Parlamento das Letras: Celia Díaz Núñez

distrito xermar (Alberte Sánchez Regueiro)Celia Díaz Núñez garda na súa caste literaria a forza toda do Páramo lugués na que naceu e o lentor antigo da súa Quiroga adoptiva. Nese territorio de ambasmestas, cruzado de voces e lendas doutro tempo e realidades intensas de arestora, vai sulcando o seu balandro os ríos de palabras que lle saen ao camiño, que ora son afluentes infantoxuvenís ora narrativas institucionalizadas, por veces regatos investigadores e fervenzas didácticas.

Tanto e tan celmoso caudal foi dándonos títulos adeliños para a cativada, historias de cataventos, princesas e poetas, relatos de intriga ruganda e imaxinación inzada de papaventos. Tamén, xaora, novelas para os grandeiros de verdades amargas e aínda narracións para toda idade que apousan nas sabas do Imperium e as revoltas castrexas pola Boca do Monte.

As voces da Terra acódena nas palabras que seguen, van trenzadas nela como un herdo da tradición que espella en fulguracións e ilumina o criterio sutil de quen sabe e se sabe, porque escribe e nos escribe.

—¿Cando, onde e da man de quen publicaches os teus primeiros textos?

Os primeiros libros que publiquei foron dous premios literarios que, como adoita acontecer en moitos certames, levaban implícita a edición da obra gañadora. Trátase de Adeliña, que gañou no 2003 o I Premio Pura e Dora Vázquez e de Cataventos e Cía, que acadou no 2004 o Barriga Verde de textos dramáticos para monicreques. Eses dous premios foron para min moi importantes porque supuxeron un estímulo para continuar escribindo. Con anterioridade publicara no 1982 ensaios literarios para a revista Trebo que daquela se editaba en Ourense, e máis tarde o libro Voces da terra, un estudo acerca dos escritores quirogueses.

—¿Cal das túas obras cres que foi mellor tratada e cal pasou máis desapercibida para o público e/ou a crítica? ¿Por que cres que recibiron ese trato desigual?

verdade amargaUnha verdade amarga, publicada por Galaxia en 2017, está sendo moi ben tratada, tanto pola crítica como polos lectores. É unha novela sobre a identidade e a memoria e sobre o que acontece cando a perdemos. Tamén estou moi satisfeita da boa acollida de A boca do monte, que foi finalista do Premio Frei Martín Sarmiento 2016 e vai xa pola cuarta reimpresión. Esta novela sitúase na Galiza do século II despois de Cristo, un período pouco coñecido e aínda menos literaturizado e recrea un acontecemento real como é a construción do túnel romano de Montefurado. Proximamente engadiremos na páxina de Galaxia un roteiro literario polos principais escenarios nos que transcorre a acción e mais unha breve adaptación teatral dalgúns capítulos significativos.

Seguramente a miña obra máis descoñecida é Velaí vai o papaventos, unha peza de teatro que, logo dunha desagradabilísima experiencia nun certame literario, decidín autoeditar no 2014, nunha coidada edición con magníficas ilustracións de Marina Seoane. Está tamén dispoñíbel en versión dixital en Amazon. A obra tivo boa acollida nos colexios e conta xa con varias representacións, o que supón unha ledicia inmensa, pois ese é o destino principal de calquera obra dramática.

—¿Tes algún hábito singular ou manía á hora de escribir?

Manías non teño; hábitos, si. Escribo sempre a ordenador e a calquera hora do día, é dicir, cando podo. Antes de comezar doulle moitas voltas na cabeza, tomo notas en cadernos e no móbil, elaboro guións e esquemas, mais todo se desbarata en canto a historia comeza a fluír. Ás veces acompáñome de música de fondo, instrumental principalmente. Cando escribía Unha verdade amarga soaba repetidamente o tango “Naranjo en flor”, na voz do meu parente bonaerense Luís María Bragato. Na novela que estou escribindo actualmente tamén a música ten unha presenza importante e escoito distintas cancións que me axudan a perfilar os personaxes.

adeliña—Nunha antoloxía da nosa literatura recente, ¿ao pé de que autores/as preferirías figurar?

