Xohana Torres e o berce inmovente

Nordesía (Xohana Torres, 29-4-2018)Hai libros que son en si mesmos un sino irrenunciable, un boomerang do destino que regresa unha e outra vez. De nada serve resistirse, pois co paso do tempo a débeda que a conciencia autorial contrae con eles medra exponencialmente e acaba por imporse como unha angueira obsesiva.

Coido que tal sentir houbo de experimentalo Xohana Torres en máis dunha ocasión a propósito da súa monografía Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos, un traballo co que gañara en 1972 o I Premio de Etnografía Federico Maciñeira pero que, por causas diversas, ficara inédito durante décadas.

Porén, a poeta sempre quixo ver publicado aquel texto e tivo a fortuna de, nos seus derradeiros meses, preparalo para a súa edición ao pé de Xosé F. Puga, quen agora o dá finalmente á luz a través do selo Engaiolarte e co patrocinio da Deputación da Coruña, a mesma que, corenta e cinco anos antes, organizara o certame no que fora galardoado.

Deixo escrito que tivo a fortuna de dispor a edición para a súa publicación porque así foi, pero non é menos certo que, infelizmente, non chegou a vela publicada en forma de libro, pois faleceu en setembro do ano pasado e a obra non se imprimiu ata os remates do 2017. Secasí, puido ter nas mans as probas de imprenta, que corrixiu emocionada, sabedora de que coa aparición deste texto saldaba a débeda que consigo mesmo contraera ao recuperar un traballo que tanto estimaba e que consideraba de gran valor.

Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos constitúe “un merecido recoñecemento a unha escritora inmensa, que abriu camiños e transitou por todos os xéneros, que, mesmo desde o silencio persoal buscado, conseguiu ser tan querida. Xohana Torres alzouse no parnaso da nosa literatura como a gran figura dunha obra espléndida que conseguiu, desde o seu espazo propio e reservado, estabelecer elos de afectividade literaria e persoal que se manterán no tempo, que mesmo, se me permitiren adiantarme ao futuro, aumentarán até consolidar unha traxectoria literaria única que cómpre ler e reler”, escribe con total acerto a prologuista do volume, Goretti Sanmartín.

En efecto, este libro é unha regalía e un abraio. Marabilla comprobar como nos primeiros setenta puido escribirse un ensaio que, dende o antropolóxico e o etnográfico, dende o xeográfico e o sociolóxico, mais tamén dende o literario e o paisaxístico soborda, con moito, a inxeleza de tantos traballos desta índole por entón publicados. A rigorosa documentación manexada, o intenso traballo de recolleita de campo, o fondo Teixido. San Andrés de Lonxe Mitos e Ritoscoñecemento da tradición literaria, a Historia, a Mitoloxía e outros saberes reflíctese nestas planas, escritas cun lentor poético que espella a extraordinaria poeta que lles deu forma.

Unha moi completa descrición xeográfico-antropolóxica da comarca ortigueiresa na que se sitúa o santuario de Santo André de Teixido abre o libro, que ten como capítulo central a análise dos mitos e ritos que arredor deste se xeraron, con atención especial aos aspectos vinculados coa súa romaxe, os ritos comúns compartidos con outros santuarios galegos, os amilladoiros, a Fonte do Santo, as lendas da bisbarra, os xenuínos sanandreses, a herba namoradeira ou empreñadeira e, xaora, o culto ás ánimas, extremos todos que son debullados por extenso e para os que aínda pode procurarse máis información na nutrida bibliografía final que a autora dispuxo.

Non quero rematar sen chamar a atención verbo da primorosa factura técnica desta edición de Engaiolarte: sobrecuberta en papel verxé, lombo en tea e tapas con vivos e varios tintados, interiores con gardas sobreimpresionadas e tripa en papel satinado de alta gramaxe constitúen un festival para os ollos e as mans que estoura no poderoso imán das impresionantes fotografías de Xulio Gil, encargado de dar corpo visual a esta magna obra.

