seres.

Guendufe o anano bebe tanto da literatura de tradición oral coma dos relatos nórdicos e centroeuropeos sobre estes seres diminutos. Autores como Tolkien ou, entre os galegos, Cunqueiro gravitan nestas páxinas que recrean todo un universo anano perfectamente descrito e caracterizado.

O volume conta, amais, coas magníficas ilustracións de Gabriel Iglesias, profesional da bd que ofrece aquí un traballo de admirable definición no trazo, gran forza colorista e moi rica información visual, logrando un diálogo máis que proveitoso co texto de Fernández Castro.

Este relato visotextual ten a fortuna de se concretar nunha obra tecnicamente moi ben executada por Edicións Fervenza, quen deseñou un álbum en cartoné con cubertas ilustradas a plana enteira, con papel satinado de alta gramaxe nas páxinas da historia, tintados a varias cores nas letras, capitulares e orlas textuais, moi coidada tipografía e gardas interiores tamén ilustradas.

En definitiva: que todo se alía para que Gandufe o anano sexa un máis que posible galano para estas datas de Papá Noel, Apalpador ou Reis que xa se van achegando. Un libro para regalar e para regalarse, unha narración de hoxe e de sempre que agradará a todos e axudará a afirmar a maxia e a ilusión de vivir.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 16-12-2018]

 

Madriña coraxe

Nordesía (Maica Caramés Gorgal, 11-3-2018)“Hai un vencello moi especial entre a madriña e mais eu, un vencello que transcende do físico, do terreal, unha auténtica comuñón que non precisa palabras (…) Ela sempre foi o niño, o fogar (…) Nunca nada nin ninguén me dá tanta paz como os ollos da madriña: limpos, azuis como un ceo de agosto, coa dozura fresca dos chuchameles. Nada me reconforta tanto como cando repite, dende os seus ollos azuis, sen mácula, sen a máis mínima sombra de dúbida, que «todo ten remedio menos a morte»”.

Quen así se expresa é Tareixa, unha das protagonistas de A madriña, a novela da xalleira afincada en Compostela Mª Carme Caramés Gorgal, obra que acaba de publicar Edicións Fervenza. A destinataria de tales palabras é Lola, a súa avoa e madriña, a outra personaxe principal desta historia que se erixe como unha homenaxe narrativa á muller rural galega.

Estruturada en dous grandes bloques nos que a voz narrativa se corresponde con cada unha das personaxes amentadas, A madriña é un relato dúplice no que se conxuga pasado e presente, tradición e modernidade, lembranzas e realidades palpitantes do hoxe. Dunha banda, Lola, a madriña, unha muller nacida nos tempos da Gran Gripe, que padeceu a Guerra Civil e a desaparición do seu home nela, que tivo que sobrevivir a unha durísima Posguerra e que, sen perder o ánimo, soa ante o mundo, aínda ten folgos para arroupar e aconsellar a neta. Doutra parte, Tareixa, a neta, muller medrada no rural, chegada logo á cidade, vítima dun casoiro fracasado que rematou derivando nun episodio de maltrato psicolóxico continuado que a obrigou ao divorcio, do que tenta recuperarse regresando á aldea, ao carón da avoa e madriña.

Xunta estas dúas admirables mulleres, exemplo de loitadoras senlleiras, emancipadas, que son quen de se sobrepoñer aos máis duros golpes da vida e proseguir o seu camiñar en solitario, con afouteza e decisión, comparecen outros moitos personaxes que serven de complemento ou contrapunto ás súas historias: veciñanza, vellos namorados, outros parentes.

Mais o que importa en A madriña é o que nela hai dos sinais de identidade da escrita xenuína de Caramés Gorgal, que leva anos construíndo un macrotexto con trabes mestras ben definidas: a importancia da memoria, o papel decisivo da familia, a escrita de sensibilidade social, a problemática da liberdade e, polo mesmo, da identidade, en fin, a complexa articulación do individual e o colectivo.

A madriñaTodo espella nesta novela, que tivo o seu xermolo en dous contos previos (“Días de namorar”, 2009 e “Lola”, 2011) que foran distinguidos no Concurso de Relatos de Muller Matilde Bares, historias que aquí se viron amalgamadas, amplificadas e diversificadas, ofrecendo unha obra de ambición maior, que soubo tamén recoller as augas doutros textos seus de motivos, temáticas, figuras e símbolos converxentes, como a escrita poética e narrativa previa na que o eido familiar foi central (velaí “No nome da nai”, 2007, Cuarto minguante, 2009 e “Ai, padriño”, 2011) ou a violencia de xénero constituíu o cerne (así en Dos días escuros, 2015).

A medio camiño entre a Mutter Courage brechtiana e o herdo de Te doy mis ojos de Bollaín, esta A madriña de Mª Carme Caramés Gorgal lémbranos a débeda impagable que a sociedade galega ten con tantas e tantas mulleres do noso rural, auténticas heroínas silandeiras, que foron a pedra angular das súas familias, resistindo contra vento e marea mil e unha penurias para sacar adiante a súa xente. De porparte, a novela é tamén un manifesto a prol da liberdade da muller, contra os abusos do machismo imperante, en xusta demanda dunha vida arredada de calquera imposición xenérica, digna e empoderada.

Quen se anime a A madriña descubrirá axiña a prosa de recendos líricos da autora, a súa habelencia para narrar seguido e ben, para afondar nas máis avesías espenucas psicolóxicas, retratar a Galicia do pasado século en diferentes épocas e recrear un fresco de personaxes, lugares e sucesos que se deixa ler con sumo agrado. Unha estrea novelística de mérito, que agardamos siga a cobrar forza en futuras entregas narrativas da autora.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 11-3-2018]