Juan Carlos Mestre, voz de noso

Nordesía (Mestre, 9-2-2020)Unha das novas para min máis gratas dos últimos meses foi a da incorporación ás letras galegas de Juan Carlos Mestre, unha das voces poéticas máis destacadas da literatura en castelán das últimas décadas, quen se sumou á nosa tradición coa publicación de 200 gramos de patacas tristes.

Autor dunha dilatada traxectoria na que se contan títulos referenciais da poesía hispánica recente que foron distinguidos cos máis prestixiosos galardóns (Premio Adonais, Nacional de Poesía, Premio da Crítica Española, Premio das Letras de Castela e León), Mestre participou de sempre dunha cultura esencialmente galega, pois a súa nacenza en Vilafranca do Bierzo fíxoo medrar nunha contorna de implantación sociohistórica e lingüística común á da actual Galicia autonómica.

200 gramos de patacas tristes é un conxunto de máis dun cento de prosas líricas breves nas que a memoria do tempo ido (a vivencia nostálxica da infancia e a mocidade) e a evocación das paisaxes natais e da súa paisanaxe (xentes tratadas que no escritor deixaron fonda pegada) constitúen os alicerces sobre os que asenta a escrita.

O mapa sentimental de Mestre complétase coas fías reflexivas e críticas que, aquí e acolá, entrelazan determinadas prosas nas que o peso da crítica social e do reivindicativo se fan patentes. E tamén integran o conxunto algúns outros textos nos que a propia escrita ou a arte en xeral son o centro de atención.

Neste último sentido, quero pór de relevo o intenso e feraz diálogo que Mestre establece con moitas e moi diversos autores da gran tradición literaria occidental. Poño por caso: Keats, Pessoa, Byron, Fray Luis, Shakespeare, Huidobro, Vallejo ou Borges. Creadores todos dos que Mestre se serve para intextualizar e explicar o seu mundo, as súas angueiras, os neboeiros e loairas que o pasar dos anos foron deixando.

 Textos hai nestes 200 gramos de patacas tristes que recordan a fábula e imaxinación cunqueirianas, o ferrete de Risco, o sarcasmo de Larra. E así, por poñer só uns cantos exemplos, cando un le “O cerebro do aire” faise evidente a homenaxe ao “Vuelva usted mañana”, do mesmo xeito que “O pedichón” resulta un ben digno curmán de O porco de pé, ou “A gaiola” e “Nácara” creaturas que ben podían profillar os libros de semblanzas do mindoniense.

Os recendos, os individuos singulares, as voces e as músicas, os traballos e ocupacións, os sabores. Todo ten xenuína crónica neste libro, escrito cunha prosa de imaxes esmaltadas, que tremelocen nos sintagmas e van coséndose unhas ás outras como nunha procesionaria lírica de marabilla infinda.

Dende o propio título, tomado dun poema do coreano Sang-soon Park, peregrino a Compostela, todo neste libro deita un luz de fermosura crepuscular e etérea, velaíña atmosfera de lembranzas que ascenden no aire da memoria e reloucan nas costuras do corazón. Tal fervenza sentimental non deixará indiferente aos que con ela se atrevan, pois teño a convicción de que Mestre veu para quedar e de que o futuro nos deparará máis sorpresas agradables que virán da man deste berciano para quen os rabaños dourados da palabra non parecen ter segredos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 9-2-2020]

Orixe da orixe

Leo Silencio percutido de Eva Veiga e abandónome a un estadio de emerxencia epifánico. Os seus versos son oráculos que erguen unha escada de luz escura, un óbolo que nos conduce a rexións de abismo conceptual nas que os derregos do intuído, o coñecido e o dicible esvaecen sen solución de continuidade.

A poética do silencio na que habita Veiga procede da procura da orixe, tamén do recoñecemento da perda, da asunción complexa do coñecemento da luz, da comprensión da orfandade e o limes da morte, da entrega ao regreso, da aprehensión do imparable paso do tempo, do acollerse na linguaxe como boia á que asirse no proceloso océano do inefable, do impronunciable.

O silencio é un magma, un limo mouro da raíz ao que a escrita conduce e do que a escrita procede. A poeta “en soidade desce/ a un vasto fondo/ toca algo inexplicable/ que doe e se resente”. Nese intre acontece a revelación: “e o límite veu ser o centro de toda escuridade/ de calquera vida (…) noutra luz aínda máis escura/ botamos a andar”. Todo o que ten sentido está “por debaixo das palabras/ no segredo” e non é a fermosa ninfa quen desaparece, senón o seu salvador Orfeo: “mais non é Eurídice quen se esvae/ coma nun soño/ é el/ quen desaparece de si mesmo”.

