A cor do Tempo

pilargarciaregoPilar García Rego é un dos rostros máis populares da TVG. Presentadora de programas culturais de gran difusión e prestixio, dende hai varias tempadas é a voz condutora do Zigzag, todo un referente para as artes de noso na televisión pública.

A esta súa faceta de comunicadora de éxito suma agora García Rego unha outra moito tempo latente: a de poeta, que se estrea coa publicación de Sandalias verdes, libro de versos da renovada colección de Poesía da Editorial Xerais.

Sandalias verdes recolle unha trintena de composicións repartidas en tres seccións: a homónima ao título xeral da obra, unha segunda titulada “Cans negros” e unha última nomeada “Zapatos azuis”. Todas tres, como se ve, incorporan o elemento cromático ao seu corpo, pois na estética da autora a memoria é unha cor e o corazón unha tonalidade que brilla ou escurece segundo a corda que se pulse.

Hai nestes versos todo un exercicio rememorativo, de desdobramento e contemplación da nena que se foi dende a adulta que se é, especialmente no primeiro e derradeiro bloques do libro, tinguidos coas manchas do tempo, os campos de pampullos marelos da infancia, as follas vermellas e as libélulas entre cristais, a praia de Louro nos días dacabalo de Amor e as cortinas de tul branco. Todo un mundo de recordos, de intensas vivencias dun tempo clausurado pola nostalxia que fai á poeta exclamar: “Daría mundos por volver apertar as coletas/ pero co amor por riba do tempo/ co olor a xampú de pexego/ sobre a abrasión irredutible da trementina”.

A segunda das seccións, “Cans negros”, posúe unha outra tintura. Aquí son os días tristeiros e cincentos de Churchill, esas xornadas coma mastíns mouros que fan rabiar o corazón coa súa desposesión e orfandade, horas nas que “o medo, ás veces, é o silencio” e inzan os “días grises pendurados dos montes/ igual que as orellas dos elefantes”. No labirinto deses solpores, os cans mancados déitanse na alfombra da porta, tremen coa dor e lamben as feridas. Porén, é moi diferente a sorte da voz poética, quen confesa: “enróscome na cama mais non sei onde lamber”. A soidade infinda, unha lousa de tempo que inclina a vontade e a fai fraquear.

Secasí, ese desencanto resulta transitorio e o ton xeral do poemario é esperanzado, imperio da luz, poesía do verán, versos solares. E contra as cicatrices físicas e anímicas, contra a perda que supura nalgúns textos (velaí, poño por caso, o laio pola morte do pai) e a aceptación da mesma, hai tamén moita música para renacer, dende os acordes do ukelele ata a potencia de Adrian Costa & The Criers, mesmo a ollada plástica de Berta Cáccamo é esconxuro contra o mal do esmorecemento.

Porque se hai algo caracteriza estas Sandalias verdes de García Rego é a súa fe no valor do propio feito poético, na poesía como casa na que se recoller, a casa do ser heiddeggeriana, a matriz esencial que abre a porta ao inefable, a esa cuarta dimensión que só a intuición superior da poeta alcanza a endergar.

A materia verdinegroazulada destes versos é un canto á beleza e aos soños, aos que foron e aos que aínda nos quedan por cumprir. Nada é imposible porque, como a autora nos lembra: “Hai canoas na praia do río./ Sería fermoso navegar/ o mundo enteiro dentro dunha,/ coas mans agarrando os xeonllos,/ cos beizos quentes polo son dun maio florido”. A min préstame subirme á canoa coas Sandalias verdes e deixar que Pilar García Rego guíe a navegación, “sen bandeiras nin muros,/ nin balados nin buratos onde enterrarte,/ sen mar que atravesar/ só mar para vivir/ sen moedas nin Carontes que teñan o poder das fronteiras”. De vós depende agora ficar varados ou iniciar tamén a singradura.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 21-7-2019]

 

Gañar por puntos

manuelportasManuel Portas é unha das voces narrativas máis destacadas do actual panorama literario galego, un eido da escrita ao que chegou hai apenas unha década, tempo máis que suficiente para referenciarse como un autor imprescindible ao que debemos títulos de mérito como Denso recendo a salgado (2010), Un dedo manchado de tinta (2011), Faneca brava (2013), Amor en alpargatas (2015) e Lourenço, xograr (2015). Ás obras anteriores súmase agora Por puntos, novela publicada pola editorial Galaxia que supón un novo chanzo exploratorio nas vías creativas deste narrador e abre a nosa novelística a espazos ata agora inexplorados.