Iso dependería do criterio da persoa que a realizase e da perspectiva que adoptase: cronolóxica, temática, xeográfica… En calquera caso, sentiríame moi honrada con ser incluída e figurar ao carón dos outros autores e autoras.

—Se tiveses que historiografar a túa propia traxectoria literaria, ¿que trazos salientarías?

Teño aínda unha obra breve, demasiado para poder trazar unha traxectoria. Procuro ir amodiño, quero ser esixente comigo mesma. Se me paro a pensar, creo que hai dúas constantes no que ata o momento levo escrito. En primeiro lugar, no que se refire ás novelas, a localización en espazos xeográficos concretos que me son moi queridos e nos que a paisaxe cobra especial importancia. En segundo lugar, e de maneira moi consciente, o interese por recoller o galego vivo: no meu caso, o galego do Páramo e de Quiroga, tamén o de Ourense. Así, eu digo “concheiro” e non nogueira, digo “garaboia” e non caguña, digo “madia leva” e non madía, digo “non ter paradura” e non paraxe ou emprego expresións tan courelás como “Oh vi!”. Esas son as miñas palabras auténticas, coas que me identifico, nas que me recoñezo. Unha das tarefas do escritor é a de incorporar as voces vivas, xenuínas, para que non desaparezan, para conservar a riqueza léxica da nosa lingua. Moitas palabras que agora non están recollidas nos dicionarios incorporaranse na medida en que os escritores e as escritoras as empreguemos.

Tamén procuro revisar, repasar, corrixir, puír. Adoito ler en alto os meus textos para captar o ritmo, a sonoridade das verbas e escoller a que me semella máis apropiada. Concordo con Paul Auster en que a tarefa de escribir consiste tanto en quitar palabras como en engadilas.

rugando—¿Que lecturas te acompañan decote ou a que escritores/as regresas con frecuencia?

Moitas, moi diversas e varias á vez. As miñas lecturas son moi eclécticas. Ultimamente acompáñanme Auster, Joyce Carol Oates, Chimamanda Ngozi Adichie, Murakami, Orham Pamuk, Lorrie Moore… Este verán descubrín a Edith Wharton, que me legou unha nova perspectiva de Nova York. As miñas relecturas son tamén moi variadas: Valente, Cunqueiro, Borges, Cortázar, Novoneyra… Recentemente volvín a As mil e unha noites, da que gardaba unha soidosa lembranza adolescente. Hai uns meses nunha libraría de segunda man puiden facerme cun exemplar da mesma edición que eu lera e reencontrarme cos fermosos gravados en branco e negro que tanto lembraba e coas exóticas historias de Sherezade.

—¿Que cres que lle falta aínda ás nosas letras e que lle sobra definitivamente?

Sobrar nada, posto que todas as achegas son positivas. Fáltalle visibilidade, recepción e proxección. É dicir, máis lectores e lectoras, máis presenza nos xornais, nos escaparates, noutros sistemas literarios… e, evidentemente, falta apoio institucional.

boca do monte—Se soubeses que o teu tempo se esgota, ¿que non te perdoarías non deixar escrito?

Non creo que, chegado o caso, me dedicase a escribir, senón a vivir con intensidade os derradeiros momentos coas persoas que quero. De escribir algo, seguramente serían cartas ou textos persoais para eles. Ao mellor, tamén aproveitaba para desfacerme dalgúns textos que teño gardados e non merecen a pena.

—¿Cal é a túa valoración do noso presente literario?

Desde o punto de vista da creación: moi boa. Contamos con variedade de xéneros, de estilos, novas propostas temáticas e formais. Hai unha crecente presenza de voces femininas, sobre todo na poesía. En definitiva, unha oferta moi plural e de calidade, apta para todo tipo de público.

