Espectros

espectrosEdward Bulwer-Lytton (Londres, 1803-Torquay, 1873) é un claro exemplo do ben voluble e inconstante que a deusa Fortuna pode chegar a ser cos escritores. No seu tempo, gozou de extraordinaria fama e, xunto a Thackeray e o propio Dickens, contouse entre os autores máis populares tanto no Reino Unido coma fóra del. Hoxe apenas se lembramos del Os derradeiros días de Pompeia (1834), novela histórica que aínda segue léndose e reeditándose.

Ende mal, ben pouco se sabe do seu labor poético e teatral e tende a esquecerse que foi un precursor da ciencia ficción en relatos como Vril: o poder da raza futura (1871), que escribiu notables relatos de terror como Zanoni (1842) ou Unha estraña historia (1862) e mesmo meritorias narracións costumistas como Pelham (1828). A el debemos, amais, sentenzas que se popularizaron en toda parte, como a arquifamosa “o tempo é ouro”, “a pluma é máis forte que a espada” e o tópico literario “era unha escura e tormentosa noite”, que incluíron nos seus textos autores como a clásica da literatura de ficción científica Madeleine L’Engle’s ou todo un Edgar Allan Poe.

Vén a conto o que escribo porque acaba de aparecer a que coido é a primeira tradución ao galego dun libro de Bulwer-Lytton. Trátase de The Haunted and the Haunters; or, The House and the Brain, narración publicada por vez primeira no Blackwood’s Magazine en agosto de 1859 que agora ve a luz na colección Vólvense os paxaros contra as escopetas, un selo de Hugin e Munin no que foi vertida baixo o título O enfeitizado e os feiticeiros ou A casa e o cerebro por Alejandro Tobar.

Considerada por moitos como unha ghost story modélica, a trama de A casa e o cerebro ten todos os ingredientes para cativar o lector: emocións intensas, atmosferas de pesadelo, terror psicolóxico e incontrolado pánico ante a incógnita do que ha de sobrevir.

A casa e o cerebroA escusa narrativa resulta tamén do máis suxestiva: o protagonista da historia, un cabaleiro inglés especialmente interesado nos sucesos paranormais, escoita falar dunha casa encantada e decide pasar nela uns días para tratar de desvelar o que alí sucede. Durante a súa estancia descubrirá que, no pasado, a casa foi escenario dunhas mortes terribles e que unha presenza maligna que atravesa o tempo semella estar detrás de tanta actividade sobrenatural.

A meu ver, é na progresión desta historia de suspense témero onde se atopa o máis logrado da narración, que perde forza naquelas partes nas que a acción fica en relanzo polos excursos reflexivos que o narrador calza para tentar explicar racionalmente o insólito dos feitos que está a experimentar. Neste sentido, o repaso ás prácticas e crenzas vinculadas ao mesmerismo, o hipnotismo e o espiritismo en xeral acaba por enfastiar. Este feito, unido a unha estilística por veces abondo manierista, explica que desta obra H. P. Lovecraft escribise no ensaio O horror sobrenatural na literatura (1927) que estaba contada con “un certo e estraño encanto”, o que a facía dela “un dos mellores relatos sobre casas encantadas”, mais tamén que non deixase de apuntar que propendía á “retórica pomposa e ao romanticismo vacuo”.

O vágado que esperta a realidade espectral e alucinatoria desta novela curta desacouga ao tempo que desafía a curiosidade de quen a le, confirmando o acerto da súa escrita e a pertinencia desta coidada tradución de Alejandro Tobar, a través da cal o público galego poderá, dende xa, achegarse ao refinado mundo vitoriano que recrea Bulwer-Lytton, sempre a abalar entre o rigor científico e a admiración polo esotérico e ocultista que tan ben reflicte A casa e o cerebro.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 26-6-2016]

O inmenso Asimov

isaac asimovIsaac Asimov é probablemente o máis importante escritor de sci-fi ou ficción científica da Historia, o cal non é pouco dicir nun xénero no que tantos e tan grandes teñen dado á luz libros marabillosos.

Para fortuna de todos, xa é posible ler en galego un dos seus títulos referenciais, The Caves of Steel, que o editor e tradutor Alejandro Tobar trasladou como As covas de aceiro para o selo que el mesmo dirixe: Hugin e Munin.

Négome a explicar a importancia da escrita de Asimov en eidos como os da divulgación científica ou a ciencia ficción, pois penso que polo menos algún dos seus títulos sobre o ciclo da Fundación, as series robóticas ou as obras de imperialismo galáctico deben formar parte da biblioteca de lecturas de calquera galego cun mínimo de curiosidade por este tipo de narrativa.

Direi, si, que o volume que agora traduce Tobar é o primeiro no que a figura dos robots cobra importancia dentro do vastísimo (máis de medio millar!) océano de títulos publicados por Asimov.