Nunca antes unha novela galega tomara como escusa narrativa e principal leitmotiv o complexo e moi diverso mundo dos cursos para recuperar o carné de conducir. A aposta por un escenario nodular deste tipo afirma a modernidade da prosa de Portas, que reinventa a clásica fórmula da xuntanza de personaxes en contornas obrigadas (pénsese, poño por caso, nas Mil e unha noites, no Decamerón ou nos Contos de Canterbury ou, no noso caso, nos parlamentos á luz do candil ou nunha casa pacega illada pola neve dun Fole) para levalos a un escenario ben actual, inmellorable espello do avolto e mutable carrusel que define o vivir cotián do XXI.

Os personaxes que coinciden neste curso para a recuperación dos puntos do carné son do máis heteroxéneo e abren o relato á consideración da ética do social, ao enganoso do aparencial e ao profundo das verdades ocultas, tamén á reflexión verbo do azaroso do destino, que xunta en lugares impensables persoas que, de non verse obrigadas, sería improbable que visen cruzarse os seus camiños.

Por puntos é unha novela que zumega positividade e, fronte ás adversidades, ás renuncias, aos fracasos e orfandades, ás soidades e rexeitamentos, aposta polo poder salvífico do amor, polo xeneroso desprendemento afectivo, pola solidariedade dos conxéneres e pola confianza en que a vontade de superarse é a máis poderosa ferramenta para cambiar o curso das cousas.

Deseñada cunha habelenciosa arquitectura contrapuntística e de olladas complementarias, a novela sostense nunha admirable economía de recursos, cunha concentración espacial (basicamente todo acontece na aula na que se imparten os cursos, na administración dese mesmo edificio ou, todo o máis, nalgunha cafetería próxima) e temporal (catro días: os dous venres e sábados preceptivos de asistencia ás clases que facilitan a devolución dos puntos) que fala da capacidade de Portas para trenzar seiras literarias optimizando contados vimbios.

O humor (por veces irónico, outras paródico e, no máis dos casos, traxicómico), as abondosas referencias metaliterarias e interartísticas e a xusta proporción das tipoloxías discursivas (equilibro e intelixente ponderación entre diálogos, descricións e texto propiamente narrativo) son elementos que cohesionan o relato e, ao tempo, transmiten a súa consistencia harmónica.

Escrita cunha prosa fluída, líquida, cun dominio impecable dos rexistros (a variabilidade de estilos nos diálogos é notoria), unha atinada selección léxica e un fino burilado nas secuencias e períodos, Por puntos brilla na súa coloratura irisada, que ilumina a lectura destas páxinas e a fai máis que gorentosa.

Calidoscopio social e laboratorio de procederes comportamentais, a novela de Manuel Portas lémbranos que o pasado é importante, pero o presente é o que temos e o futuro a esperanza á que non podemos renunciar. Tamén que, alén do que os outros opinen de nós, mesmo máis alá do que pensemos de nós mesmos, está a verdade fonda e inevitable do noso eu máis íntimo e verdadeiro, un corazón soñador que, malia todo e mesmo contra todo, merece, sempre, ser feliz e gañar por puntos o difícil e arduo combate que é vivir día a día.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 7-7-2019]

Quokka Moka do outro lado do espello

Nordesía (María Solar, 24-3-2019)Nos últimos anos María Solar tense consolidado como un dos nomes de referencia na escrita tanto infantoxuvenil coma de adultos ou institucionalizada. Varios dos seus títulos son xa cita indispensable na nosa escrita destes lustros e, como tal, foron reeditados abondosamente e traducidos a diversas linguas. A verdadeira historia da mosca da tele (2012), Teño uns pés perfectos (2015), O meu pesadelo favorito (2015) ou o recente Os nenos da varíola (2017) son boas mostras desta positiva acollida por parte de público e crítica.

Aos libros anteriores súmase agora Quokka Moka, narración que aparece na Colección Merlín de Xerais con ben coloristas e atractivas ilustracións de Víctor Rivas.

Quokka, como o seu propio nome indica, é unha sorte de marsupial, un canguriño pequecho do tamaño dun gato que, como todos os da súa especie, ten a singular característica dun rictus moi expresivo, que fai que semelle estar sorrindo a perpetuidade. Tanto pola súa morfoloxía coma, sobre todo, polo seu aspecto riseiro os quokkas transmiten a aparencia de seres ‘adorables’, que presta axeitar no colo. Mais Quokka ten un xenio do demo, é rabechudo, ten moi mala idea e bota o día fastidiando a todo o mundo. Iso si, sen perder o riso. Velaí a contradición: o paradoxo do que parece, pero non é, que é o tema principal desta historia.