Desde o punto de vista da proxección, como xa comentei, segue habendo prexuízos e complexos que impiden que esteamos nun sistema normalizado.

—Se desexas facer algunha outra consideración, túa é a palabra.

Quero expresar o meu agradecemento a esta oportunidade que me brindas de participar neste Parlamento das Letras. E tamén recoñecer a importancia de proxectos coma este Criticalia, que divulgan a nosa escrita e fan máis visible o noso panorama literario.

Advertisements

Verdades que doen

Nordesía (Celia Díaz, 13-8-2017)A andaina como narradora de Celia Díaz Núñez vai asemellándose cada vez máis aos bos caldos: canto máis pasa o tempo, mellor padal deixan.

No seu día lin con agrado Adeliña (2003) e Cataventos e cía (2004), pensadas para os máis novos. Logo mergulleime na xuvenil Rugando (2012), que comentei, e algo despois en Velaí vai o papaventos (2014), da que tamén dei positiva conta, como o fixen hai nada con A boca do monte (2016), atractiva narración histórica que era ata hoxe a súa última achega, pois xa anda polas librerías do país Unha verdade amarga, a primeira das súas obras que ve luz na colección Literaria de Galaxia.

Díaz Núñez explora nesta súa novela o complexo e decote sorprendente territorio das relacións familiares. Abonda unha variación no intricado trato coa parentela para que todo ese mundo se reconfigure e, como nun efecto dominó, acabe derrubándose por completo.

Neste caso é a demanda de paternidade que cursa un dos personaxes a que arrastra dúas familias ao enfrontamento, ao tempo que reabre vellas feridas, descobre segredos enterrados na noite dos anos e destapa desencontros, débedas por saldar e moito rancor acumulado.

Mais Unha verdade amarga é tamén unha novela de indagación psicolóxica, que non desbota algunhas pingas de thriller e mesmo de relato amoroso, nun cóctel ben mesturado que se serve en prosa de cristal fino, deixando que respiren os tempos, caracterizando con acerto a

s reaccións e condutas e tecendo con solidez unha arañeira relacional que cómpre percorrer para chegar ao corazón do labirinto, a razón última que move os personaxes: a procura da verdade, da identidade propia e a salvagarda da memoria.

Na trama ben urdida de Díaz Núñez nada é o que de primeiras parece e as reaccións dos distintos familiares esconden sempre máis do que pode sospeitarse. Mesmo a raíz dalgúns procederes actuais ten de ser buscar en feitos acaecidos durante a Guerra Civil, pois hai mancaduras que non estiñan e deixan un resaibo agre que escurece o presente dos personaxes.

O sentimentos máis primarios como a envexa, a cobiza ou a xenreira tinguen os días destas familias enfrontadas, mais hai tamén na novela espazo para a tenrura e os afectos, para a inocencia do amor que se abre paso malia a todo.

Porque este é un relato contado co pulso de quen sabe que no meco por cada frase, na palabra precisa que revela o pensamento decisivo dos personaxes está o pulso vital da narración, o fluír rítmico que precisan as boas historias para discorrer con firmeza ata o delta final, un estuario de emocións e epifanías que conseguen facernos comprender a sutileza e a tensión que cose as familias con fío de sangue.

A verdade aceda que anuncia o título é tan necesaria como inevitable e, segundo a posición que cada personaxe ocupa no taboleiro, vólvese unha beizón ou unha condena, mais nunca un feito indiferente.

Por iso mesmo, pola capacidade para transmitir o desacougo íntimo no que viven os diferentes personaxes, por ser quen de retratalos na súa particular loita contra o Destino e espellar a súa dolorosa humanidade esta historia de Celia Díaz Núñez constitúe unha achega de valía que paga a pena ler demoradamente.