As covas de aceiro é unha moi interesante parábola futurista sobre as difíciles relacións civilizacionais entre humanos terráqueos e extraterráqueos, pois estes últimos axúdanse de robots e, máis avanzados e con maior benestar social, miran por riba do ombreiro aos seus parentes pobres do planeta orixe. Por tanto, nesta dirección a novela amósase como un relato crítico co conflito social e ofrece unha valiosa reflexión verbo do papel que unha comunidade robotizada pode chegar a crear.

as covas de aceiroMais As covas de aceiro é tamén un singular thriller, pois mestura a ficción científica cos códigos da novela policial, nunha xeo e cronolocalización que non se ensaiara ata entón para o xénero negro, cuns resultados, cómpre recoñecelo, tan inesperados coma positivos.

Tense dito de Asimov que estilisticamente era un autor demasiado inxel. Coido que quen defende este tipo de afirmacións perde de vista que o barroquismo gratuíto non sempre produce os mellores títulos. É máis, estou convencido de que o éxito da súa narrativa reside, xustamente, na súa capacidade para a esencialización e a supresióndos ornatos irrelevantes para se concentrar no decisivo: a complexidade dos mundos creados, das tensións que neles se producen e das intrigas e misterios que se suceden e aos que ten de se dar resposta.

Os que dende pícaros medramos ao colo dos máis grandes da ciencia ficción recoñecemos a mestría de Asimov. Sabemos, sen lugar a dúbidas, que non foi gratuíto que a súa serie da Fundación fose galardoada como Premio Hugo (o Nobel da sci-fi) como a mellor literatura do xénero de calquera tempo. E somos conscientes de que títulos como O sol nu, A fin da eternidade ou, claro está, As covas de aceiro marcaron un rumbo e unha época. Que agora Tobar, a través de Hugin e Munin, nos achegue a posibilidade de gozar da lectura dalgunha destas páxinas é unha nova tan grata que non me resistín hoxe a transmitila, como tampouco quero deixar de dicir aos máis devotos de Asimov que hai no mercado unha Viaxe ao futuro e mais uns Amigos robots igualmente traducidos por Tobar. Non son Hari Seldon, e moito menos O Mulo, pero coñezo o resultado da miña recomendación.

[Praza Pública, 12-9-2014]

Radiocrítica 18-8-2014

Con Juan LuisVelaquí unha nova Radiocrítica emitida o luns día 18 de agosto en Ames Radio (107.2 FM, agora accesible on line aquí). Nesta ocasión falei con Juan Luis Silva sobre As escaleiras do Gran Hotelde Rubén Martínez Alonso (I, 00:15); As covas de aceirode Isaac Asimov, traducido por Alejandro Tobar (I, 5:30 e II, 00:00); Onde nunca é mañá, de Manuel Alvarez Torneiro (II, 3:10) e a revista Suroeste (III, 00:21).

Audio 1     Audio 2     Audio 3

Morgan Robertson e as serendipias

A realidade, ás veces, é teimuda e empéñase en facer bos os soños e imaxinacións dos escritores, facilitando, así, a aparición dunha estraña sorte de premonicións literarias ou serendipias que nunca deixan de sorprender. Se cadra o caso de escritor con “visión de futuro” máis célebre é o de Xulio Verne, que adiantou nas súas novelas a aparición do aeroplano, do submarino, da cápsula espacial, do aire acondicionado ou do lanzamísiles. Pero coma el hai outros que se adiantaron visionariamente ao seu tempo.  Velaí o caso de Swift, quen en As viaxes de Gulliver (1726) describiu con asombrosa precisión os satélites de Marte, Fobos e Deimos, cousa á que tamén chegaría en paralelo Voltaire no seu relato fantástico Micromegas (1752), o que non deixa de ter o seu mérito se se pensa que o descubrimento científico dos satélites marcianos non se produciu ata máis dun século despois.

Non menos incrible semella o caso do escritor Matthew P. Shiel, quen publicou unha fantasía futurista que describía unha Europa asoballada por uns crueis asasinos que impedían progresar a Humanidade e que queimaban os corpos das persoas, unha obra que titulou As SS e que publicou en ¡1895! Ou Lester del Rey, autor da novela Viaxe á Lúa (1954), que principiaba coas palabras: “A primeira nave espacial pousouse na Lúa e o comandante Armstrong saíu dela…”. Quince anos despois, a realidade imitaría o seu texto.

Hai, en fin, autores que chegaron a vaticinar a súa propia sorte futura. Así lle aconteceu a Mark Twain, quen nacera en 1835, ano en que se avistara o cometa Halley, e que estivo convencido toda a vida de que morrería cando volvese aparecer, cousa que así sucedeu en 1910. Ou o poeta alemán Moritz Von Arndt, que tivo aos 57 anos un soño no que puido ver a lápida da súa tumba, onde había unha inscrición que rezaba: “morto aos 91 anos de idade”. E, xustamente o día do seu nonaxésimo primeiro aniversario, acabou por deixar o mundo dos vivos.