As palabras son vieiros para acceder ao ser. Son as “coisas vivas” das que falaba o Ferreira Gullar que cita Veiga, as mesmas que explican a sentenza de Gadamer que tamén comparece nestes versos: o ser que pode ser comprendido é linguaxe. Mais debemos recear das posibilidades da linguaxe, de que tras o “umbral de pel” e a través da “perfección dos túneles” se nos leve, finalmente, ao “bosque errático da luz”; hai que: “desconfiar do que as palabras acaban por dicir das imaxes que a memoria negocia co esquecemento da lóxica encargada de facer fiable o desexo”.

E, secasí, son o único camiño para regresar á orixe, que, en parte, é tamén a memoria do tempo párvulo: “(infancia, ese lugar). Estás aí./ Acaso aínda,/ para sempre, en min?/ Sol irradiándose./ Por que persistes así, luz,/ como se a dor/ non te presenciara?”. O presente é arredamento e hai que volver a esa “inocencia/ desatada/ de todos os principios”. Por iso a poeta proclama: “poño aquí/ o que non está”; isto é, os intersticios do continuum existente polas físgoas do cal se coa o coñecemento e a luz, o silencio poético e o inaudible de Eliade, o indicible de Rilke, o latexo do non manifestado de Valente, o poeta co que se abre este libro, tamén el, como a propia Veiga, mestre da condensación extrema da palabra.

O sentimento é a percusión do corazón, un órgano da razón que acompasa co ritmo da poesía, unha metáfora do ser en silencio que, co pensamento de Zambrano ao fondo, explica o aparente oxímoro do silencio percutido, do silencio matriz que todo o xera, o silencio do silencio, a “orixe da orixe”, o silencio que precisamos para que o balbordo do pensamento deixe adiviñar, sentir o ser verdadeiro.

Como en San Xoán da Cruz, é preciso ir ao descoñecido polo descoñecido, deixar que nos habite a fluencia do río, o sangue da orixe e comprender que a porta de acceso é o irrenunciable “Tacet”, os 4’33 de John Cage, o silencio que reine como unha condición para a palabra, un estado da mente no que ir reconciliándose cos “nomes que se afastan ―terra erma―”, como en Eliot, e abrazar a “ferida da beleza” diazcastriana.

Silencio percutido é “como ese algo/ indefinible que pasa”. Por iso o poemario remata dicíndonos: “deste fluír/ fican só espellos/ a vida continúa a súa viaxe”. Somos no tránsito, cara á escuridade da luz, mergullando na orixe de onde todo emerxe e a onde todo retorna, alén do alén, cidadáns do éxodo, para, con Blanchot, proclamar que ese estrañamento, o desterro do ser auténtico na cerna do silencio, existe para que, pola autoridade da experiencia, aprendamos a falar.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 15-1-2017]

Revelación do oráculo

soño e vertice eva veigaA escrita de Eva Veiga nestes tres últimos lustros percorreu un camiño de depuración estilística e esencialización significante que revela os seus froitos no recente Soño e vértice, o poemario co que gañou o XVIII Premio de Poesía do Concello de Carral.

Neste libro a súa autora avanza ata a beira do abismo, perfura no límite mesmo do cantil, na derradeira fronteira tras da cal todo é incerto. A indagación metafísica sobre o real, sobre as manifestacións do existente e, polo mesmo, o cuestionamento do sentido último do ser é o gran tema destes versos.

Nos textos de Veiga transparentan os lindeiros da linguaxe, as devasas do dicible. A poeta sérvese da palabra como incansable vixía no asedio ao invisible, que é, por natureza, inefable. Mais esa ocultación, esa ausencia do que non podemos penetrar, o baleiro insondable ao que nos precipita, non fai senón alimentar a angustia da verba necesaria.

A cita de Maurice Blanchot coa que se abre o libro sitúanos no escenario no que acontece o tránsito vital: “nesta realización do visible no invisible que é a nosa tarefa, é a mesma tarefa de morrer que nos foi até aquí tan difícil de recoñecer”. Porque nós “apenas sentimos o roce/ do que se nos oculta”. Hai, por tanto, unha “consciencia dun escuro instinto” que nos leva a tentar traspasar o derrego do impronunciable, tensando a palabra para que sexa quen de acadar o inalcanzable: “hai en min a percepción/ de algo que a lingua elude”.