Á vista da progresión desta narradora, estou certo de que Unha verdade amarga é froito madurecido nunha andaina que seguirá dándonos alegrías e desafiando novos retos literarios.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 13-8-2017]

O ouro da liberdade

Celia Díaz NúñezMalia ter sido a romanización un dos episodios históricos máis importantes nesta parte do mundo á que o Imperio deu en chamar Gallaecia, non son moitos os textos de ficción escritos en galego nos que se teña literaturizado tal período.

A diferenza doutras épocas como a Idade Media ou a Guerra Civil, a nosa ficción histórica de asunto romano é escasa, por iso sorprende, para ben, o esforzo de Celia Díaz Núñez ao se achegar a este mundo na recente A boca do monte.

Publicada pola editorial Galaxia na súa colección xuvenil Costa Oeste, A boca do monte relata a peripecia resistente dun poboado celta que tenta sortear o abuso explotador das legacións imperiais para, na medida do posible, ser libre como comunidade.

Como é de imaxinar, o propósito dos habitantes deste castro non é doado e, tras padecer as penurias propias do colonizado, finalmente acabase por chegar a unha situación adaptativa que, sen ser a ideal, cando menos ábrese á esperanza dunha convivencia integradora non tan inhóspita.

Por tanto, o que a novela de Díaz Núñez postula é unha reflexión fonda sobre os mecanismos perversos dos pobos conquistadores, verbo da irrenunciable loita pola liberdade e mesmo a propósito dos vieiros polos que se produce a imparable aculturación romana do pobo castrexo.

Para profundar sobre estas cuestións a autora idea unha trama que sitúa a acción no tempo das perforacións que crearon as abraiantes escavacións das Médulas no Bierzo e de Montefurado no actual espazo surlucense, onde aínda é ben visible a enxeñería de intervención hidrográfica que obraron os romanos na procura do ouro destes territorios.

boca do montePara levar adiante esta empresa a Roma imperial precisou de moita man de obra que, como era de esperar, recrutou entre a poboación castrexa, que foi obrigada a traballar tunelando os montes quirogueses e doutros lugares.

Pois ben, ese arrepoñerse á soberbia invasora, a dignidade de quen loita por vivir de acordo coas súas tradicións e modos de vida sen abaixarse á suplantación identitaria do colonizador é unha metáfora sobre o presente que ben pode extraerse da lectura deste libro.

De por parte, A boca do monte ―nome co que tamén é coñecido popularmente o Montefurado― é a un tempo unha novela histórica e unha narración de aventuras, por mais que todo na súa estrutura, abondosa en diálogos e de capítulos breves, suxira que nalgún momento este texto foi ideado como peza teatral que despois se reconverteu en narrativa.

Máis alá dos pruritos de adecuación histórica que o lector terá que obviar pactando coa autora, a ficción funciona como proposta de reflexión sociolóxica e alegoría sociopolítica e ten o valor engadido do evidente didactismo que destila, pois non en van hai treitos da novela configurados como excursos explicativos sobre cuestións histórico-culturais e lingüísticas que, en ocasións, ata van acompañados de aclaracións en notas a pé de páxina.

Escrita coa fluencia que o oficio proporciona e agradecida no deseño de personaxes de transparente recoñecemento, A boca do monte é un libro que ha prestar aos que anden á busca de historias suxestivas, evocadoras dun tempo pasado que, entre liñas, amosa moitos máis parecidos coa actualidade dos que a primeira vista puidese pensarse. Unha nova aposta literaria de Celia Díaz Núñez que haberá que sumar a anteriores textos narrativos seus, como o infantil Adeliña (2004), o xuvenil Rugando (2012) e aínda o conto “Un tango na noite” (2007), obras que demostran a constancia no cultivo dun xénero que a autora alterna co teatral e o ensaístico e que agardamos lle dea moitas alegrías.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-6-2016]