Mais se falamos de premonicións literarias, seguramente a maioría coincidiriamos en que a máis desconcertante serendipia se deu na novela Futility, or the Wreck of the Titan, unha narración asinada por Morgan Robertson en 1898 na que se relata como o inmenso transatlántico Titán naufraga tras chocar cun iceberg, morrendo por falta de botes salvavidas grande número de persoas. Isto, insisto, en 1898. Catorce anos despois acontecería a traxedia do Titanic por todos coñecida, que parecía preanunciada ata nos máis nimios detalles por Robertson: o nome do capitán do Titán era Smith, como o do responsable do Titanic; ambos os dous naufragaron no Atlántico Norte nun mes de abril e a tonelaxe, dimensións, velocidade, número de botes salvavidas e aínda de pasaxeiros destes grandes transoceánicos eran asombrosamente semellantes.

Pois ben, o lectorado galego ten dende xa a posibilidade de se abraiar con tales coincidencias mercé á excelente translación que dende o inglés levou a cabo o avezado tradutor Alejandro Tobar para o selo Hugin e Munin baixo o título O afundimento do Titán.

Non quero rematar estas liñas sen reivindicar as calidades literarias de Robertson máis alá do aglaio das casualidades. Porque O afundimento do Titán é tamén unha moi interesante narración de denuncia social, pois a traxedia marítima non era para o escritor senón un móbil a través do cal denunciar o abuso do feroz capitalismo que xa existía no seu tempo, as manobras das grandes compañías de navegación que, en aras dos beneficios, descoidaban a seguridade da pasaxe e mesmo a ácida crítica ao clasismo e os abusos manifestos que cos máis desfavorecidos se perpetraban.

Velaí, por tanto, a actualidade innegable deste texto, que se deixa ler con agrado como novela de aventuras e, tamén si, como relato reivindicativo e mordaz dunha sociedade que, malia o tempo transcorrido, padecía males parellos aos nosos.

Feliz decisión a de Hugin e Munin ao traducir da man de Alejandro Tobar este O afundimento do Titán, pois anosa a escrita dun narrador estadounidense se cadra menos coñecido ca outros da súa xeración, pero non menos interesante no tratamento da ficción científica especulativa, o escenario marítimo aventureiro e a lectura social comprometida.

[Publicado en Praza Pública, 3-7-2013]

Os enigmas de Sherlock Holmes

Non é frecuente, pero ás veces pasa, que un personaxe literario chega a tal notoriedade que empurra a un segundo plano o seu creador. Iso acontece, coido eu, co celebérrimo Sherlock Holmes imaxinado por Arthur Conan Doyle, clásico entre os clásicos da narrativa de misterio anglófona de hai dous séculos, que segue hoxe a relerse con renovada voracidade.

A proba máis evidente da veracidade do que conto é que nas últimas semanas foron varias as edicións que da narrativa de Doyle se teñen feito entre nós, dalgunha das cales, por certo, xa teño dado conta aquí.

Pois ben, hoxe quero recuncar nesta materia literaria cunha recomendación para aquel@s que se inicien no universo holmesiano: O misterio dos bailaríns. Penca de prata, dous relatos do autor escocés protagonizados polo inefable Sherlock Holmes e a súa inseparable sombra o Dr. Watson, que foron traducidos con toda competencia por Alejandro Tobar e publicados por Vicens Vives.

Integrados na colección Cucaina, estes contos van acompañados de amplos e didácticos cadernos de traballo en apéndice nos que pode esmiuzarse a lectura ata tirar dela todo o partido posible, tanto dende o intra coma dende o extratextual, igual no contidista que no estilístico, o mesmo no idiomático ca no transversal.

Sempre é agradecido para o público non familiarizado coa escrita do autor ao que van principalmente dirixidas estas edicións atoparse con volumes nos que pertinentes notas aclaratorias e pé de páxina solucionan as posibles dificultades e, amais, ofrecen a través das ilustracións (neste caso de Tha) apoiatura visual para estas tramas gurgullantes de intriga.

O misterio dos bailaríns. Penca de prata transvasa dous textos canónicos do máis de medio centos de relatos protagonizados polo infatigable detective. O primeiro deles publicouse co título orixinal “The Adventure of Dancing Men” en 1898 no rotativo The Strand, para formar logo parte do volume de relatos The Return of Sherlock Holmes (1903). O segundo, “Silver Blaze”, apareceu no mesmo medio en 1892, indo despois parar ao tamén compilatorio The Memoirs of Sherlock Holmes (1894).

Esta proposta de Vicens Vives na voz de Alejandro Tobar é, por tanto, unha ben recomendable vía para se achegar á escrita enigmática de Doyle, que remansa aquí en historias nas que o criptográfico e o dedutivo cobran decisivo protagonismo e manteñen en todo momento o suspense duns finais que moito agradarán aos que se animen a descubrilos servíndose das artes de ventrílocuo bilingüe de Tobar, quen anosa con tanta naturalidade que tal semella por veces estarmos a ler un escocés galaico ou un atlántico compartido.

Sexan, pois, parabéns tanto para a casa editora e a súa serie Cucaina (na que teñen aparecido xa outros volumes non menos valiosos) coma para o tradutor, pois grazas a ambos estes dous enigmas de Doyle O misterio dos bailaríns. Penca de prata han ser para todos ben menos impenetrables.

[Publicado nos xornais El Ideal GallegoDiario de FerrolDiario de Arousa e Diario de Bergantiños, 23-6-2013]