Ese recoñecemento dos límites da linguaxe, contrariamente ao que puidese parecer, centra a hermenéutica do oficio da poeta, consciente do seu papel: “Mais as palabras non poden dar conta/ do que invisibles levamos/ entre os brazos e a morte”. E, porén, na súa pugna, a escrita tenta “alterar o instante/ na súa inmolación/ tocar coa lingua o invisible canto/ afundindo o abismo”.

eva veiga nordesiaO cerco ao invisible determina os nosos pasos, os presentes, mais tamén a percepción do pasado, o sentido do futuro: “o que foi non está/ a súa ausencia envía emisarios”, que son a Memoria, por máis que nos resulte evidente que “mirar atrás é saberse cego” e que todo é inconstante, pois “nada é idéntico nin sequera a si mesmo/ agás ese instante no seu instante imposible”.

E velaquí outra trabe que sostén este edificio lírico: a vertixe do Tempo, unha fluencia imparable, auga dos días que nos arrastra: “segue o río/ o ditado das chuvias/ e vai o acanto/ anovándose contra/ a ruína/ agarda pois só en ti/ entre o eu e a espera”.

Nesa líquida existencia convén chegar á “concentración da raíz/ na súa sede desvestindo a auga/ que o esquece todo” e decatarse de que apenas se Amor resulta un piar sólido. Cara ao “ventre invisible” debe irse “no ventre da quentura, no intimísimo/ despregarse da tenrura”. Outra non hai, pois a cinza da auga ardida é moita e ben prezado, por escaso, a esperanza: “no ardor do seu colapso/ pero distante/ indiferente/ a quen a observa/ na súa éxtase/ a esperanza brilla/ sobre a escura carencia”.

Somos corpos que xamais se deteñen ante si mesmos, “miraxes dos espellos” e, xustamente no intersticio que comunica este mundo co outro lado do azougue, está a auténtica realidade, na “greta do espello”, na fenda que une e distancia a un tempo soño e morte, o “vértice de sombra”: “lene universo que só soñando/ chega a darse no espello”. Dito doutro modo: “soñar:/ a única distancia real coa morte”.

Ler Soño e vértice para a aprehensión do oráculo. Singrar as súas páxinas na revelación do transcendente. Símbolo, ser, palabra fecundante.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 5-6-2016]

Novo libro dos amigos

Ánxel Fole contaba sempre que un dos libros que máis lle prestaría escribir era un que se había titular Censo de boa xente. Nel iría dedicando capítulos a todas aquelas persoas coas que cruzara ou das que soubera que compartían a singular calidade da bonhomía. Desafortunadamente, o mestre lugués nunca chegou a publicar aquela obra coa que tanto soñara, pero estou seguro de que tería sido un texto do máis singular.

O mesmo espírito animou no seu día a Ramón Otero Pedrayo, quen deu á luz en 1953 as delicadas prosas de O libro dos amigos, coñecido volume de retratos literarios no que rememorou un feixe de persoeiros por el benqueridos que daquela xa desapareceran.

En idéntica liña se sitúan as páxinas de A palabra compartida, poemario de Arcadio López-Casanova que conta cun subtítulo acaído e revelador: “Retratos e homenaxes (1963-2013)”.

O libro, publicado por Espiral Maior nunha coidada edición que leva un deseño de cuberta de Fátima Valente, filla do xenial poeta ourensán, é unha sorte de vitral amigable no que comparece a loa e rememoración tanto de voces clásicas devocionadas por López-Casanova coma de compañeiros de oficio estritamente coetáneos e, tamén si, merecedores da súa máxima consideración. Por tanto, nestes poemas, como o autor aclara no limiar, o peso do elexíaco, do cordial e do admirativo é decisivo, amosando a un tempo “a voz do eu íntimo e do eu social”.

As composicións recollidas en A palabra compartida naceron a partir de ben diversas circunstancias. Algunhas xurdiron a propósito da conmemoración de efemérides ou homenaxes. Outras víronse propiciadas pola desaparición de amigos benamados e as máis delas permanecían inéditas e vén agora luz por vez primeira. En todos os casos os textos foron revisados, “revividos” e fixados como definitivos para esta planas, por máis que, como digo, algúns figurasen xa en anteriores publicacións.

Entre o cabezaleiro destes poemas metaliterarios dedicado a Rosalía por mor do primeiro centenario da aparición de Cantares gallegos en 1963 ata os derradeiros escritos hai apenas uns anos e xa consagrados a compañeiros da súa e de posteriores xeracións, median máis dunha vintena de textos centrados nalgunhas das voces máis senlleiras das nosas letras. Así, aos poemas sobre a matriarca Rosalía seguen os versos en homenaxe a Curros, Castelao, Otero Pedrayo, Cabanillas, Pimentel, Cunqueiro, Iglesia Alvariño, Fernández del Riego, Celso Emilio, Díaz Castro, Seoane, Novoneyra, Avilés de Taramancos, Méndez Ferrín ou Darío Xohán Cabana, entre outros, o que dá idea do relevo e alcance dos territorios autoriais poetizados.