Teixido. San Andrés de Lonxe: Mitos e Ritos recupera un valioso inédito de Xohana Torres e, só por iso, merece toda a atención. Pero, ademais, é un obxecto fermoso, que versa sobre un dos templos e unha das tradicións espirituais máis destacadas de Galicia: a viaxe e visita ao “berce inmovente” deste santuario do “país dos mortos, do que podemos volver, e volver novos, en paz”, como nos ensinou a autora. Razóns sobran, pois, para ir na procura do libro, que farían moi ben en regalar(se).

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 29-4-2018]

Advertisements

Versos coma pólders

O deficiente sistema de distribución dalgúns servizos de publicación dos nosos organismos públicos (concellos, deputacións e similares) fai que acabemos sabendo de certos libros cunha demora dificilmente xustificable, iso cando non os descoñecemos por anos ou por sempre. Non quero pensar o rebordante de celulosa que andará por esas baleas rocho que son os almacéns institucionais, inmensos buracos negros onde se acumulan milleiros de volumes nos que se pousa o po durante décadas.

Vén esta ladaíña a conto, pois aínda hai uns días tiven a fortuna de saber da existencia dun magnífico poemario que, de non ser por mans amigas, tería seguido para min no limbo. Refírome a As lavandas adáptanse a todo erro de navegación, o libro co que Ramón Neto (Illa de Arousa, 1975) se fixo co XVI Premio de Poesía Miguel González Garcés que atesoura a Deputación da Coruña.

Neto, tradutor dende hai anos nas terras do Norte e poeta coñecido mercé a un outro título (A estación única dunha illa, 2010, co que no seu día gañara o Premio Xosemaría Pérez Parallé), é unha moi singular voz que achega ás nosas letras tinturas desusadas como agromo renovado para a tradición. Hai na súa escrita un basculado entre a poesía breve e o poema en prosa que vai dende o case haikiano ata o discursivo pasado polo ecfrásico, unha estética de imaxes elásticas, de horizontes bretemosos e un silandeiro levedar de lavandas intuitivas.

Toda a forza dos pólders e os barrios da vella Bruxelas, a Venecia nordestina na que o bruar das vacas resoa entre tulipáns adiviñados e vías de auga, aparecen en Neto como un chamado contemplativo onde mal pode un amor cómplice deter a sangría de se sentir estranxeiro infindo, desposuído dunha felicidade esvaradía, desubicado nos brugge que afogan a carótida da esperanza como unha boa que anela a súa presa.

As veas dos amantes afogados, o naufraxio do ser en terra estraña que trata de comprender a alteridade, tamén de se comprender, fai que nos versos de Neto aniñen os portos todos, canalística de imaxinería surreal que abre correntes acuosas na memoria e rebenta os diques dormentes de ceos inhóspitos.

Un sarabiar inmisericorde de salitre nos lagamares, augas mortas que anegan os ollos, vai nestas páxinas que teñen moito máis a ver coas poéticas dalgúns dos grandes neerlandeses e centroeuropeos —póñanse aquí os nomes adoitos e acertarase— que coa nosa escrita máis recente, pois hai toda unha xeración errante de autores exorradicados (no Reino Unido, na Francia, en Alemaña, en Bruxelas, mesmo na Landa dos Xeos) que poetiza, tenaz, esoutros mundos que mestizan os seus días enxertando na cerna galega ponlas doutras culturas, doutras páxinas escritas en linguas mil.

As lavandas adáptanse a todo erro de navegación ancora na contemplación desas pasaxes suspensas entre dunas e lavandas dun mar de pólders, de noites de atalaias melancólicas e bóvidos que brecan nunha eternidade sen puntos cardinais e ofrecen, con fartura, un fulgurante canto de orfandade que trema nos sentimentos ata o imo.

[Publicado nos xornais El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 26-1-2014]