Radiocrítica 7-7-2014

Velaquí unha nova Radiocrítica emitida o luns día 7 de xullo en Ames Radio (107.2 FM, agora accesible on line aquí). Nesta ocasión falei con Nazaret López sobre Tempo ordinario, de Paco Carro (I, 1:00); Valle-Inclán Lusófilo, de Rosario Mascato Rey (I, 8:40); Velaí vai o papaventos, de Celia Díaz Núñez (II, 0:50) e mais Camarada, eu só quería facer algo bonito, de Begoña Díez Sanz (II, 5:15).

a         http://www.goear.com/embed/sound/102a20c

aa       http://www.goear.com/embed/sound/e2ed78c

O papaventos viaxeiro

Remato a lectura de Velaí vai o papaventos, de Celia Díaz Núñez e confirmo, máis unha vez, que a imaxinación e a fermosura unidas son os vimbios mellores cos que tecer as historias infantoxuvenís, e non só.

Sabe ben desta alquimia feliz a escritora nacida no Páramo (1961), criada en Quiroga e profesora en Ourense, pois nos últimos anos deu á luz outros meritorios volumes como Adeliña (2004), Cataventos e Cía ou a verdadeira historia de Amanda, a princesa, e Leonardo, o poeta (2008) e aínda Rugando (2012), traballos que alterna co ensaio literario (velaí as súas Voces da Terra. Quiroga e os seus escritores, 1995).

Teño escrito noutras ocasións que os textos de Díaz Núñez cativan polo seu poder de suxestión, a beleza das emocións que son quen de verbalizar e a capacidade para inducir á reflexión sobre os máis fondos temas dende a maior das naturalidades. Estas son, tamén, as razóns que fan de Velaí vai o papaventos unha creación amable e atractiva, que convida á esperanza e ao gozo de vivir.

Un papaventos chamado Berto, unha boneca de nome Carlota, un oso coñecido como Celeste e o pallaso Tristán son os personaxes principais dunha historia na que o afán por coñecer e viaxar, por ser autenticamente libre e, sobre todo, querer os amigos e multiplicalos resultan ser os móbiles principais .

Berto séntese preso na casa da nena que o atesoura xunto aos outros xoguetes amigos e pídelles a estes que lle axuden a se botar por unha ventá para fuxir e ir coñecer mundo. Arrinca así esta peza de teatro que, en tres actos e unha manchea de breves escenas, vai dándonos conta do periplo viaxeiro do papaventos Berto e todo o que polos ceos vai atopando (o sol, a lúa, unha nube, unha aguia, unha andoriña, o vento, as estrelas, unha bolboreta). Teatro parafabulístico, con ensinanzas evidentes pero sutís, que calan nas súas mensaxes dende a tenrura das situacións e os motivos.

Lendo Velaí vai o papaventos un non pode menos que lembrar a Clavileño, non só na súa fonte cervantina, senón tamén nas adaptacións dos vellos libros escolares Senda de Santillana, nas que o cabalo alíxero deixaba paso noutros cursos a Toni e o seu papaventos ou ao pallaso Totó. Esta nova peza de Díaz Núñez homenaxea esa vella tradición para reformulala e levala alén, con orixinalidade e acerto manifestos, logrando canxar unha historia chea de sutilezas, sentires e saberes.

Non quero rematar sen parabenizar a ilustradora do volume, Marina Seoane, tamén ela experimentada artista que deseñou para este libro uns magníficos debuxos que enchen de colorido e luz o xa de por si ilusionante texto de Díaz Núñez. A fusión de ambas propostas remata por confluír nun imantador volume, que chama por un tanto pola súa textualidade coma polas imaxes coas que se acompaña.

Velaí vai o papaventos é un exemplo de inxeleza pragmática e fondura simbólica, unha boa mostra de como os sentimentos máis universais só precisan da súa propia esencia para abrirse paso, pois nada lle achegan os arabescos compositivos. Celia Díaz Núñez entendeuno perfectamente e conseguiu transmitilo con ben, para ledicia dos que agora lemos esta obra de teatro infantil, que ogallá sexa pronto representada.

[Galicia Confidencial, 24-6-2014]