No vieiro da Alicia de Carroll, tamén Quokka Moka terá que afrontar unha viaxe iniciática a un outro mundo, o antiuniverso, onde todo parece acontecer ao revés. Este escenario favorece a lectura conceptual do relato, pois por medio dunha trama moi divertida e amena, chea de humor e momentos hilarantes, debrúzasenos de fondo cunha cuestión abondo transcendente: que é o normal? Quen fixa as regras de como debe ser a nosa etoloxía social? Máis aínda: ata que punto esas normas teñen sentido e son inamovibles?

De por parte, Quokka Moka é tamén unha fábula da superación e medre persoal, da capacidade de xerar empatía e da confirmación dos valores da amizade e a solidariedade, da consideración respectuosa do outro e da aposta pola comprensión do familiar e amigable.

Escrito con abraiante frescura, o relato de Solar lostreguea nos diálogos vivaces, serpea con admirable economía de recursos nas descricións e consegue un fraseo narrativo de impecable mecano, o que fai desta obra un texto de lectura máis que agradecida, diáfana, transparente e ao transversal alcance dunha franxa etaria e tipoloxía lectora moi ampla.

As aventuras de Quokka Moka a carón do seu amigo espectral, o sapo Roco, e mais da súa avoa na procura do amor quokko serven tamén a Solar para deslizar habelenciosamente unha outra reflexión sociolóxica que conecta esta historia con The Truman Show, o filme de Peter Weir, o que incide no carácter parabólico dunha trama ideada para que os pequenos máis miúdos e, tamén si, os pequenos grandiños nos poñamos a pensar en como cremos que somos, como nos ven que somos e como somos realmente.

Entretida, chea de momentos e pasaxes memorables e de moi agradable lectura, Quokka Moka é unha das obras máis suxestivas dos últimos tempos e confirma a María Solar como un valor ben sólido da nosa narrativa actual.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-3-2019]

Bedepoética galega

Nordesía (Yolanda Castaño, 9-12-2018)Se algo caracteriza a andaina creativa de Yolanda Castaño é a súa irrenunciable aposta pola transgresión artística que ensancha e abre anovadores espazos para as linguaxes.

Porque é relativamente doado, cómpre dicilo, ser máis ou menos orixinal nunha tentativa primeira e illada, pero continuar a selo un cuarto de século despois de darse a coñecer é unha fortuna só ao alcance das voces singulares que marcan época.

E isto é o que Castaño asegura: capacidade para innovar, mestría para sorprender e propostas sempre inesperadas, o que a confirma como unha das autoras máis xenuínas do noso panorama artístico.

O que digo ten doada constatación á vista de O puño e a letra, volume de gran formato publicado por Xerais que constitúe a primeira mostra de Comic Poetry galega a libro completo.

Con esta publicación, Castaño celebra o primeiro cuarto de século de escrita poética cunha escolma dos seus versos, que acompaña coa lectura visual que destes fai unha corentena de debuxantes galegos que interpretan, en clave de bedé, outros tantos poemas para transformalos nunha comicpoética ou bedepoética de innegable fascinio verboicónico.

Por tanto, O puño e a letra é, a un tempo, unha ampla e ben representativa selecta da poesía de Castaño (na que figuran escolmados versos de todos os seus libros: Elevar as pálpebras, Delicia, Vivimos no ciclo das erofanías, O libro da egoísta, Profundidade de campo e A segunda lingua) e tamén unha antoloxía dos principais nomes da ilustración galega, que conviven aquí nun mostrario ben diverso de estilos alternantes, escolas varias e xeracións sucesivas, dende os clásicos nados na inmediata Posguerra como Siro ou Xoaquín Marín ata novos valores como Christian F. Caruncho ou Paula Esteban, estritamente millennials.

O resultado de tan larga mestura é unha explosión de estéticas gráficas nas que conviven dende o cómic tradicional ata o cómic póster, pasando pola bd lúdica (con reprodución incluída dun xogo da oca versal), a bd cadro, o cómic fanzine, a bd plaquette, o cómic ideográfico ou a bd de abstracción pictórica, entre outros.

Da súa parte, os versos escolmados por Castaño espellan o seu vieiro creador, sempre no límite do expresivo, pensatibres da identidade propia, da conexión amorosa, do imaxinario social e fondamente conscientes da radicalidade metapoética.

As corenta achegas bedepoéticas complementan, implementan e completan a escrita de Castaño dende ángulos desusados, amosando non só a súa plasticidade connatural, senón tamén a súa forza escénica, a pulsión fílmica que alimenta moitos deles.