Enmarcando todas estas composicións dispón López-Casanova unha “Epístola censoria” inicial e un “Pranto coral” como cauda, textos que contribúen a transmitir a sensación de conxunto orquestrado, ben trabado na súa esencial converxencia, superadora da obvia dispersión das orixes.

O dominio na labra do verso, a abraiante capacidade do poeta para se imbuír do modo lírico dos autores cos que dialoga, o finísimo bosquexo de atmosferas e referencias simbólicas, a mestría nas formas e fórmulas así como o escolleito das verbas coas que orna o beiril de cada sintagma fan deste A palabra compartida un compendio de grande altura estética, así como un testemuño de fidelidades entusiastas e querenzas lectoras, que supón tamén un canon indirecto de voces referenciais.

Moito presta ler os poemas deste novo libro dos amigos, censo de boa e extraordinaria xente. Quen cruce polas súas páxinas descubrirá pronto a brasa palpitante do selo López-Casanova e comprendera, parafraseándoo, que o seu fuso deitou un fío dourado do Tempo pasado e na flor do verso teceu unha cantiga de amor, de amizade e de mestría.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 6-11-2016]

Luminosa penumbra

mafvQuero dicir hoxe do Miguel Anxo Fernán Vello poeta, do escritor que leva máis de trinta anos iluminándonos cos seus versos, do creador que ten loitado arreo pola dignificación socioliteraria da lingua do seu pobo, da xente nosa que é máis nosa, entre outras cousas, mercé a que autores co seu compromiso estético e idiomático fan da comunidade un territorio con maior estimanza do seu.

Non procede detallar agora os múltiples recoñecementos dos que foi merecente a súa longa andaina e tampouco non percorrer os moitos títulos memorables que poden sinalarse entre as dúas decenas de poemarios e a media ducia de pezas teatrais que deu á luz. Abondará con lembrar que, como unha das voces máis senlleiras da súa xeración, a el teñen sido dedicados volumes colectivos e monografías e mesmo existen teses de doutoramento que analizan, exhaustivamente, as bondades do seu verso.

Daquela, conformareime nesta ocasión con cursar un convite: o da lectura de Duración da penumbra, o seu máis recente libro de poemas, unha tiara versal que coroa a súa intensa e sobresaliente traxectoria.

A corentena longa de composicións desta obra resulta un fulgurante epítome da súa escrita previa e, asemade, é unha substantiva e poderosa proposta en por si. Estes versos ofrecen os principais sinais da identidade poética de Fernán Vello, quen regresa aquí á lúcida reflexión sobre a paixón, os corpos e os seus claroscuros en fluír amatorio, como acontecía en Do desexo en corpo e sombra ou Seivas de amor e tránsito. Mais tamén hai nestas páxinas unha evidente presenza da “luz branca que queima”, como en Memorial de brancura; da “pel contemplando/ o seu instante/ como se o tempo fose/ o propio corpo”, tal nos Poemas de lenta nudez ou Capital do corpo; da variabilidade e seguranza de todas as atmosferas, como en As certezas do clima; e, xaora, do espasmo ante o nada e o fuxidío que se debuxaba en Territorio da desaparición e Dicionario do estremecemento.

Mais o que distingue Duración da penumbra de anteriores achegas é a súa condensación expresiva, a torsión que a palabra produce ata alcanzar niveis comunicantes extremos, convertendo o poema moitas veces nunha cadea sentenciosa na que se suceden os versos, lapidarios, certificando frechas de definición conceptual, anímica ou vivencial.

penumbraAs composicións destas planas recoñecen a epifanía do lóstrego elotiano; saben do oracular oficio do poeta e o seu ollo que todo o ve, mesmo o invisible; non esquecen os horizontes lacunares da infancia; teñen palabras para a realidade pedestre do frigorífico ou o quirófano; comprenden a alta simbólica do vento, a música, a serpe ou a neve; son solidarios coa contemplación dos sábados e a teoría dos domingos; recoñécense no tránsito dos emigrantes e na esperanza fanada dos campos de refuxiados; trazan retratos de pos-paisaxes e acuarelas urbanas, mesmo autorretratos; en fin, supoñen a asunción radical da procura da irradiación absoluta, dese morrer debruzado nun mar de luz, iluminación transcendente e definitiva, tan cara a outros poetas chairegos por el benamados.

Convén aprehender Duración da penumbra, matinar verbo da súa fonda mensaxe, ser conscientes da verdade que encerra: “Hai que cambiar as cousas, din os sabios. Talvez no futuro este poema/ conserve un sopro de arrepío entre as súas fendas,/ un arreguizo branco nos seus acordes líricos”. Aí estamos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 30-10-2016]