Alternativa, anticonvencional e anovadora, esta bedepoética de Yolanda Castaño en O puño e a letra inaugura camiños para a visotextualidade galega que sempre lle terá que agradecer a súa afouteza pioneira.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 9-12-2018]

Reixa, acaso Reixa

Nordesía (Antón Reixa, 11-8-2018)A vida discorre entre autoestradas de rutina. Tan só de cando en vez os traballos e os días se abren a pequenas áreas de descanso que proporcionan relanzos de felicidade. Noutras ocasións son as peaxes as que deteñen o noso tránsito, obrigándonos a pagamentos dolorosos.

Isto último padeceu o polifacético escritor vigués Antón Reixa, quen en outubro do 2016, durante unha viaxe de Galicia a Madrid, ficou durmido ao volante e acabou fóra da estrada nun aparatoso accidente que o levou ao hospital, onde tiveron que inducirlle un coma que durou dezaoito días.

O relato desa traumática experiencia deu lugar a Michigan/ Acaso Michigan, a crónica do grave accidente, a súa longa estancia hospitalaria, a soñada vivencia mental que experimentou mentres esta durou, a demorada recuperación das súas feridas nun sanatorio e, sobre todo, as moitas reflexións que toda esta intensa vivencia espertou nel.

A narración articúlase en tres momentos ben diferenciados, como o seu propio subtítulo indica: a “crónica de 18 días en coma + 10 meses de melancolía paralímpica + 1 vida posthumana”. No primeiro destes bloques abórdanse os contextos do sinistro, con amplo detalle da intervención médica ambulatoria e o traslado e ingreso hospitalario. Agora ben, a cerna do relato constitúea a transcrición do limbo onírico no que ficou atrapada a mente do autor ata o momento da reanimación. Nese tempo a súa mente creou un territorio pararreal no que o escritor se viu camiñando polas rúas de Michigan nos días da campaña electoral que levou a Trump ata a presidencia dos EE.UU., co Black Friday anegándoo todo. Esta divagación surreal ten, xaora, non pouco de grotesco e inconexo, mais tamén moito de lúcida crítica (subs)consciente a un estado de cousas e un proceder social.

Esa denuncia do absurdo e da inxustiza que anega as vidas dos menos favorecidos socialmente acentúase nas outras dúas seccións do libro, nas que se evidencia a inmensa dificultade das persoas en cadeira de rodas para manexarse na xungla urbana, chea de barreiras arquitectónicas insalvables, ou a dura aprendizaxe que un accidente deste tipo provoca en calquera, revelándolle un mundo de dor que non é doado xestionar.

Michigan/ Acaso Michigan é tamén unha gran parábola sobre o Destino; máis precisamente aínda: sobre o caprichoso azar do Destino, que nun intre mudou toda a existencia de Reixa ata catapultala ás profundidades do caos traumatolóxico, un cosmos de barullo e perplexidade que rematou con el inzado de “secuelas de coraxe e melancolía”, convencido de que “ás veces non vén tan mal unha hostia a tempo”, pois, á fin, “o único culpable da tiranía do azar de cada un é un mesmo”.

O libro complétase cun prólogo da poeta Chus Pato titulado “Este limiar non é un limiar, este limiar quérese aperta”, brillante exercicio de reflexión antropolóxica, psicosocial e literaria no que indaga, reveladoramente, na conxunción reestrutural da fusión linguaxe articulada-destino. Amais deste proemio, a obra conta co posfacio epistolar “Poesía pánico”, que reproduce a correspondencia cruzada entre o autor e o poeta e xornalista Daniel Salgado, seis longas cartas que conforman un epílogo necesario para ben comprender o que este Michigan/ Acaso Michigan supón no conxunto da traxectoria literaria reixiana e as implicaturas filosóficas e creativas ás que se abisma.

Para os incondicionais do Reixa máis musical e cinematográfico cómpre advertir que esta crónica, non exenta de tinturas poéticas, incorpora un relato paralelo en imaxes da autoría de Antón Segade, responsable tamén da videocreación aloxada en YouTube á que pode accederse dende o código qr que o libro ofrece, un traballo visual que conta coa voz do propio Reixa e resulta unha poderosa síntese do sino entrópico que o libro alberga.

Brutal, descarnado e clarividente, Michigan/ Acaso Michigan devólvenos ao mellor Reixa, ao ‘resentido’ con plena conciencia de selo, poeta postbeibe, látego de raros e, por sempre, ghicho distinto.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 11-8-2018]